scieee Science in your language
[pl] (orig) [lt] [de] [fr] [it] [es] [pt]

Dzienniki Emilii z Beniowskich Wróblewskiej z lat 1850–1886 jako źródło do badań językowo-kulturowych

Abstract

Artykuł ukazuje różne perspektywy badawcze, jakie otwiera przed lingwistami i historykami kultury bogata spuścizna diarystyczna Emilii Wróblewskiej, przechowywana w Dziale Rękopisów Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich w Wilnie. Piśmiennictwo stosunkowo mało znanej autorki z XIX-wiecznej Litwy zasługuje na wieloaspektową refleksję humanistyczną i wprowadzenie do szerokiego obiegu naukowego. Taki jest cel realizowanego aktualnie projektu dokumentacyjno-badawczego: zaprezentowanie w formie edycji cyfrowej manuskryptów Wróblewskiej z opracowaniem krytycznym i ukazanie aspektów ideowych, językowych i literackich intymistyki kobiecej tworzonej w sytuacji zaborów.

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Dzienniki Emilii z Beniowskich Wróblewskiej z lat 1850–1886 jako źródło do badań językowo-kulturowych

Author: Zofia Sawaniewska-Mochowa
Year: 2024
DOI: 10.35321/bkalba.2024.97.07
Source: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/download/2450/2444
140
BENDRINĖ KALBA | 97
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA
Ins i u o de Esla ís ica da Polônia Academia de Ciências em Va só ia
ORCID id:
h ps://o cid.o g/0000-0003-2916-6736
OBSZARY BADAŃ: dialec ologia, e noling ís ica, lexicog a ia gwa owa, polszczyzna egionalna. DOI:
h ps://doi.o g/10.35321/bkalba.2024.97.07
DIÁRIOS DE EMILIA Z BENIOWSKICH
WRÓBLEWSKY Z LAT 18501886
COMO RÓDLO DO BADAŃ
LINGUIKOVO-CULTURO1
SŁOWA KLUCZOWE: dia ys yka,
he s o ia, XIX s., Li uânia, edição
digi alwa ź ódeł, polszczyzna północnok esowa.
ADNOTACIA
A ykuł mos a á ias pe spec i as de pesquisa, quais ab e dian e linguis as e
his o iado es da cul u a icha a poeścińska dia ys yczna Emilii W óblewskiej,
a mazenada em Dziale Rękopisów Biblio eki Li ewskiej Akademii Nauk im.
W óblewskich em Vilna. Piśmiennic wo ela i amen e pouco conhecida au o ca de
XIX-secula Li uânia me ece em mueloaspe cowa e lexão humanis ís ica e
in odução a um amplo cí culo cien í ico. Tal é o obje i o implemen ado a ualmen e
p oje o documen acionalno- eche wís ico: zap ezen amen o em o ma de edição
digi al manusc ip os W óblewskiej com elabo ação c í ica e mos a aspec os
ideológicos, linguís icos e li e a cos in imís ica eminina c iada em si uação
zabo os.
1 A ykuł pows ał w amach p ojek u Egodokumen y Emilii W óblewskiej z la 18501886
świadec wo życia i pos aw ideowych Polki z k ęgu in eligencji wileńskiej. Edição digi al de 7 diá ios
com desen ol imen o c í ico e e-monog a ia, inanciado nos anos 20232028 no âmbi o do p og ama
sob a nome Na odowy P og am Rozwoju Humanis yki, n /50 p oje o NPRH/F/SP7578/2021/11, módulo
Fundamen y. Pa cei o do p oje o é Biblio eca da Li uwska Academia Nauk im. W óblewskich em
Vilna e Cen o de Kompe encia Cy owych UWP. Nesse ex o em ca á e econesansu, baseia-se
em p elimina exce pção de on es, e po an o ap esen adas e lexões e obse ações não
p e endem a elabo ação comple o, con endo expanded conclusões. Pełną analizę językową i
s ylis yczną piśmiennic wa W óblewskiej p zyniesze dopie o wieńcząca p ojek e-monog a ia
wspóau o ska.
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 18501886jakoź ódłodoes udosjęzykowo-kul u owych
141
ABSTRACT
The a icle shows a ious esea ch pe spec i es opening up o linguis s and
his o ians o cul u e due o analysis o he ich dia is ic legacy o Emilia W óLi huanian
blewska, s o ed in he Manusc ip s Depa men o he W oblewski Lib a y o he
Academy o Sciences in Vilnius. The w i ings o a ela i ely li leknown au ho om he
19 h-cen u y Li huania dese e mul i ace ed humanis ic e lec ion and wide
in oduc ion o he wide scien i ic communi y. Thus, he aim o he cu en
documen a ion and esea ch p ojec is p esen ing W óblewskas manusc ip s in he
o m o a digi al edi ion wi h a c i ical s udy, and showing he ideological, linguis ic and
li e a y aspec s o womens in imis li e a u e w i en a he ime o Pa i ions and
domina ion o he Russian Empi e. In imís ica eminice XIX c. despe a cada ez maio
in e esse, mas e pola isação de poglądów em es e ga unek de piśmiennic wa. Alguns
pesquisado es a am des e ipo c io cidade como ma ginal on e his ó ica e du idosa
do pon o de is a a ís ico epigońska li e a u a, ou os, di e o ao con á io,
pe cebem em egodocumen os de mulhe es since o es emunho de ida e a i idade
au o as, e ao mesmo empo documen o acon ecimen os mos á eis a a és do p isma
sen imen os e exp essões escocês (G iškai ė 2012: 296). Kobiece piśmiennic wo
biog a icno de XIX-secula da Li uânia o cenne, alhe embo a pa a pouco u ilizadas
on es pa a es udo da linguagem, poglądów i aspi a ions a i aczas de ce co da
in eligência, seu abalho o gânica na a o da conse ação undamen al dos alo es
(służba Ojczyźnie i społeczeńs wu, é em Deus, amília, edunia s a egie p ze wania
w sy uacji klęski pows ań na odowzwoleńczych. A i udes das mulhe es e seus dilemas
kacja kobie , pa io yczne i obywa elskie wychowanie dzieci) o az budowa-
elacionados com engajando-se em a i idade pública na ansição XIX e XX século é
es e a cada ez cla amen e p esen e na con empo ânea his o iog a ia polonesa,
como e li uana (po exemplo: Kałwa 1997, 2014; Bai ašauskai ė 2011; Ża nowska 2014 ou
elabo amen os z sé ie Kobie a i ... sob edi o a Annya Żnowskiej e And zej Szwa c).
