140
BENDRINĖ KALBA | 97
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA
Ins i u o de Esla ís ica da Polônia Academia de Ciências em Va só ia
ORCID id:
h ps://o cid.o g/0000-0003-2916-6736
OBSZARY BADAŃ: dialec ologia, e noling ís ica, lexicog a ia gwa owa, polszczyzna egionalna. DOI:
h ps://doi.o g/10.35321/bkalba.2024.97.07
DIÁRIOS DE EMILIA Z BENIOWSKICH
WRÓBLEWSKY Z LAT 18501886
COMO RÓDLO DO BADAŃ
LINGUIKOVO-CULTURO1
SŁOWA KLUCZOWE: dia ys yka,
he s o ia, XIX s., Li uânia, edição
digi alwa ź ódeł, polszczyzna północnok esowa.
ADNOTACIA
A ykuł mos a á ias pe spec i as de pesquisa, quais ab e dian e linguis as e
his o iado es da cul u a icha a poeścińska dia ys yczna Emilii W óblewskiej,
a mazenada em Dziale Rękopisów Biblio eki Li ewskiej Akademii Nauk im.
W óblewskich em Vilna. Piśmiennic wo ela i amen e pouco conhecida au o ca de
XIX-secula Li uânia me ece em mueloaspe cowa e lexão humanis ís ica e
in odução a um amplo cí culo cien í ico. Tal é o obje i o implemen ado a ualmen e
p oje o documen acionalno- eche wís ico: zap ezen amen o em o ma de edição
digi al manusc ip os W óblewskiej com elabo ação c í ica e mos a aspec os
ideológicos, linguís icos e li e a cos in imís ica eminina c iada em si uação
zabo os.
1 A ykuł pows ał w amach p ojek u Egodokumen y Emilii W óblewskiej z la 18501886
świadec wo życia i pos aw ideowych Polki z k ęgu in eligencji wileńskiej. Edição digi al de 7 diá ios
com desen ol imen o c í ico e e-monog a ia, inanciado nos anos 20232028 no âmbi o do p og ama
sob a nome Na odowy P og am Rozwoju Humanis yki, n /50 p oje o NPRH/F/SP7578/2021/11, módulo
Fundamen y. Pa cei o do p oje o é Biblio eca da Li uwska Academia Nauk im. W óblewskich em
Vilna e Cen o de Kompe encia Cy owych UWP. Nesse ex o em ca á e econesansu, baseia-se
em p elimina exce pção de on es, e po an o ap esen adas e lexões e obse ações não
p e endem a elabo ação comple o, con endo expanded conclusões. Pełną analizę językową i
s ylis yczną piśmiennic wa W óblewskiej p zyniesze dopie o wieńcząca p ojek e-monog a ia
wspóau o ska.
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 18501886jakoź ódłodoes udosjęzykowo-kul u owych
141
ABSTRACT
The a icle shows a ious esea ch pe spec i es opening up o linguis s and
his o ians o cul u e due o analysis o he ich dia is ic legacy o Emilia W óLi huanian
blewska, s o ed in he Manusc ip s Depa men o he W oblewski Lib a y o he
Academy o Sciences in Vilnius. The w i ings o a ela i ely li leknown au ho om he
19 h-cen u y Li huania dese e mul i ace ed humanis ic e lec ion and wide
in oduc ion o he wide scien i ic communi y. Thus, he aim o he cu en
documen a ion and esea ch p ojec is p esen ing W óblewskas manusc ip s in he
o m o a digi al edi ion wi h a c i ical s udy, and showing he ideological, linguis ic and
li e a y aspec s o womens in imis li e a u e w i en a he ime o Pa i ions and
domina ion o he Russian Empi e. In imís ica eminice XIX c. despe a cada ez maio
in e esse, mas e pola isação de poglądów em es e ga unek de piśmiennic wa. Alguns
pesquisado es a am des e ipo c io cidade como ma ginal on e his ó ica e du idosa
do pon o de is a a ís ico epigońska li e a u a, ou os, di e o ao con á io,
pe cebem em egodocumen os de mulhe es since o es emunho de ida e a i idade
au o as, e ao mesmo empo documen o acon ecimen os mos á eis a a és do p isma
sen imen os e exp essões escocês (G iškai ė 2012: 296). Kobiece piśmiennic wo
biog a icno de XIX-secula da Li uânia o cenne, alhe embo a pa a pouco u ilizadas
on es pa a es udo da linguagem, poglądów i aspi a ions a i aczas de ce co da
in eligência, seu abalho o gânica na a o da conse ação undamen al dos alo es
(służba Ojczyźnie i społeczeńs wu, é em Deus, amília, edunia s a egie p ze wania
w sy uacji klęski pows ań na odowzwoleńczych. A i udes das mulhe es e seus dilemas
kacja kobie , pa io yczne i obywa elskie wychowanie dzieci) o az budowa-
elacionados com engajando-se em a i idade pública na ansição XIX e XX século é
es e a cada ez cla amen e p esen e na con empo ânea his o iog a ia polonesa,
como e li uana (po exemplo: Kałwa 1997, 2014; Bai ašauskai ė 2011; Ża nowska 2014 ou
elabo amen os z sé ie Kobie a i ... sob edi o a Annya Żnowskiej e And zej Szwa c).
