scieee Science in your language
[pl] (orig) [lt] [de] [fr] [it] [es] [pt]

Dzienniki Emilii z Beniowskich Wróblewskiej z lat 1850–1886 jako źródło do badań językowo-kulturowych

Abstract

Artykuł ukazuje różne perspektywy badawcze, jakie otwiera przed lingwistami i historykami kultury bogata spuścizna diarystyczna Emilii Wróblewskiej, przechowywana w Dziale Rękopisów Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich w Wilnie. Piśmiennictwo stosunkowo mało znanej autorki z XIX-wiecznej Litwy zasługuje na wieloaspektową refleksję humanistyczną i wprowadzenie do szerokiego obiegu naukowego. Taki jest cel realizowanego aktualnie projektu dokumentacyjno-badawczego: zaprezentowanie w formie edycji cyfrowej manuskryptów Wróblewskiej z opracowaniem krytycznym i ukazanie aspektów ideowych, językowych i literackich intymistyki kobiecej tworzonej w sytuacji zaborów.

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Dzienniki Emilii z Beniowskich Wróblewskiej z lat 1850–1886 jako źródło do badań językowo-kulturowych

Author: Zofia Sawaniewska-Mochowa
Year: 2024
DOI: 10.35321/bkalba.2024.97.07
Source: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/download/2450/2444
140
BENDRINĖ KALBA | 97
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA
Ins i u o de Esla ís ica de la Academia Polaca de Ciencias en Va so ia
ORCID id:
h ps://o cid.o g/0000-0003-2916-6736
OBSZARY BADAŃ: dialec ología, e noling ís ica, lexicog a ía gwa owa, polszczyzna egionalna.
DOI: h ps://doi.o g/10.35321/bkalba.2024.97.07 DOI: h ps: www.doi.o g
Dia ios de Emily Z BENIOWSKICH
WRÓBLEWSKY Z LAT 18501886
COMO RÓDLO DO BADAŃ
LINGUIKOVO-CULTUROWY1
SŁOWA KLUCZOWE: dia ys yka,
he s o ia, XIX s., Li uania, edició
digi alwa ź ódeł, polszczyzna północnok esowa.
ADNOTACIA
A ykuł mues a di e en es pe spec i as de in es igación, qué ab e an e los
lingüis as y his o iado es de cul u a ica spesścizna dia ys yczna Emilii
W óblewskiej, conse ada en Dziale Rękopisów Biblio eki Li ewskiej Akademii Nauk
im. W óblewskich en Vilna. Piśmiennic wo ela i amen e poco conocida au o ka de
XIX-secula Li uania me ece en mueloaspe cowa e lexión humanis a y in oducción
a un amplio cí culo cien í ico. Tal es el obje i o implemen ado ac ualmen e
p oyec o documen acionalno- eche wís ico: zap ezen amien o en o ma de
edicción digi al de manusc ip os W óblewskiej con elabo ación c í ico y mos a
aspec os ideológicos, lingüís icos y li e a cos in imís ica emenina c eada en
si uación de zabo os.
1 A ykuł pows ał w amach p ojek u Egodokumen y Emilii W óblewskiej z la 18501886
świadec wo życia i pos aw ideowych Polki z k ęgu in eligencji wileńskiej. Edición digi al de 7 dia ios
con desa ollo c í ico y e-monog a ía, inanciado en los años 20232028 en el ma co del p og ama
bajo el nomb e Na odowy P og am Rozwoju Humanis yki, n /50 p oyec o NPRH/F/SP7578/2021/11,
módulo Fundamen y. Socio del p oyec o es Biblio eca de Li uanias Academia Nauk im. W óblewskich
en Vilna y Cen o de Compe encia Cy owych UWS. Niniejo ex o iene ca ác e econesansu, se
basa en p elimina exce pción uen esl, y po an o p esen adas e lexiones y obse aciones no
p e enden a elabo ación comple o, que con enga expandidas conclusiones. Pełną análisis a la
lingüís ica y es ilís ica piśmiennic wa W óblewskiej ae á sólo co onando p oyec o
e-monog a ía copólau o ska.
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 18501886jakoź ódłodo eseñjangínguicamen e-cul u ales
141
Abs RACT
The a icle shows a ious esea ch pe spec i es opening up o linguis s and