Nesse b e e esboço p e endo assinala somen e como in e essan es pe spec i as de
pesquisa ab e dian e dos humanis as a ica spesścizna dia ys yczna Emilii de
Beniowskich W óblewskiej e po que ale disponibiliza es es manusk i os a
pesquisado es em o ma de mode na edição digi al como es emunho da ida, linguagem
e k jos e a de mulhe com axêgu da in eligência ilenska na e a pos -pos li e a iana
mulhe ealizando-se em di e en es á eas: amado a, mãe dedicada, p o esso a, mas e
pessoa não mui o eliz em casamen o, di idida in e namen e en e os ideais
BENDRIN KALBA | 97 ywnego sociedade (zob. Medišauskienė 2001) a necessidade à
anscissão das on ei as papéis sociais e busca de caminhos de pessoal
desen ol imen o in elec ual. 142 As aspi ações educacionais e
au o-educacionadas das mulhe es na Li uânia a pa i do inal c. XVIII. a é o início
c. XX ap esen ou mais ampla Olga Mas ianica em li o sob no á el í ulo P a ė us
namų du is (Po uchyleopiekunki casa e o mais al o ajudan es do homem, ku
a i idade in elec ualna e p o issional (Mas ianica 2012). Emilia W óblewska não
niu d zwi domu), ukazując s opniowe ewoluowanie ich ól społecznych, od
pe ence a pe sonagem, que são desc i adas em li os didá icos de his ó ia ou
li e a u a polonesa, como e li uana, mas ambém não é es a pessoa po
pesquisado es comple amen e niedos zegana. É mencionada em publicações
sob e o ema da an iga Biblio eca W óblewskich em Vilna (np. Białokozowicz 2002:
207208), seu nome igu owało ao lado do nome do ma ido no nome dessa ins i uição
(Biblio eka im. Eus achego e Emilii W óblewskich, a ualmen e Biblio eca da
Li uwska Akademii Nauk im. W óblewskich). Wzmiankowali sob e ela ambém
biog a iis as de seu ma ido, zesłańca, médico-homeopa a e socialis a,
Eus achego W óblewskiego (18261891), e especialmen e pesquisado es da ida,
a i idades e a i udes ideológicos de seus ilhos, Tadeusz S anisław W óblewski
(18681925), amoso ad oca , biblio ilo, a i is a social, zesłańca e Augus yn Anice a
W óblewskiego (18631913), cien is a, bioquímico, socialis a, eó ico e p opagado
do ana quismo. Sob e a p esença de dia ys yka W óblewska em ilões coleções
a qui alhas in o mou em 1999 . ambém a his o iczka Tama a Bai ašauskai ė,
mas ap esen ou essas on es agmen a iamen e (Bai ašauskai ė 1999: 3637).
Venny alo in o ma i o pa a in e essados XIX-secula dia ys yką kobiecą êm
dados a chiwalne sob e o ema diá ios W óblewskiej jun amen e com sin é ico
eszczeniem seus con eúdos, colocadas na base ele ônica A chiwum Kobie 2,
op adia ys ycznej W óblewskiej (conçendo ce ca de 1200 páginas) não do eceu
se a é ago a de c í ica edição. 2
h p://a chiwumkobie .pl/au o w oblewska-emilia [dos ęp 2024 02 13].
cowanej w Ins y ucie Badań Li e ackich w Wa szawie.
Sze zej do dysku su his o ycznego wp owadziła pos ać W óblewskiej
badaczka li ewska Reda G iškai ė (2012, 2017), k ó a p zeds awiła szcze-
gółowo in e esujące wą ki biog a iczne i wó czość dia ys ki jako wa o-
ściowe ź ódło do badań li e ackich i his o ycznych. Zap ezen owała eż
wyb ane wpisy au o ki z óżnych la , jednak żaden z 7 omów spuścizny
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 18501886jakoź ódłodoes udosjęzykowo-kul u owych
143
Egodokumen y dia ys ki, u . em 1830 . na cidade Kob yń na gube ni g odzieńskiej, ilhas
Augus yny K yńskiej (18091869) e majo Ba łomieg an a (Lewak 1935: 429) ainda exigem
ja Beniowskiego (1800–1867), uczes nika pows ania lis opadowego i emi-
g un ownego es udo sob pon o de is a linguís ico-cul u al e ap esen ação no le
piśmiennic wa kobiecego em powiązaniu com con ex o biog á ico, amilia , ambien al. C iada nas
adições do pa io ismo omân ico, pai, polis opadoso emig an e e a i is a em exíziźe (Ha is
2019), conheceu só depois de mais de 20 anos em Lond es. Admi a a-o po co agem, genial memó ia
e abalhos cien í icos, e no diá io sob e o pai exilánci esc e eu: po que udo podia znaleść na
es anxe e a, lecz ego p ożnoby szukał pomoc, adę, sławę dadzą mu wszyscy, lecz se ce,
czyż znaleść ak ła wo i jeszcze ws ód Anglików (W1, VilnoDB, 16 de se emb o de 1851, k. 38 )3. Na
nu a i idade nãoindependênciaoia oluça a-se ambém i mã da mãe Emilia Leokadia de
K yńskich And zejkowiczowa (18101882), que conduzia pensão eminina em Vilna, echada após o
le an amen o janei o em 1864 . G aças de alhado pene acjom a chiwalno mencionada. R.