Nesse b e e esboço p e endo assinala somen e como in e essan es pe spec i as de
pesquisa ab e dian e dos humanis as a ica spesścizna dia ys yczna Emilii de
Beniowskich W óblewskiej e po que ale disponibiliza es es manusk i os a
pesquisado es em o ma de mode na edição digi al como es emunho da ida, linguagem
e k jos e a de mulhe com axêgu da in eligência ilenska na e a pos -pos li e a iana
mulhe ealizando-se em di e en es á eas: amado a, mãe dedicada, p o esso a, mas e
pessoa não mui o eliz em casamen o, di idida in e namen e en e os ideais
BENDRIN KALBA | 97 ywnego sociedade (zob. Medišauskienė 2001) a necessidade à
anscissão das on ei as papéis sociais e busca de caminhos de pessoal
desen ol imen o in elec ual. 142 As aspi ações educacionais e
au o-educacionadas das mulhe es na Li uânia a pa i do inal c. XVIII. a é o início
c. XX ap esen ou mais ampla Olga Mas ianica em li o sob no á el í ulo P a ė us
namų du is (Po uchyleopiekunki casa e o mais al o ajudan es do homem, ku
a i idade in elec ualna e p o issional (Mas ianica 2012). Emilia W óblewska não
niu d zwi domu), ukazując s opniowe ewoluowanie ich ól społecznych, od
pe ence a pe sonagem, que são desc i adas em li os didá icos de his ó ia ou
li e a u a polonesa, como e li uana, mas ambém não é es a pessoa po
pesquisado es comple amen e niedos zegana. É mencionada em publicações
sob e o ema da an iga Biblio eca W óblewskich em Vilna (np. Białokozowicz 2002:
207208), seu nome igu owało ao lado do nome do ma ido no nome dessa ins i uição
(Biblio eka im. Eus achego e Emilii W óblewskich, a ualmen e Biblio eca da
Li uwska Akademii Nauk im. W óblewskich). Wzmiankowali sob e ela ambém
biog a iis as de seu ma ido, zesłańca, médico-homeopa a e socialis a,
Eus achego W óblewskiego (18261891), e especialmen e pesquisado es da ida,
a i idades e a i udes ideológicos de seus ilhos, Tadeusz S anisław W óblewski
(18681925), amoso ad oca , biblio ilo, a i is a social, zesłańca e Augus yn Anice a
W óblewskiego (18631913), cien is a, bioquímico, socialis a, eó ico e p opagado
do ana quismo. Sob e a p esença de dia ys yka W óblewska em ilões coleções
a qui alhas in o mou em 1999 . ambém a his o iczka Tama a Bai ašauskai ė,
mas ap esen ou essas on es agmen a iamen e (Bai ašauskai ė 1999: 3637).
Venny alo in o ma i o pa a in e essados XIX-secula dia ys yką kobiecą êm
dados a chiwalne sob e o ema diá ios W óblewskiej jun amen e com sin é ico
eszczeniem seus con eúdos, colocadas na base ele ônica A chiwum Kobie 2,
op adia ys ycznej W óblewskiej (conçendo ce ca de 1200 páginas) não do eceu
se a é ago a de c í ica edição. 2
h p://a chiwumkobie .pl/au o w oblewska-emilia [dos ęp 2024 02 13].
cowanej w Ins y ucie Badań Li e ackich w Wa szawie.
Sze zej do dysku su his o ycznego wp owadziła pos ać W óblewskiej
badaczka li ewska Reda G iškai ė (2012, 2017), k ó a p zeds awiła szcze-
gółowo in e esujące wą ki biog a iczne i wó czość dia ys ki jako wa o-
ściowe ź ódło do badań li e ackich i his o ycznych. Zap ezen owała eż
wyb ane wpisy au o ki z óżnych la , jednak żaden z 7 omów spuścizny
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 18501886jakoź ódłodoes udosjęzykowo-kul u owych
143
Egodokumen y dia ys ki, u . em 1830 . na cidade Kob yń na gube ni g odzieńskiej, ilhas
Augus yny K yńskiej (18091869) e majo Ba łomieg an a (Lewak 1935: 429) ainda exigem
ja Beniowskiego (1800–1867), uczes nika pows ania lis opadowego i emi-
g un ownego es udo sob pon o de is a linguís ico-cul u al e ap esen ação no le
piśmiennic wa kobiecego em powiązaniu com con ex o biog á ico, amilia , ambien al. C iada nas
adições do pa io ismo omân ico, pai, polis opadoso emig an e e a i is a em exíziźe (Ha is
2019), conheceu só depois de mais de 20 anos em Lond es. Admi a a-o po co agem, genial memó ia
e abalhos cien í icos, e no diá io sob e o pai exilánci esc e eu: po que udo podia znaleść na
es anxe e a, lecz ego p ożnoby szukał pomoc, adę, sławę dadzą mu wszyscy, lecz se ce,
czyż znaleść ak ła wo i jeszcze ws ód Anglików (W1, VilnoDB, 16 de se emb o de 1851, k. 38 )3. Na
nu a i idade nãoindependênciaoia oluça a-se ambém i mã da mãe Emilia Leokadia de
K yńskich And zejkowiczowa (18101882), que conduzia pensão eminina em Vilna, echada após o
le an amen o janei o em 1864 . G aças de alhado pene acjom a chiwalno mencionada. R.
G iškai ė (2017: 102103) sabe-se já que Emilia W óblewska e a, como em am e épocas, mulhe
educada Educação conquis a a em casa, depois em melho es ilenenses pensões pa a meninas e
no Ins i u o Nob eecki em Vilna. Tinha p edisposições pa a a ap endizagem de línguas, conhecia a
língua ancês, alemão, usso, inglês. Chu amen e ambém emp eendia-se aduções de li os,
que abuca a de es angei o. T aduziu de inglês pa a a língua polonesa abalho cien í ico de
seu pai A Handbook o Ph eno ypics o Teache and S uden (Londyn 1842)4, de ancês zaś
cade no de medi ações eligiosas p . Les Paille es dO (Ok u3 Em dadas ci ações de diá ios
W óblewskiej conse o ca ac e ís icas linguís icas o igininałów. Não adap o às a uais eg as
o og á icas egis os dia ys ka, que podem e le i ca ac e ís icas de p onúncia egionalna
e uzusu k esowego e documen a p ocessos o og a iczno- one icskie oczące-se ainda em
polszczyźnie ogólnej XIX s. Não e i o do ex o p zek eśleń ei os pela mesma esc e en a.