his o ians o cul u e due o analysis o he ich dia is ic legacy o Emilia W óLi huanian
blewska, s o ed in he Manusc ip s Depa men o he W oblewski Lib a y o he
Academy o Sciences in Vilnius. The w i ings o a ela i ely li leknown au ho om he
19 h-cen u y Li huania dese e mul i ace ed humanis ic e lec ion and wide
in oduc ion o he wide scien i ic communi y. Thus, he aim o he cu en
documen a ion and esea ch p ojec is p esen ing W óblewskas manusc ip s in he
o m o a digi al edi ion wi h a c i ical s udy, and showing he ideological, linguis ic and
li e a y aspec s o womens in imis li e a u e w i en a he ime o Pa i ions and
domina ion o he Russian Empi e. In imís ica emenina XIX c. despie a cada ez
mayo in e és, pe o y pola isización de pun os de is a en es e ga unek piśmiennic wa.
Algunos in es igado es a an de es e ipo c eó czość como ma ginal uen e his ó ica
y dudosa desde el pun o de is a a ís ico epigońska li e a u ę, o os, a epen idos,
pe ciben en los egodocumen os muje es since o es imonio de ida y ac i idad
au o as, y al mismo iempo documen o de acon ecimien os e elados a a és del
p isma sen imien os y exp esiones piszących (G iškai ė 2012: 296). Kobiece
piśmiennic wo biog á ico de la XIX-segunda Li uania es p ecious, aljunque pa a poco
u ilizadas uen es pa a el es udio de lenguaje, poglądów y aspi aciones ac i as de
cí culo de in eligencia, su abajo o gánica pa a a o de p ese ación de
undamen ales alo es (służba Ojczyźnie y sociedad, e en Dios, amilia, edunia
es a egia de supe i encia en la si uación klęski insu ecciones
kacja kobie , pa io yczne i obywa elskie wychowanie dzieci) o az budowa-
nacionalowzwoleńczych. Las ac i udes de las muje es y sus dilemas elacionados con
in oluc a se en ac i idad pública pública en el cambio de XIX y XX siglo es es e a cada
ez cla amen e p esen e en la con empo ánea his o iog a ía polaca, como y li uana
(com. ejemplo: Kałwa 1997, 2014; Bai ašauskai ė 2011; Ża nowska 2014 o
desa ollamien os z se ie Kobie a i ... bajo edacción Annya Żnowskiej y And zej
Szwa c). En es e b e e boce o p e endo asigna solamen e, cómo in e esan es
pe spec i as de in es igación ab e an e los humanis as la ica spesścizna
dia ys yczna Emilii de Beniowskich W óblewskiej y po qué ale acili a es os
manusk i os a los in es igado es en o ma de mode na edición digi al como es imonio
de ida, lengua y k jos e as de muje con axé li e a ia de la in eligencia ilena en la e a
pos -poss anio a muje ealizando se en di e en es á eas: a icionada a icionada,
mad e, mad e, pe o y pe sona no muy eliz en ma imonio, di idida in e namen e en e
los ideales conse o-
BENDRIN KALBA | 97 ywnego społeczeńs wa (zob. Medišauskienė 2001) a
necesidadá ascendiendo los lími es oles sociales y búsqueda de u as de
pe sonal desa ollo in elec ual. 142 Aspi aciones educa i as y au o-educa i as de
muje es en Li uania desde inales c. XVIII. has a p incipios c. XX p esen ó más
amplia Olga Mas ianica en el lib o bajo el emblemá ico í ulo P a ė us namų du is
(Po uchyleopiekunki casa y lo más al o ayudan es del homb e, ku ac i idad
in elec ual y p o esional (Mas ianica 2012). Emilia W óblewska no pe enece a la
niu d zwi domu), ukazując s opniowe ewoluowanie ich ól społecznych, od
pe sonaje, que son desc i adas en los lib os de ex o de his o ia o li e a u a
polaca, como y li uana, pe o ambién no es es a pe sona po in es igado es
comple amen e niedos zegana. Es mencionada en publicaciones sob e el ema de
la an igua Biblio eca W óblewskich en Vilna (np. Białokozowicz 2002: 207208), su