G iškai ė (2017: 102103) sabe-se já que Emilia W óblewska e a, como em am e épocas, mulhe
educada Educação conquis a a em casa, depois em melho es ilenenses pensões pa a meninas e
no Ins i u o Nob eecki em Vilna. Tinha p edisposições pa a a ap endizagem de línguas, conhecia a
língua ancês, alemão, usso, inglês. Chu amen e ambém emp eendia-se aduções de li os,
que abuca a de es angei o. T aduziu de inglês pa a a língua polonesa abalho cien í ico de
seu pai A Handbook o Ph eno ypics o Teache and S uden (Londyn 1842)4, de ancês zaś
cade no de medi ações eligiosas p . Les Paille es dO (Ok u3 Em dadas ci ações de diá ios
W óblewskiej conse o ca ac e ís icas linguís icas o igininałów. Não adap o às a uais eg as
o og á icas egis os dia ys ka, que podem e le i ca ac e ís icas de p onúncia egionalna
e uzusu k esowego e documen a p ocessos o og a iczno- one icskie oczące-se ainda em
polszczyźnie ogólnej XIX s. Não e i o do ex o p zek eśleń ei os pela mesma esc e en a.
Uwspółcześniam somen e in e punção e in oduzo sinais p zes ankowe necessá ios de
conside ações sin nio o-lógicas. Como manei ismo g á ico a o a colocação po au o ká di isos
ou de longas pausas no índice in e io . Às ezes elas desempenham a unção de pon a, médio,
poloc opka, podem ambém augu a ącenie. Não excluo ambém, que nessa manei a
esc e en e signalizou suas sygn. 41915.
silne s any emocjonalne ( odzaj in e punkcji emo ywnej).
4 60-ka kowy ękopis ego łumaczenia ze ws ępem W óblewskiej, spo ządzonym 16 lis o-
pada 1886 ., zachował się w zbio ach Biblio eki Li ewskiej Akademii Nauk im. W óblew-
skich (dalej sk ó : BW LAN), sygn. F9–242. Książkę ojca p zywiozła z Londynu najp aw-
dopodobniej po 1855 ., egzempla z dzieła Beniowskiego jes p zechowywany w BW LAN,
144 BENDRIN KALBA | 97 chy zlo e. Liązanka malu kos conselhos pa a san i icação e
uszczęśliwienia ida5). Em 1851 . começou o abalho de p o esso a de ensino inicial na pensão
conduzida em Vilna po mencionada ia And zejkowiczową e mãe Emilii, Augus ynę de K yńskich
Beniowską. Ob e e ambém pe missão na udzieW óblewskiej pa a abalho u bases, a qual
en endia como educação de c ianças (pe ealamen o mo alna o ça de ca á e ) e seus
educamen o, mos am ambém suas p edisposições a cul i a ciências, w eszcie dążenie do
lanie p ywa nych lekcji ancuskiego. Dzienniki dokumen ują zamiłowanie
samodospe alenia se po dobó de lek as z óżnicowanych w celu pogłębiania wiedzy z
óżnych dziedzin i ozwijania s e y duchowości. Wą kiem, que eque g un ownego es udo é
dada po R. G iš kai ė (2017: 90) po bióg a os da amília W óblewskich e pesquisado es de
oświa a na Li uânia em XIX c. (po Romanowski 2003: 285) in o mação sob e condução po Emilię
du an e 40 anos sec e a pensão pa a apaz em Wilna, na qual educação inicial a cob a am
alunos de mais no á eis amílias locais. Sugge e isso a insc ição 40 anos c ianças ensinou
colocada na g a u a W óblewskiej no cemi é io na S a ej Rossia. Nos p óp ios diá ios não
encon amos sob e esse assun o in o mações, al ez osse da pa e da au o a uma espécie
au ocensu a, pa a não ai de alhes, que pode iam ameaça a segu ança das alunos e suas
amílias, se caíssem em inadequadas mãos. Em apenas uma en ada, ei a
e dadepop obá elmen e em 1884 ., em No as de di e en es i ula adas minhas men es (mui o
di íceis de odesc e e ), compa ilhou-se al e lexão: Sou p o esso a desde 15 . ida, e ago a
enho já anos 54. [nieczy elne], en ão desde anos ocupo-me com abalho ão di ícil pa a
ou os, e pa a mim ão amá el, kocham wiek dziecin[n] ny, młodociany (NRW2, k. 17 ), De um
simples enume amen o esul a po an o, que quase 40 anos W óblewska ocupa a-se ensinando
u bases. 5 BW LAN, sygn. F9928, 929. Em um cade no es ão aduções de dois conjun os de
medi ação, ma cadas po au ên icas sina u as, łącznie 155 ca as. No ca álogo de
manusc i os BW LAN dão-se anos 18711873, na p óp ia on e cade no p imei o é da ado pa a
anos 18681870, segundo zaś pa a 18711873. Na in o mação ca álogo é ambém wzmianka sob e
publicação do manusc i o p . Zło e ok uchy (1877) na imp esso ia Józe a Zawadzkiego. Na
edição al a, po ém, in o mação sob e o que ez a adução. Na página i ulowej isneia
apenas sub í ul Zbio ek pie wszy, e na p óp ia li o incluídas são ambas as coleccioncas,
sob e o que pode se con ence , u ilizando do digi alizado exempla de Zło ych ok uchów,
p o enien e de Biblio eca Pa ialnej em Liszky, zob.
h ps://polona.pl/0i em- iew56e4994-7432-4324-bd9d3e2465385e0c?page=4 [dos ęp 2023 12 01]. Da
compa ação do manusc i o da adução com o ex o publicado niezbicie esul a, que é es a
adução W óblewskiej. Puzzleoso pe manece, po ém, o a o de po que o nome da au o a da
adução na publicação não e elado.

ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 1850–1886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych
145
Dia ys ka ealizou-se não só no papel de esc i o a-amado ca e adu o a,
mas ambém, sob e o que es i icam dobi amen e seus diá ios, e a mãe mui o
o emen e emocionalmen e ligada com as c ianças, en ol ida em sua
o mação in elec ual. Em ano ações pedagógicas esc i as em 1867 du an e
es adia em Lond es, e elou que o empo que passa em a as amen o da
amília, de e ia como melho ap o ei a pa a ap endizagem eno ypiki6,
lei u a de ob as his ó icas, domina o idioma inglês e p acoa <...> sob e udo,
o que só e ei, que pode se poży eczne pa a meus ilhos (NPW, k. 1 ).
Zemio a de ilhos W óblewskich, apenas dois ilhos alcançou a ma u idade,
W óblewska sob e i eu à pe da de ês ilhos (Władysława, Zygmun e
Kazimie z) e duas ilhas (S anisławy e Ma ii). Filha Ma ia, pa a a qual conduzia
diá io, mo eu em idade in eliz de 18 anos. Dia ys ka mo eu a idade de 56 anos,
en adas em diá ios conduzia quase po 30 anos de ida com uma mais longa
pausa co esponden e a anos 18731877 e 18791883. Pe encia a mulhe es que
como isso celie de e minou R. G iškai ė nie podiam não esc e e (G iškai ė
2017: 109).
Spuścizna manuskopiśmienna Emilii W óblewskiej cons i ui aliosa on e pa a óżnie
ukie unkowanych pesquisas linguís icas. Polszczyzna é alo ą kons y u ywną em aksjos e a
pa ió ica da amília nob eeckiej, po ém nenhum dos a é en ão pesquisado es de manusk ip os
dia ys ki não concen a a-se em alo ach linguís icas, g a ia de suas insc ições,
di e so odidade es ilís ica e ga unkowej piśmiennic wa W óblewskiej, e já seus egodokumen y
(não só dienniki, mas e ca as, aduções, s eszczenia l7) o cenne 6 eno ypics (z ang
ph eno ypics) naz Ba łomiej Beniowski cons uída po si mesma, se indo pa a ins de
ape eiçoamen o da capacidade de memó ia e p zyswajania og uma de dados. : G iškai ė 2017: 98.
Sama dia ys ka designa a in ençezek pai em nome imagens de memó ia, milag os de memó ia, e no
p e ácio pa a adução de inglês de ob a de Beniowski esc e eu: Umysł seu in en o chi
p ocu a a máquina de mo o <...>, que com a elocidade cen o ezes maio o[d] lacca a na
memó ia seu aquele eno me mensagem, que que ia ansmi i sws memó ia e k ó aby ao lado de
sws elocidade inha al o ça, pa a do loczando je no cé eb o ão je je p o undamen e
g a ada, que de ni- um ou uma i ese á el in ei eza. Pensou, p ocu ou es udou odos os
sis emas elha como p óp ios seus idé- s- s pensa- słem essa maquina mo o ; ułożył jej kołka i
wały (BW LAN, sygn.
świa / Mnemoniki (nauki pamięci) i nakoniec p zez / óżne kombinacje ułożył u wo zył
F9242, k. 2 2 ].
7 Reseszções leccionados li os e ga he ção no a ek de á ios domínios de conhecimen o
(economia, his ó ia an igai na, his ó ia e cul u a de Vilna, geog a ia) W óblewska começou 15
no emb o 1871 ano (NRW1, k. 1 ). Eles documen am a ex ensão de suas zain e esowań. Nace,
począ ku ękopisu T eść moich czy ań wyjaśniła cel swojej p acy: „Piszę o z myślą o mojej
que endo ela enco aja , pa a ela ambém, quando subc esce, cada ilha ecedida ob a s eści- / /
BENDRIN KALBA | 97 es emunho da XIX-secula polszczyzny, usada em
a iância esc i a po a i as in elec ualmen e 146nie ep esen an e da
in eligência wileńska. dias ka inha amplas compe ências linguís icas, sua
c ia i idade ca ac e iza cul u a da pala a e iqueza léxica, e ao mesmo
empo nos egis os de W óblewska e elam-se de á ios ipo de ahania, que
podem es i ica de a iância ôn ase da g a ia ôn ase e à exis ência de
peculia g a olec o, u ilizado em manusc i os do XIX, como e o o ecibilização
se e le indo em esc i a aços wymowy da in eligência ilenska no es ilo XIX
Zauśnia já com a p elimina lei u a de diá ios diá ios agmen ado da
polszczyzna dia ys ka exige uma análise p ecisa, quali a i a e li e á ia, e
compa ando com a linguagem de ex os de ou os au o es de poemas polonês
do XIX.