Uwspółcześniam somen e in e punção e in oduzo sinais p zes ankowe necessá ios de
conside ações sin nio o-lógicas. Como manei ismo g á ico a o a colocação po au o ká di isos
ou de longas pausas no índice in e io . Às ezes elas desempenham a unção de pon a, médio,
poloc opka, podem ambém augu a ącenie. Não excluo ambém, que nessa manei a
esc e en e signalizou suas sygn. 41915.
silne s any emocjonalne ( odzaj in e punkcji emo ywnej).
4 60-ka kowy ękopis ego łumaczenia ze ws ępem W óblewskiej, spo ządzonym 16 lis o-
pada 1886 ., zachował się w zbio ach Biblio eki Li ewskiej Akademii Nauk im. W óblew-
skich (dalej sk ó : BW LAN), sygn. F9–242. Książkę ojca p zywiozła z Londynu najp aw-
dopodobniej po 1855 ., egzempla z dzieła Beniowskiego jes p zechowywany w BW LAN,
144 BENDRIN KALBA | 97 chy zlo e. Liązanka malu kos conselhos pa a san i icação e
uszczęśliwienia ida5). Em 1851 . começou o abalho de p o esso a de ensino inicial na pensão
conduzida em Vilna po mencionada ia And zejkowiczową e mãe Emilii, Augus ynę de K yńskich
Beniowską. Ob e e ambém pe missão na udzieW óblewskiej pa a abalho u bases, a qual
en endia como educação de c ianças (pe ealamen o mo alna o ça de ca á e ) e seus
educamen o, mos am ambém suas p edisposições a cul i a ciências, w eszcie dążenie do
lanie p ywa nych lekcji ancuskiego. Dzienniki dokumen ują zamiłowanie
samodospe alenia se po dobó de lek as z óżnicowanych w celu pogłębiania wiedzy z
óżnych dziedzin i ozwijania s e y duchowości. Wą kiem, que eque g un ownego es udo é
dada po R. G iš kai ė (2017: 90) po bióg a os da amília W óblewskich e pesquisado es de
oświa a na Li uânia em XIX c. (po Romanowski 2003: 285) in o mação sob e condução po Emilię
du an e 40 anos sec e a pensão pa a apaz em Wilna, na qual educação inicial a cob a am
alunos de mais no á eis amílias locais. Sugge e isso a insc ição 40 anos c ianças ensinou
colocada na g a u a W óblewskiej no cemi é io na S a ej Rossia. Nos p óp ios diá ios não
encon amos sob e esse assun o in o mações, al ez osse da pa e da au o a uma espécie
au ocensu a, pa a não ai de alhes, que pode iam ameaça a segu ança das alunos e suas
amílias, se caíssem em inadequadas mãos. Em apenas uma en ada, ei a
e dadepop obá elmen e em 1884 ., em No as de di e en es i ula adas minhas men es (mui o
di íceis de odesc e e ), compa ilhou-se al e lexão: Sou p o esso a desde 15 . ida, e ago a
enho já anos 54. [nieczy elne], en ão desde anos ocupo-me com abalho ão di ícil pa a
ou os, e pa a mim ão amá el, kocham wiek dziecin[n] ny, młodociany (NRW2, k. 17 ), De um
simples enume amen o esul a po an o, que quase 40 anos W óblewska ocupa a-se ensinando
u bases. 5 BW LAN, sygn. F9928, 929. Em um cade no es ão aduções de dois conjun os de
medi ação, ma cadas po au ên icas sina u as, łącznie 155 ca as. No ca álogo de
manusc i os BW LAN dão-se anos 18711873, na p óp ia on e cade no p imei o é da ado pa a
anos 18681870, segundo zaś pa a 18711873. Na in o mação ca álogo é ambém wzmianka sob e
publicação do manusc i o p . Zło e ok uchy (1877) na imp esso ia Józe a Zawadzkiego. Na
edição al a, po ém, in o mação sob e o que ez a adução. Na página i ulowej isneia
apenas sub í ul Zbio ek pie wszy, e na p óp ia li o incluídas são ambas as coleccioncas,
sob e o que pode se con ence , u ilizando do digi alizado exempla de Zło ych ok uchów,
p o enien e de Biblio eca Pa ialnej em Liszky, zob.
h ps://polona.pl/0i em- iew56e4994-7432-4324-bd9d3e2465385e0c?page=4 [dos ęp 2023 12 01]. Da
compa ação do manusc i o da adução com o ex o publicado niezbicie esul a, que é es a
adução W óblewskiej. Puzzleoso pe manece, po ém, o a o de po que o nome da au o a da
adução na publicação não e elado.
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 1850–1886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych
145
Dia ys ka ealizou-se não só no papel de esc i o a-amado ca e adu o a,
mas ambém, sob e o que es i icam dobi amen e seus diá ios, e a mãe mui o
o emen e emocionalmen e ligada com as c ianças, en ol ida em sua
o mação in elec ual. Em ano ações pedagógicas esc i as em 1867 du an e
es adia em Lond es, e elou que o empo que passa em a as amen o da
amília, de e ia como melho ap o ei a pa a ap endizagem eno ypiki6,
lei u a de ob as his ó icas, domina o idioma inglês e p acoa <...> sob e udo,
o que só e ei, que pode se poży eczne pa a meus ilhos (NPW, k. 1 ).