Mesmo ci cunisan e econesão de en ies dia ys ka de di e en es anos indica, que escó a
mos a acilações no âmbi o do uso spółgłosek ês se egos: pu źnie g a icznej
syczącego (Z), ciszącego (Ź) i szumiącego (Ž), co p zejawia się na płasz-
zakłóceniami em s osowaniu diak y yki (k opek, k esek). Es ado de o og a ia de
XIX-secula es manusc i os no âmbi o de usa de sinais diak i icos I ena Baje owa (1986: 33)
desc e eu como ainda nãoes abilizado, mui as ezes descuidados. W óblewska ambém
ela i amen e equen emen e omi e diak i ica ou ambém a e o na em manei a não
homogênea, niekonsis en e, a ando bas an e li emen e uso de linhas e pon os
(egzimpli icação em mais adian e pa e do a igo). Po an o, necessá ia é cau ela ao
econs ui em base nãoes abilizada da g a ia da elação oco en e en e unidade
g a icamen e (g a emem) e sua ealização sono a. Apos o de edição digi al é como
sob ecapi aliza em elação ao o iginal a disc ição de diá ios dia ys ka com a endão de
suas a ian idade g á ica, e depois a ealização de pesquisas compa a ó ias pe mi indo
a alia e le i -se em esc i a as ca ac e ís icas da p onúncia Na base disc i as a é
en ão cem páginas de manusc i os já pode assinala a oco ência em dia ys ka
W óblewska de duas endências con as a eis, endo mais p o a elmen e subs a o
a ícula: pomijaneamen o da p onúncia das companhas pala alnas na p onúncia ( ipo
memo c,c, dzis, bądz, wy az w ąk e ma cação da mesma posição c yp ica). P esença de
p ocessos du o na paula a si, po que en ão do- pie o e dadei a dela a á bene ício. /
Za eźno comecei, mas a um bom passo nunca zapoźno se não pode (NRW1, k. 1 ).
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 18501886jakoź ódłodoes udânjęzykowo-kul u owych la alizações e dispala alizações
147
spółgłosek em á ias posições em polszczyźnie ipo północnok esowego não é, na u almen e,
algo su p eenden e, emos pois mui os a es ados desses enômenos de di e en es ases de
desen ol imen o e a ian es uncionais do polonês da Li uânia (Ku zowa 1993: 237, 239240).
In e essan e pesquiswczo é o a o, iż pessoa de cí culo de in eligência, oczy ana, obcu ando
com á ios ex os, conhecendo línguas e educando ou os, usugando-se al o a ian e
polszczyzny8, ulega apesa suas compe ências linguís icas, in luências uzusu egionalno. De e
nes e con ex o in oca apa ição de Zo ia Ku zowej, que conside ou pe u bações na
dis ibuição spółgłosek de ês sé ies po najba dziej zucajacą się w oczy cechę
konsonan yzmu iloma ów, e odo o escopo usa spółgłosek de ês sé ies po única á ea, no
qual não consegui am ilomaci lida no âmbi o da oné ica (Ku zowa: 47, 67; Baje owa, 1972: 125)
(Ku zowa, 1986). A isa-se que essa á ea, si uando-se na bo dachei a da g a ia e p onúncia,
ambém causa a di iculdades W óblewskiej, embo a lidasse com ele decididamen e melho do
que ilomaci. No en an o, mode nizando o o ni de manusk ip os dia ys ki a es ado de hoje em
dia, emo endo a ian i idade, que ca ac e iza a ambém o og a ia e sis ema mo onologico
de língua polonesa ge al do s. XIX (Baje owa 1986: 123124), odeb a ia a essas on es alo
au en ico de es emunho yki, p esença de o mas pecliwych e uwaunkowań egional
polszczyzny dia ys ki não emp emowała. Não aço bynajmniej de es e a o alegu o, pois
pesquisachka ocupa a análise con eúdo de documen os (e conduzia-a pe ek8 Esse e mo
de inho pa a Anną Zielińską (2002: 12) a ian e polszczyzny usada na Li uânia po in eligência de
XIX-wiecznej polszczyzny używanej w egodokumen ach kobiecych z Li wy.
Wa o dodać, że k ó kie cy a y z ękopisów W óblewskiej podawane w bazie
A chiwum Kobie są uwspółcześnione, a za em nie mają wa ości dokumen-
acyjnej dla his o yka języka i badacza polszczyzny egionalnej. Jedynie
R. G iškai ė s a ała się zachowywać w cy owanych agmen ach dzienników
pisownię i segmen ację o yginału, jednak ozważań na ema wahań diak y-
o igem ziemiańsko-szlacheckiego. De e menção isso, mo i ados socjoling is icamen e,
pa ece-se adequado a boa conhecimen o da língua polonesa W óblewskiej como
ep esen an eca camada zemiańsko-szlacheckiej, que es o çou ilei as se pa a escu ouza
cyjnie), a nie kwes ie z zak esu g a emiki, one yki czy mo onologii. Nasze
inspi ação e pad ão li e á io a naíladamen o, mas ale no u u o skon on oa polszczyznę
dia ys ki com a língua de seus con empo âneos popula es au o es, po exemplo. Sy okomli (po .
T ypućko 19551957; Ka aś 2022), que ez amizade se com Eus achy
in eligencji wileńskiej. T udno na ws ępnym e apie badań wy okować, jaki wó ca mógł
W óblewskim, ma ido de Emilii.