Zemio a de ilhos W óblewskich, apenas dois ilhos alcançou a ma u idade,
W óblewska sob e i eu à pe da de ês ilhos (Władysława, Zygmun e
Kazimie z) e duas ilhas (S anisławy e Ma ii). Filha Ma ia, pa a a qual conduzia
diá io, mo eu em idade in eliz de 18 anos. Dia ys ka mo eu a idade de 56 anos,
en adas em diá ios conduzia quase po 30 anos de ida com uma mais longa
pausa co esponden e a anos 18731877 e 18791883. Pe encia a mulhe es que
como isso celie de e minou R. G iškai ė nie podiam não esc e e (G iškai ė
2017: 109).
Spuścizna manuskopiśmienna Emilii W óblewskiej cons i ui aliosa on e pa a óżnie
ukie unkowanych pesquisas linguís icas. Polszczyzna é alo ą kons y u ywną em aksjos e a
pa ió ica da amília nob eeckiej, po ém nenhum dos a é en ão pesquisado es de manusk ip os
dia ys ki não concen a a-se em alo ach linguís icas, g a ia de suas insc ições,
di e so odidade es ilís ica e ga unkowej piśmiennic wa W óblewskiej, e já seus egodokumen y
(não só dienniki, mas e ca as, aduções, s eszczenia l7) o cenne 6 eno ypics (z ang
ph eno ypics) naz Ba łomiej Beniowski cons uída po si mesma, se indo pa a ins de
ape eiçoamen o da capacidade de memó ia e p zyswajania og uma de dados. : G iškai ė 2017: 98.
Sama dia ys ka designa a in ençezek pai em nome imagens de memó ia, milag os de memó ia, e no
p e ácio pa a adução de inglês de ob a de Beniowski esc e eu: Umysł seu in en o chi
p ocu a a máquina de mo o <...>, que com a elocidade cen o ezes maio o[d] lacca a na
memó ia seu aquele eno me mensagem, que que ia ansmi i sws memó ia e k ó aby ao lado de
sws elocidade inha al o ça, pa a do loczando je no cé eb o ão je je p o undamen e
g a ada, que de ni- um ou uma i ese á el in ei eza. Pensou, p ocu ou es udou odos os
sis emas elha como p óp ios seus idé- s- s pensa- słem essa maquina mo o ; ułożył jej kołka i
wały (BW LAN, sygn.
świa / Mnemoniki (nauki pamięci) i nakoniec p zez / óżne kombinacje ułożył u wo zył
F9242, k. 2 2 ].
7 Reseszções leccionados li os e ga he ção no a ek de á ios domínios de conhecimen o
(economia, his ó ia an igai na, his ó ia e cul u a de Vilna, geog a ia) W óblewska começou 15
no emb o 1871 ano (NRW1, k. 1 ). Eles documen am a ex ensão de suas zain e esowań. Nace,
począ ku ękopisu T eść moich czy ań wyjaśniła cel swojej p acy: „Piszę o z myślą o mojej
que endo ela enco aja , pa a ela ambém, quando subc esce, cada ilha ecedida ob a s eści- / /
BENDRIN KALBA | 97 es emunho da XIX-secula polszczyzny, usada em
a iância esc i a po a i as in elec ualmen e 146nie ep esen an e da
in eligência wileńska. dias ka inha amplas compe ências linguís icas, sua
c ia i idade ca ac e iza cul u a da pala a e iqueza léxica, e ao mesmo
empo nos egis os de W óblewska e elam-se de á ios ipo de ahania, que
podem es i ica de a iância ôn ase da g a ia ôn ase e à exis ência de
peculia g a olec o, u ilizado em manusc i os do XIX, como e o o ecibilização
se e le indo em esc i a aços wymowy da in eligência ilenska no es ilo XIX
Zauśnia já com a p elimina lei u a de diá ios diá ios agmen ado da
polszczyzna dia ys ka exige uma análise p ecisa, quali a i a e li e á ia, e
compa ando com a linguagem de ex os de ou os au o es de poemas polonês
do XIX.
Mesmo ci cunisan e econesão de en ies dia ys ka de di e en es anos indica, que escó a
mos a acilações no âmbi o do uso spółgłosek ês se egos: pu źnie g a icznej
syczącego (Z), ciszącego (Ź) i szumiącego (Ž), co p zejawia się na płasz-
zakłóceniami em s osowaniu diak y yki (k opek, k esek). Es ado de o og a ia de
XIX-secula es manusc i os no âmbi o de usa de sinais diak i icos I ena Baje owa (1986: 33)
desc e eu como ainda nãoes abilizado, mui as ezes descuidados. W óblewska ambém
ela i amen e equen emen e omi e diak i ica ou ambém a e o na em manei a não
homogênea, niekonsis en e, a ando bas an e li emen e uso de linhas e pon os
(egzimpli icação em mais adian e pa e do a igo). Po an o, necessá ia é cau ela ao
econs ui em base nãoes abilizada da g a ia da elação oco en e en e unidade
g a icamen e (g a emem) e sua ealização sono a. Apos o de edição digi al é como
sob ecapi aliza em elação ao o iginal a disc ição de diá ios dia ys ka com a endão de
suas a ian idade g á ica, e depois a ealização de pesquisas compa a ó ias pe mi indo
a alia e le i -se em esc i a as ca ac e ís icas da p onúncia Na base disc i as a é
en ão cem páginas de manusc i os já pode assinala a oco ência em dia ys ka
W óblewska de duas endências con as a eis, endo mais p o a elmen e subs a o
a ícula: pomijaneamen o da p onúncia das companhas pala alnas na p onúncia ( ipo
memo c,c, dzis, bądz, wy az w ąk e ma cação da mesma posição c yp ica). P esença de
p ocessos du o na paula a si, po que en ão do- pie o e dadei a dela a á bene ício. /
Za eźno comecei, mas a um bom passo nunca zapoźno se não pode (NRW1, k. 1 ).