97 BENDRIN KALBA | as lei u as z esz ą, o que posso cons a a com base publicadas po R.
G iškai ė (2012) de ci ações de selecionados manusc i os, são basicamen e con e gen es, embo a
acon eçam se ce as di e enças, po exemplo aźnych (G iškai ė 2012: 241) in e p e o-ia como
ożnych ‘di e en es (DWB1, k. 38 ), po que o g a em z z z não p ecisamen e ma cado com pó i
diac i yką e o na nos manusc i os W óblewska an o o onem [czyż], como o [nom], mas nes e
caso, po que se a a de ias de pessoas e nações e es ado; comp ehendia a o ma a é 2012
(G iškai ė: 148k); w eszcie niep ecisizny zapis ch escjanki (G iškai ė 2012: 264), gdy w ękopisie
wys ępuje o ma ch zescjanki (DMW, k. 2 ) z allog a em z ealizando onem [ž]. Po causa das
no adas di e enças na odis eção da esc i a dia ys ki a melho solução, an o do pon o de is a
de o icina de pesquisa lingukoznawcy, como e his o iaka, é p epa ação edição digi al de diá ios em
li e acesso, ap esen ando duas is as do manusc i o: ansc ição do o iginal complemen ada
po uma ede de comen á ios in e a i os e isual ep esen ação do ex o o iginal. Pode á en ão
ela a a necessidade de co igi p opos os lei u as de aco do com u ilizada es u u a de
e e ência e p onuncia -se sob e alguns p oblemá icos egis os W óblewskiej, mudando-se a
medida do deco e dos anos. Mais b a amen e a iada g a icamen e, sob e o que já
wzmiankowano acima, é ealização em esc i a onema [ž], ma cado em manei a po anny como ż e
z, e menos po anny ou w ęcz manie icamen e como com com uma k eska di e en e
comp imen o colocada sob e a le a seja em conside á el a as amen o dela. Es e úl imo ipo de
g a ação ep oduzo em dadas abaixo exemplos schema ically como ‹ź›, que dis ingui -o de znaz
phenomenisk em odo ma e ial e conside a ion de alhadas ucondikowań é c ucial, po que
pe mi i á disce ni , se emos a e com os acícnicos 9 Emilia Kolinko, adu o a e edi o a de
edição polonesa do ex o G iškai ė, in oduziu um con empo âneo g a ação de di e en es,
emo endo ao mesmo empo e lex egional oné ica em o ma de oca ó > o (G iškai ė 100 2017:).
Ou e ci ações de manusc i os W óblewska ambém zno malizou de aco do com as a uais eg as
o og á icas.
ku ź, symbolizującego dźwięk [ź], jak np. w wy azie jeźli, odzwie ciedla-
jącym upodobnienie pod względem dźwięczności (jeśli > jeźli). Pełniejszej
in ep e acji i poszukiwania pa alel w pismach innych XIX-wiecznych au-
o ów z Li wy wymagają zapisy dia ys ki, w k ó ych pojawia się spółgłoska
z zamias spodziewanego ż lub ź i odw o nie. Us alenie ekwencji ych
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 18501886jakoź ódłodoes udosjęzykowo-kul u owych
155
NRW1 No a as di e en es Emilii W óblewskiej 1871, BW LAN, sygn.
F9902, 35 ca as.
NRW2 No a as di e en es Emilii W óblewskiej Moje mysli 18831884, BW
LAN, sygn. F9884, 56 ca as em mau es ado.
WEW W ażenia Emilii W óblewskiej, 1854, BW LAN, sygn. F9 998, 17 ca as:
Vi ações e esul an es delas sen imen os e esoluções com cump idos
Rekollekcyi 1854 G 16 (opis sob e i e com seis dias de ecollecção).
LITERATURA
A chiwum Kobie 2013–2018, zespół ed. pod kie unkiem M. Rudaś-G odzkiej,
Wa szawa: Ins y u Badań Li e ackich Polskiej Akademii Nauk. Pob ano z:
h p://a chiwumkobie .pl/au o /w oblewska-emilia [dos ęp 2024 02 13].
Bai ašauskai ė Tama a 1999: Dzienniki szlach y li ewskiej z XIX wie-
ku w zbio ach wileńskich. – Białos occzyzna 2(54), 32–37.
Bai ašauskai ė Tama a 2011: Mo e is šeimoje i isuomenėje. – De-
yniolik as amžius: isuomenė i aldžia, ed. T. Bai ašauskai ė, Z. Medišaus-
kienė, R. Miknys, Vilnius: Bal os lankos, 457–468.
Baje owa I ena 1986: Polski język ogólny XIX wieku: S an i ewolucja 1:
O og a ia, onologia z one yką, mo onologia, Ka owice: Uniwe sy e Śląski.
Ba miński Je zy 2020: Z czym „ ymuje się” WOLNOŚĆ? Koncep
WOLNOŚCI w polu leksykalnym, w pojęciowej słowosieci i w koncep os-
e ze. – Język i pamięć: Księga jubileuszowa dedykowana Panu P o eso owi
Wojciechowi Chlebdzie z okazji 70. u odzin, ed. W. Mokijenko, J. Ta sa,
Opole: Uniwe sy e Opolski, 105–115.
Białokozowicz Bazyli 2002: Tadeusz S anisław W óblewski – założyciel
Biblio eki im. Emilii i Eus achego W óblewskich, pa io a Wilna i ob ońca
p aw człowieka. – Wilno i świa : Dzieje ś odowiska in elek ualnego 1, ed.
E. Feliksiak, M. Leś, Białys ok: Towa zys wo Li e ackie im. Adama Mickie-
wicza, Oddział Białos ocki, 207–228.
B zozowska Małgo za a 2006: Pa io yzm. – Język. Wa ości. Poli yka:
Zmiany ozumienia nazw wa ości w ok esie ans o macji us ojowej w Polsce:
Rapo z badań empi ycznych, ed. J. Ba miński, Lublin: Wydawnic wo Uni-
we sy e u Ma ii Cu ie-Skłodowskiej, 399–402.
B zozowska Małgo za a 2009: Pa io yzm i nacjonalizm w polskim
dysku sie ideologicznym. – E nolingwis yka. P oblemy Języka i Kul u y 21,
103–118.
G iškai ė Reda 2012: Emilijos Benio sky ės-V uble skienės (Emilia z Be-
niowskich W óblewska, 1830-10-05–1886-12-23) dieno aščiai (1850-08-
05–1886-09). – A chi um Li huanicum 14, 227–308.

156
BENDRINĖ KALBA | 97
G iškai ė Reda 2017: Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej, p ze-
łożyła z li ewskiego E. Kolinko. – Pamię nik Li e acki 108(1), 89–133. Po-
b ano z: h ps:// cin.o g.pl/dlib a/publica ion/82666/edi ion/64658/con en
[dos ęp 2023 12 01].
Ha is Emma 2019: Ba łomiej Beniowski 1800–1867: Cosmopoli ical Cha -
is and Re olu iona y Re ugee, Wa szawa: Wydawnic wa Uniwe sy e u Wa -
szawskiego.