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 18501886jakoź ódłodoes udânjęzykowo-kul u owych la alizações e dispala alizações
147
spółgłosek em á ias posições em polszczyźnie ipo północnok esowego não é, na u almen e,
algo su p eenden e, emos pois mui os a es ados desses enômenos de di e en es ases de
desen ol imen o e a ian es uncionais do polonês da Li uânia (Ku zowa 1993: 237, 239240).
In e essan e pesquiswczo é o a o, iż pessoa de cí culo de in eligência, oczy ana, obcu ando
com á ios ex os, conhecendo línguas e educando ou os, usugando-se al o a ian e
polszczyzny8, ulega apesa suas compe ências linguís icas, in luências uzusu egionalno. De e
nes e con ex o in oca apa ição de Zo ia Ku zowej, que conside ou pe u bações na
dis ibuição spółgłosek de ês sé ies po najba dziej zucajacą się w oczy cechę
konsonan yzmu iloma ów, e odo o escopo usa spółgłosek de ês sé ies po única á ea, no
qual não consegui am ilomaci lida no âmbi o da oné ica (Ku zowa: 47, 67; Baje owa, 1972: 125)
(Ku zowa, 1986). A isa-se que essa á ea, si uando-se na bo dachei a da g a ia e p onúncia,
ambém causa a di iculdades W óblewskiej, embo a lidasse com ele decididamen e melho do
que ilomaci. No en an o, mode nizando o o ni de manusk ip os dia ys ki a es ado de hoje em
dia, emo endo a ian i idade, que ca ac e iza a ambém o og a ia e sis ema mo onologico
de língua polonesa ge al do s. XIX (Baje owa 1986: 123124), odeb a ia a essas on es alo
au en ico de es emunho yki, p esença de o mas pecliwych e uwaunkowań egional
polszczyzny dia ys ki não emp emowała. Não aço bynajmniej de es e a o alegu o, pois
pesquisachka ocupa a análise con eúdo de documen os (e conduzia-a pe ek8 Esse e mo
de inho pa a Anną Zielińską (2002: 12) a ian e polszczyzny usada na Li uânia po in eligência de
XIX-wiecznej polszczyzny używanej w egodokumen ach kobiecych z Li wy.
Wa o dodać, że k ó kie cy a y z ękopisów W óblewskiej podawane w bazie
A chiwum Kobie są uwspółcześnione, a za em nie mają wa ości dokumen-
acyjnej dla his o yka języka i badacza polszczyzny egionalnej. Jedynie
R. G iškai ė s a ała się zachowywać w cy owanych agmen ach dzienników
pisownię i segmen ację o yginału, jednak ozważań na ema wahań diak y-
o igem ziemiańsko-szlacheckiego. De e menção isso, mo i ados socjoling is icamen e,
pa ece-se adequado a boa conhecimen o da língua polonesa W óblewskiej como
ep esen an eca camada zemiańsko-szlacheckiej, que es o çou ilei as se pa a escu ouza
cyjnie), a nie kwes ie z zak esu g a emiki, one yki czy mo onologii. Nasze
inspi ação e pad ão li e á io a naíladamen o, mas ale no u u o skon on oa polszczyznę
dia ys ki com a língua de seus con empo âneos popula es au o es, po exemplo. Sy okomli (po .
T ypućko 19551957; Ka aś 2022), que ez amizade se com Eus achy
in eligencji wileńskiej. T udno na ws ępnym e apie badań wy okować, jaki wó ca mógł
W óblewskim, ma ido de Emilii.
97 BENDRIN KALBA | as lei u as z esz ą, o que posso cons a a com base publicadas po R.
G iškai ė (2012) de ci ações de selecionados manusc i os, são basicamen e con e gen es, embo a
acon eçam se ce as di e enças, po exemplo aźnych (G iškai ė 2012: 241) in e p e o-ia como
ożnych ‘di e en es (DWB1, k. 38 ), po que o g a em z z z não p ecisamen e ma cado com pó i
diac i yką e o na nos manusc i os W óblewska an o o onem [czyż], como o [nom], mas nes e
caso, po que se a a de ias de pessoas e nações e es ado; comp ehendia a o ma a é 2012
(G iškai ė: 148k); w eszcie niep ecisizny zapis ch escjanki (G iškai ė 2012: 264), gdy w ękopisie
wys ępuje o ma ch zescjanki (DMW, k. 2 ) z allog a em z ealizando onem [ž]. Po causa das
no adas di e enças na odis eção da esc i a dia ys ki a melho solução, an o do pon o de is a
de o icina de pesquisa lingukoznawcy, como e his o iaka, é p epa ação edição digi al de diá ios em
li e acesso, ap esen ando duas is as do manusc i o: ansc ição do o iginal complemen ada
po uma ede de comen á ios in e a i os e isual ep esen ação do ex o o iginal. Pode á en ão
ela a a necessidade de co igi p opos os lei u as de aco do com u ilizada es u u a de
e e ência e p onuncia -se sob e alguns p oblemá icos egis os W óblewskiej, mudando-se a
medida do deco e dos anos. Mais b a amen e a iada g a icamen e, sob e o que já
wzmiankowano acima, é ealização em esc i a onema [ž], ma cado em manei a po anny como ż e
z, e menos po anny ou w ęcz manie icamen e como com com uma k eska di e en e
comp imen o colocada sob e a le a seja em conside á el a as amen o dela. Es e úl imo ipo de
g a ação ep oduzo em dadas abaixo exemplos schema ically como ‹ź›, que dis ingui -o de znaz
phenomenisk em odo ma e ial e conside a ion de alhadas ucondikowań é c ucial, po que
pe mi i á disce ni , se emos a e com os acícnicos 9 Emilia Kolinko, adu o a e edi o a de
edição polonesa do ex o G iškai ė, in oduziu um con empo âneo g a ação de di e en es,
emo endo ao mesmo empo e lex egional oné ica em o ma de oca ó > o (G iškai ė 100 2017:).
Ou e ci ações de manusc i os W óblewska ambém zno malizou de aco do com as a uais eg as
o og á icas.
ku ź, symbolizującego dźwięk [ź], jak np. w wy azie jeźli, odzwie ciedla-
jącym upodobnienie pod względem dźwięczności (jeśli > jeźli). Pełniejszej
in ep e acji i poszukiwania pa alel w pismach innych XIX-wiecznych au-
o ów z Li wy wymagają zapisy dia ys ki, w k ó ych pojawia się spółgłoska
z zamias spodziewanego ż lub ź i odw o nie. Us alenie ekwencji ych
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 18501886jakoź ódłodoes udosjęzykowo-kul u owych
155
NRW1 No a as di e en es Emilii W óblewskiej 1871, BW LAN, sygn.
F9902, 35 ca as.
NRW2 No a as di e en es Emilii W óblewskiej Moje mysli 18831884, BW
LAN, sygn. F9884, 56 ca as em mau es ado.
WEW W ażenia Emilii W óblewskiej, 1854, BW LAN, sygn. F9 998, 17 ca as:
Vi ações e esul an es delas sen imen os e esoluções com cump idos
Rekollekcyi 1854 G 16 (opis sob e i e com seis dias de ecollecção).
LITERATURA
A chiwum Kobie 2013–2018, zespół ed. pod kie unkiem M. Rudaś-G odzkiej,
Wa szawa: Ins y u Badań Li e ackich Polskiej Akademii Nauk. Pob ano z:
h p://a chiwumkobie .pl/au o /w oblewska-emilia [dos ęp 2024 02 13].
Bai ašauskai ė Tama a 1999: Dzienniki szlach y li ewskiej z XIX wie-
ku w zbio ach wileńskich. – Białos occzyzna 2(54), 32–37.
Bai ašauskai ė Tama a 2011: Mo e is šeimoje i isuomenėje. – De-
yniolik as amžius: isuomenė i aldžia, ed. T. Bai ašauskai ė, Z. Medišaus-
kienė, R. Miknys, Vilnius: Bal os lankos, 457–468.
Baje owa I ena 1986: Polski język ogólny XIX wieku: S an i ewolucja 1:
O og a ia, onologia z one yką, mo onologia, Ka owice: Uniwe sy e Śląski.
Ba miński Je zy 2020: Z czym „ ymuje się” WOLNOŚĆ? Koncep
WOLNOŚCI w polu leksykalnym, w pojęciowej słowosieci i w koncep os-
e ze. – Język i pamięć: Księga jubileuszowa dedykowana Panu P o eso owi
Wojciechowi Chlebdzie z okazji 70. u odzin, ed. W. Mokijenko, J. Ta sa,
Opole: Uniwe sy e Opolski, 105–115.
Białokozowicz Bazyli 2002: Tadeusz S anisław W óblewski – założyciel
Biblio eki im. Emilii i Eus achego W óblewskich, pa io a Wilna i ob ońca
p aw człowieka. – Wilno i świa : Dzieje ś odowiska in elek ualnego 1, ed.
E. Feliksiak, M. Leś, Białys ok: Towa zys wo Li e ackie im. Adama Mickie-
wicza, Oddział Białos ocki, 207–228.
B zozowska Małgo za a 2006: Pa io yzm. – Język. Wa ości. Poli yka:
Zmiany ozumienia nazw wa ości w ok esie ans o macji us ojowej w Polsce:
Rapo z badań empi ycznych, ed. J. Ba miński, Lublin: Wydawnic wo Uni-
we sy e u Ma ii Cu ie-Skłodowskiej, 399–402.
B zozowska Małgo za a 2009: Pa io yzm i nacjonalizm w polskim
dysku sie ideologicznym. – E nolingwis yka. P oblemy Języka i Kul u y 21,
103–118.
G iškai ė Reda 2012: Emilijos Benio sky ės-V uble skienės (Emilia z Be-
niowskich W óblewska, 1830-10-05–1886-12-23) dieno aščiai (1850-08-
05–1886-09). – A chi um Li huanicum 14, 227–308.
156
BENDRINĖ KALBA | 97
G iškai ė Reda 2017: Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej, p ze-
łożyła z li ewskiego E. Kolinko. – Pamię nik Li e acki 108(1), 89–133. Po-
b ano z: h ps:// cin.o g.pl/dlib a/publica ion/82666/edi ion/64658/con en
[dos ęp 2023 12 01].
Ha is Emma 2019: Ba łomiej Beniowski 1800–1867: Cosmopoli ical Cha -
is and Re olu iona y Re ugee, Wa szawa: Wydawnic wa Uniwe sy e u Wa -
szawskiego.
Kałwa Dob ochna 1997: Ze s udiów nad his o ią kobie w XIX wieku:
Me odologia, s an badań. – His o yka S udia Me odologiczne 27, 123–132.