Kałwa Dob ochna 1997: Ze s udiów nad his o ią kobie w XIX wieku:
Me odologia, s an badań. – His o yka S udia Me odologiczne 27, 123–132.
Kałwa Dob ochna 2014: His o ia kobie – kilka uwag me odologicz-
nych. – Dzieje kobie w Polsce: Dyskusja wokół p zyszłej syn ezy, ed. K. A. Ma-
kowski, Poznań: Wydawnic wo Nauka i Innowacje, 13–28.
Ka aś Halina 2022: Język gawędy ludowej Wielki Czwa ek Władysława
Sy okomli na le polszczyzny ogólnej i północnok esowej XIX wieku. –
Władysław Sy okomla: Szkice i s udia: W dwuse ną ocznicę u odzin i s o
sześćdziesią ą ocznicę śmie ci pisa za, ed. naukowa K. Kościewicz, B. Ku-
yłowicz, H. Sokołowska, Białys ok: Uniwe sy e w Białyms oku; Wydaw-
nic wo P yma , 17–40.
Ka olak I eneusz 1993: Pa io yzm. – Nazwy wa ości: S udia leksykalno-
-seman yczne 1, ed. J. Ba miński, M. Mazu kiewicz-B zozowska, Lublin:
Wydawnic wa Uniwe sy e u Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 1993, 157–176.
Ku zowa Zo ia 1972: S udia nad językiem iloma ów i ila e ów: Fone yka,
leksja, składnia, K aków: Uniwe sy e Jagielloński, Pańs wowe Wydawnic wo
Naukowe.
Ku zowa Zo ia 1993: Język polski Wileńszczyzny i k esów północno-wschod-
nich XVI–XX w., Wa szawa–K aków: Wydawnic wo Naukowe PWN.
Lewak Adam 1935: Beniowski Ba łomiej. – Polski słownik biog a iczny 1,
ed. W. Konopczyński, K aków: Polska Akademia Umieję ności, 429.
Masojć I ena, Sawaniewska-Mochowa Zo ia 2024: Dzienniki
dla dzieci p owadzone p zez Emilię W óblewską jako ź ódła do badania
polszczyzny in eligencji wileńskiej XIX wieku. – Po adnik Językowy 1, 24–
44. DOI: 10.33896/Po J.2024.1.2. h ps://www.jou nals.polon.uw.edu.pl/
index.php/pj/a icle/ iew/1301.
Mas ianica Olga 2012: P a ė us namų du is: mo e ų š ie imas Lie u oje
XVIII a. pabaigoje – XX a. p adžioje, Vilnius: Lie u os is o ijos ins i u as.
Medišauskienė Zi a 2001: Mo e s idealas Lie u os konse a o ių akimis
(XIX a. idu ys). – Feminizmas, isuomenė, kul ū a 3, 118–127.
Romanowski And zej 2003: Pozy ywizm na Li wie: Polskie życie kul u-
alne na ziemiach li ewsko-biało usko-in lanckich w la ach 1864–1904, K aków:
Uni e si as.
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 1850–1886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych
157
T ypućko Józe 1955–1957: Język Władysława Sy okomli (Ludwika Kon-
d a owicza): P zyczynek do dziejów polskiego języka li e ackiego w wieku XIX,
1–2, Uppsala: A.-B. Lundequis ka Bokhandeln; Wiesbaden: O o Ha as-
sowi z.
Zielińska Anna 2002: Polska mniejszość na Li wie Kowieńskiej: S udium
socjolingwis yczne, Wa szawa: Slawis yczny Oś odek Wydawniczy.
Zło e ok uchy (Les Paille es d’O ) 1877: Wiązanka malu kich ad dla uświęcenia
i uszczęśliwienia życia: P zekład z ancuzkiego: Zbio ek pie wszy, Wilno:
Nakładem d uka ni Józe a Zawadzkiego. Pob ano z: h ps://polona.pl/
i em- iew/056e4994-7432-4324-bd9d-3e2465385e0c?page=4 [dos ęp 2023
12 01].
Ża nowska Anna 2014: Czy p zełom XIX i XX wieku o wie ał kobie om
p zejścia ze s e y p ywa nej do s e y publicznej? Rola ba ie obyczajowych. –
Rocznik An opologii His o ii 4(2/7), 279–290.
Gau a 2024-03-11
P iim a 2024-04-15
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA
THE DIARIES OF EMILIA WRÓBLEWSKA, NÉE BENIOWSKA,
FROM YEARS 18501886 AS A SOURCE FOR LINGUISTIC
AND CULTURAL RESEARCH
Suma ys
The a icle ini ia es in e disciplina y esea ch on he ich manusc ip he i age o
Emilia W óblewska née Beniowska om he yea s 18501886, ela ed o he
p epa a ion o a digi al edi ion o he se en manusc ip s. Reda G iškai ė was he
i s o in oduce he in ima e w i ings o his li le-known au ho om 19 h
cen u y Li huania in o he his o ical discou se. Ela chamou a a enção pa a he
li e a y and documen a y alues o W óblewskas dia ies, which we e impo an
om he poin o iew o esea ching Li huanian socie y o ha day. Howe e , he
dia ys Polish as he p ima y language sys em has ne e been a subjec o linguis ic
analysis. W óblewskas en i e wo k (dia ies kep o he sel , o he son Tadeusz and
daugh e Ma ia, a ious no es, eading no es, ansla ions o he ex s om
F ench and English) was c ea ed in Polish, so i cons i u es a unique linguis ic
documen o he e a.