Kałwa Dob ochna 2014: His o ia kobie – kilka uwag me odologicz-
nych. – Dzieje kobie w Polsce: Dyskusja wokół p zyszłej syn ezy, ed. K. A. Ma-
kowski, Poznań: Wydawnic wo Nauka i Innowacje, 13–28.
Ka aś Halina 2022: Język gawędy ludowej Wielki Czwa ek Władysława
Sy okomli na le polszczyzny ogólnej i północnok esowej XIX wieku. –
Władysław Sy okomla: Szkice i s udia: W dwuse ną ocznicę u odzin i s o
sześćdziesią ą ocznicę śmie ci pisa za, ed. naukowa K. Kościewicz, B. Ku-
yłowicz, H. Sokołowska, Białys ok: Uniwe sy e w Białyms oku; Wydaw-
nic wo P yma , 17–40.
Ka olak I eneusz 1993: Pa io yzm. – Nazwy wa ości: S udia leksykalno-
-seman yczne 1, ed. J. Ba miński, M. Mazu kiewicz-B zozowska, Lublin:
Wydawnic wa Uniwe sy e u Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 1993, 157–176.
Ku zowa Zo ia 1972: S udia nad językiem iloma ów i ila e ów: Fone yka,
leksja, składnia, K aków: Uniwe sy e Jagielloński, Pańs wowe Wydawnic wo
Naukowe.
Ku zowa Zo ia 1993: Język polski Wileńszczyzny i k esów północno-wschod-
nich XVI–XX w., Wa szawa–K aków: Wydawnic wo Naukowe PWN.
Lewak Adam 1935: Beniowski Ba łomiej. – Polski słownik biog a iczny 1,
ed. W. Konopczyński, K aków: Polska Akademia Umieję ności, 429.
Masojć I ena, Sawaniewska-Mochowa Zo ia 2024: Dzienniki
dla dzieci p owadzone p zez Emilię W óblewską jako ź ódła do badania
polszczyzny in eligencji wileńskiej XIX wieku. – Po adnik Językowy 1, 24–
44. DOI: 10.33896/Po J.2024.1.2. h ps://www.jou nals.polon.uw.edu.pl/
index.php/pj/a icle/ iew/1301.
Mas ianica Olga 2012: P a ė us namų du is: mo e ų š ie imas Lie u oje
XVIII a. pabaigoje – XX a. p adžioje, Vilnius: Lie u os is o ijos ins i u as.
Medišauskienė Zi a 2001: Mo e s idealas Lie u os konse a o ių akimis
(XIX a. idu ys). – Feminizmas, isuomenė, kul ū a 3, 118–127.
Romanowski And zej 2003: Pozy ywizm na Li wie: Polskie życie kul u-
alne na ziemiach li ewsko-biało usko-in lanckich w la ach 1864–1904, K aków:
Uni e si as.
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 1850–1886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych
157
T ypućko Józe 1955–1957: Język Władysława Sy okomli (Ludwika Kon-
d a owicza): P zyczynek do dziejów polskiego języka li e ackiego w wieku XIX,
1–2, Uppsala: A.-B. Lundequis ka Bokhandeln; Wiesbaden: O o Ha as-
sowi z.
Zielińska Anna 2002: Polska mniejszość na Li wie Kowieńskiej: S udium
socjolingwis yczne, Wa szawa: Slawis yczny Oś odek Wydawniczy.
Zło e ok uchy (Les Paille es d’O ) 1877: Wiązanka malu kich ad dla uświęcenia
i uszczęśliwienia życia: P zekład z ancuzkiego: Zbio ek pie wszy, Wilno:
Nakładem d uka ni Józe a Zawadzkiego. Pob ano z: h ps://polona.pl/
i em- iew/056e4994-7432-4324-bd9d-3e2465385e0c?page=4 [dos ęp 2023
12 01].
Ża nowska Anna 2014: Czy p zełom XIX i XX wieku o wie ał kobie om
p zejścia ze s e y p ywa nej do s e y publicznej? Rola ba ie obyczajowych. –
Rocznik An opologii His o ii 4(2/7), 279–290.
Gau a 2024-03-11
P iim a 2024-04-15
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA
THE DIARIES OF EMILIA WRÓBLEWSKA, NÉE BENIOWSKA,
FROM YEARS 18501886 AS A SOURCE FOR LINGUISTIC
AND CULTURAL RESEARCH
Suma ys
The a icle ini ia es in e disciplina y esea ch on he ich manusc ip he i age o
Emilia W óblewska née Beniowska om he yea s 18501886, ela ed o he
p epa a ion o a digi al edi ion o he se en manusc ip s. Reda G iškai ė was he
i s o in oduce he in ima e w i ings o his li le-known au ho om 19 h
cen u y Li huania in o he his o ical discou se. Ela chamou a a enção pa a he
li e a y and documen a y alues o W óblewskas dia ies, which we e impo an
om he poin o iew o esea ching Li huanian socie y o ha day. Howe e , he
dia ys Polish as he p ima y language sys em has ne e been a subjec o linguis ic
analysis. W óblewskas en i e wo k (dia ies kep o he sel , o he son Tadeusz and
daugh e Ma ia, a ious no es, eading no es, ansla ions o he ex s om
F ench and English) was c ea ed in Polish, so i cons i u es a unique linguis ic
documen o he e a.
O a igo chama a enção ao ac ha he dia is s Polish language equi es
esea ching om a ious pe spec i es, aking in o accoun such aspec s as: 1) he
au ho s g apholec and he diac i ic a iabili y; 2) equency o egional phenomena
and indi idual cha ac e is ics; 3) a p esença de p ocessos ca ac e ís ica de he
158
BENDRINĖ KALBA | 97
gene al language o he 19 h cen u y (especialmen e ecessi e and expansi e
ea u es), 4) s ylis ic and gen e di e si y o womens dia ies ( he ichness o
exp essi isms and emo ionalisms, he use o elemen s o ‘ma e nal s yle in child ens
dia ies a speci ic gen e o in ima e dia ies, he use o cons i u i e ea u es o he
language o a p i a e p aye ).