O a igo chama a enção ao ac ha he dia is s Polish language equi es
esea ching om a ious pe spec i es, aking in o accoun such aspec s as: 1) he
au ho s g apholec and he diac i ic a iabili y; 2) equency o egional phenomena
and indi idual cha ac e is ics; 3) a p esença de p ocessos ca ac e ís ica de he
158
BENDRINĖ KALBA | 97
gene al language o he 19 h cen u y (especialmen e ecessi e and expansi e
ea u es), 4) s ylis ic and gen e di e si y o womens dia ies ( he ichness o
exp essi isms and emo ionalisms, he use o elemen s o ‘ma e nal s yle in child ens
dia ies a speci ic gen e o in ima e dia ies, he use o cons i u i e ea u es o he
language o a p i a e p aye ).
The dia ys Polish language should also be looked a om an axiolinguis ic pe spec i e,
since in addi ion o he his o ical and mo al con ex , he pe sonal es imonies e eal
e alua i e concep s ha can be econs uc ed on he basis o language. Disco e ing
he capaci y o he concep o PATRIOTISM in W óblewskas w i ing equi es
including his alue in a b oade concep ual complex and p esen ing i in ela ions
wi h o he alues impo an o he and, mo e b oadly, o he in elligen sia o ha
ime, such as HOMELAND, GOD, FAMILY, WORK, EDUCATION. The seman ic dominan
elemen o he concep o PATRIOTISM is lo e o he homeland, bu i ansla es
in o he unc ioning o a ious models o pa io ism: he oic, oman ic, posi i is ,
na ional, Ch is ian, local and o he s. W óblewskas dia ies documen he posi i is ic
pa io ism, unde s ood as educa ing he sel and deepening he in ellec ual sphe e,
e eshing he spi i h ough zealous eligiosi y and Ch is ian e hics, and
main aining undamen al alues in he amily, as well as emb acing local pa io ism.
KEYWORDS: dia ies, he s o y, 19 h cen u y, Li huania, digi al edi ion o sou ces,
Polish language om he o me No h-Eas e n Bo de lands.
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA
Ins y u Slawis yki Polskiej Akademii Nauk
ul. Ja acza 1
00-378 Wa szawa
[email p o ec ed]
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA
18501886 MET EMILIJOS BENIOVSKYTS-VRUBLEVSKIENS
DIENORAŪŠČIAI KALBOS IR KULTROS TYRIM ŠALTINIS
San auka
S aipsniu inicijuojami a pdisciplininiai Emilijos Benio sky ės-V uble skienės
(18501886) u ingo ank aš inio pa eldo, ku io pag indu engiamas skai meninis
sep ynių jos dieno aščių leidimas, y imai. Šios mažai žinomos XIX amžiaus Lie u os
bajo ės ank aščius į is o inio disku so aki a į pi ma į aukė Reda G iškai ė. Ji
a k eipė į mo e ų dieno aščių li e a ū inę bei dokumen inę e ę
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 18501886jakoź ódłodo udańjęzykowo-kul u owych i jų s a bą y inėjan šio
159
laiko a pio Lie u os isuomenę. Tačiau dia is ės a ojama lenkų kalba, ku i jai bu o
gim oji, iki šiol nebu o ling is inės analizės objek as. Visa V uble skienės
ank aš inė kū yba (dieno aščiai, ašy i sau, sūnui Tadui bei duk ai Ma ijai, į ai ūs
už ašai, skai y ų knygų san aukos, hese eks ų e imai iš p ancūzų anglų kalbų)
lenkų kalba, odėl y a s a bus epochos kalbinis dokumen as.
S aipsnyje a k eipiamas dėmesys į ai, kad į dieno aščio kalbą eikia žiū ė i iš
į ai ių pe spek y ų, a siž elgian į okius aspek us: 1) au o ės ašybos g a ines
sa ybes i diak i inių ženklų a ian iškumą; 2) egionalinių sa ybių i indi idualių
b uožų dažnumą; 3) XIX século bend inei kalbai būdingų p ocesų (ypač nyks ančių i
ekspansy ių b uožų) aišką; 4) mulhe es dieno aščių s ilis inę i žan inę į ai o ę
(eksp esinės i emocinės leksikos gausa, mo inos s iliaus elemen ai dieno aščiuose,
ski uose aikams, speci inis in ymių dieno aščių žan as, p i ačiai maldos kalbai
būdingos ypa ybės).
Į dieno aščio kalbą eikė ų paž elg i i aksioling is iniu požiū iu, nes V uble skienės
asmeniniai liudijimai, be is o inio i mo alinio kon eks o, a skleidžia aksiologinius
koncep us, ku iuos galima ekons uo i emian is kalba. No in en ende PATRIOTIZMO
samp a os u inį V uble skienės kū yboje, eikia į auk i šią e ybę į pla esnį są okų
kompleksą, nu odan yšius su ki omis jai, o plačiau o me o in eligen ijai s a biomis
e ybėmis, oki kaipomis TVYN, DIEVAS, ŠEIMA, DARBAS, UGDYMAS. Seman inė
PATRIOTIZMO samp a os dominan ė y a meilė ė ynei, ačiau ji pasi eiškia į ai iais
pa io izmo modeliais: he ojiniu, oman iniu, pozi y is iniu, au iniu, k ikščioniškuoju,
lokaliniu i k . V uble skienės dieno aščiuose dokumen o as jos pozi y is inis
pa io izmas, ku is sup an amas kaip sa ęs ugdymas i in elek inių aspi acijų gilinimas,
d asios palaikymas pe uolų eligingumą bei k is ionišką e iką i pag indinių e ybių
šeimoje išsaugojimas. V uble skienės dieno aščiuose aip pa a spindimas lokalinis
pa io iškumas. ESMINIAI ŽODŽIAI: dieno aščiai, mo e ų is o ija, XIX amžius, Lie u a,
šal inių skai meninimas, šiau ės y ų pa ibio lenkų kalba.
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA
Ins y u Slawis yki Polskiej Akademii Nauk
ul. Ja acza 1
00-378 Wa szawa
[email p o ec ed]