The dia ys Polish language should also be looked a om an axiolinguis ic pe spec i e,
since in addi ion o he his o ical and mo al con ex , he pe sonal es imonies e eal
e alua i e concep s ha can be econs uc ed on he basis o language. Disco e ing
he capaci y o he concep o PATRIOTISM in W óblewskas w i ing equi es
including his alue in a b oade concep ual complex and p esen ing i in ela ions
wi h o he alues impo an o he and, mo e b oadly, o he in elligen sia o ha
ime, such as HOMELAND, GOD, FAMILY, WORK, EDUCATION. The seman ic dominan
elemen o he concep o PATRIOTISM is lo e o he homeland, bu i ansla es
in o he unc ioning o a ious models o pa io ism: he oic, oman ic, posi i is ,
na ional, Ch is ian, local and o he s. W óblewskas dia ies documen he posi i is ic
pa io ism, unde s ood as educa ing he sel and deepening he in ellec ual sphe e,
e eshing he spi i h ough zealous eligiosi y and Ch is ian e hics, and
main aining undamen al alues in he amily, as well as emb acing local pa io ism.
KEYWORDS: dia ies, he s o y, 19 h cen u y, Li huania, digi al edi ion o sou ces,
Polish language om he o me No h-Eas e n Bo de lands.
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA
Ins y u Slawis yki Polskiej Akademii Nauk
ul. Ja acza 1
00-378 Wa szawa
[email p o ec ed]
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA
18501886 MET EMILIJOS BENIOVSKYTS-VRUBLEVSKIENS
DIENORAŪŠČIAI KALBOS IR KULTROS TYRIM ŠALTINIS
San auka
S aipsniu inicijuojami a pdisciplininiai Emilijos Benio sky ės-V uble skienės
(18501886) u ingo ank aš inio pa eldo, ku io pag indu engiamas skai meninis
sep ynių jos dieno aščių leidimas, y imai. Šios mažai žinomos XIX amžiaus Lie u os
bajo ės ank aščius į is o inio disku so aki a į pi ma į aukė Reda G iškai ė. Ji
a k eipė į mo e ų dieno aščių li e a ū inę bei dokumen inę e ę
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 18501886jakoź ódłodo udańjęzykowo-kul u owych i jų s a bą y inėjan šio
159
laiko a pio Lie u os isuomenę. Tačiau dia is ės a ojama lenkų kalba, ku i jai bu o
gim oji, iki šiol nebu o ling is inės analizės objek as. Visa V uble skienės
ank aš inė kū yba (dieno aščiai, ašy i sau, sūnui Tadui bei duk ai Ma ijai, į ai ūs
už ašai, skai y ų knygų san aukos, hese eks ų e imai iš p ancūzų anglų kalbų)
lenkų kalba, odėl y a s a bus epochos kalbinis dokumen as.
S aipsnyje a k eipiamas dėmesys į ai, kad į dieno aščio kalbą eikia žiū ė i iš
į ai ių pe spek y ų, a siž elgian į okius aspek us: 1) au o ės ašybos g a ines
sa ybes i diak i inių ženklų a ian iškumą; 2) egionalinių sa ybių i indi idualių
b uožų dažnumą; 3) XIX século bend inei kalbai būdingų p ocesų (ypač nyks ančių i
ekspansy ių b uožų) aišką; 4) mulhe es dieno aščių s ilis inę i žan inę į ai o ę
(eksp esinės i emocinės leksikos gausa, mo inos s iliaus elemen ai dieno aščiuose,
ski uose aikams, speci inis in ymių dieno aščių žan as, p i ačiai maldos kalbai
būdingos ypa ybės).
Į dieno aščio kalbą eikė ų paž elg i i aksioling is iniu požiū iu, nes V uble skienės
asmeniniai liudijimai, be is o inio i mo alinio kon eks o, a skleidžia aksiologinius
koncep us, ku iuos galima ekons uo i emian is kalba. No in en ende PATRIOTIZMO
samp a os u inį V uble skienės kū yboje, eikia į auk i šią e ybę į pla esnį są okų
kompleksą, nu odan yšius su ki omis jai, o plačiau o me o in eligen ijai s a biomis
e ybėmis, oki kaipomis TVYN, DIEVAS, ŠEIMA, DARBAS, UGDYMAS. Seman inė
PATRIOTIZMO samp a os dominan ė y a meilė ė ynei, ačiau ji pasi eiškia į ai iais
pa io izmo modeliais: he ojiniu, oman iniu, pozi y is iniu, au iniu, k ikščioniškuoju,
lokaliniu i k . V uble skienės dieno aščiuose dokumen o as jos pozi y is inis
pa io izmas, ku is sup an amas kaip sa ęs ugdymas i in elek inių aspi acijų gilinimas,
d asios palaikymas pe uolų eligingumą bei k is ionišką e iką i pag indinių e ybių
šeimoje išsaugojimas. V uble skienės dieno aščiuose aip pa a spindimas lokalinis
pa io iškumas. ESMINIAI ŽODŽIAI: dieno aščiai, mo e ų is o ija, XIX amžius, Lie u a,
šal inių skai meninimas, šiau ės y ų pa ibio lenkų kalba.
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA
Ins y u Slawis yki Polskiej Akademii Nauk
ul. Ja acza 1
00-378 Wa szawa
[email p o ec ed]