nomb e igu owało al lado del nomb e esposo en el nomb e de es a ins i ución
(Biblio eka im. Eus achego y Emilii W óblewskich, ac ualmen e Biblio eca de la
Academia Li uana de Nauk im. W óblewskich). Wzmiankowali sob e ella ambién
biog a iis as de su ma ido, zesłańca, médico-homeopa a y socialis a, Eus achego
W óblewskiego (18261891), y especialmen e in es igado es de la ida, ac i idades y
pos u as ideológicos de sus hijos, Tadeusz S anisław W óblewski (18681925),
amoso ilanés ad oca , biblio ilo, ac i acza social, zesłańca y Augus yn Anice a
W óblewskiego (18631913), cien í ico, bioquímico, socialis a, eó ico y p opagado
del ana quismo. De la p esencia de dia ys yka W óblewska en las colecciones
a chi ales ilenskías in o maba en 1999 . ambién la his o iczka Tama a
Bai ašauskai ė, pe o p esen ó es as uen es agmen a iamen e
(Bai ašauskai ė 1999: 3637). Venny alo in o ma i o pa a los in e esados
XIX-wieczną dia ys yką kobiecą ienen da os a chiwalne en ema de dia ios
W óblewskiej jun o con sin é ico eszczeniem sus con enidos, colocadas en la
base elec ónica A chiwum Kobie 2, op adia ys ycznej W óblewskiej (conciendo
ap oximadamen e 1200 páginas) no docigo se ha docido has a aho a de c í ica
edicción. 2 h p://a chiwumkobie .pl/au o w oblewska-emilia [dos ęp 2024 02 13].
cowanej w Ins y ucie Badań Li e ackich w Wa szawie.
Sze zej do dysku su his o ycznego wp owadziła pos ać W óblewskiej
badaczka li ewska Reda G iškai ė (2012, 2017), k ó a p zeds awiła szcze-
gółowo in e esujące wą ki biog a iczne i wó czość dia ys ki jako wa o-
ściowe ź ódło do badań li e ackich i his o ycznych. Zap ezen owała eż
wyb ane wpisy au o ki z óżnych la , jednak żaden z 7 omów spuścizny
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 18501886jakoź ódłodo eseñjangínguicamen e-cul u ales
143
Egodokumen y dia ys ki, u . en 1830 . en la ciudad Kob yń en gube ni g odzieńskiej, hijas
Augus yny K yńskiej (18091869) y mayo Ba łomieg an a (Lewak 1935: 429) oda ía equie en
ja Beniowskiego (1800–1867), uczes nika pows ania lis opadowego i emi-
g un ownego es udio bajo aspec o lingüís ico-cul u al y ep esen ación en le piśmiennic wa
kobiecego en powiązaniu con con ex o biog á ico, amilia , ambien al. Educada en las adiciones
del pa io ismo omán ico, pad e, polis opadoso emig an e y ac i is a en el obcíźnie (Ha is
2019), conoció sólo después de más de 20 años en Lond es. Admi aba él po la alen ía, genial
memo ia y abajos cien í icos, y en el dia io de pad e exiliáncio esc ibió: po odo pudo znaleść
en ex aña ie a, lecz ego p ożnoby szukał pomoc, adę, sławę dadzą mu wszyscy, lecz se ce,
czyż znaleść ak ła wo i jeszcze ws ód Anglików (W1, VilnoDB, 16 sep iemb e 1851, k. 38 )3. En
nu ac i idad nopode łościowa enían a inclui se ambién la he mana de la mad e Emilia
Leokadia de K yńskich And zejkowiczowa (18101882), que lle aba pensiones emeninas en Vilna,
ce ada después al le an amien o ene oos en 1864 . G acias a de allados pene acjos
a chi ales mencionada. R. G iškai ė (2017: 102103) ya se sabe que Emilia W óblewska e a, como en
am e épocas, muje educada. Educción ob enía en casa, luego en los mejo es ileñosos sala ios
pa a niñas y en el Ins i u o Eslachecki en Vilna. Tenia p edisposiciones a la enseñanza de idiomas,
conocía lengua ancés, alemán, usyjski, inglés. Gus amen e ambién emp endía se
aducciones de lib os, que aía de ex anje o. T adució del inglés al idioma polaco el abajo
cien í ico de su pad e A Handbook o Ph eno ypics o Teache and S uden (Londyn 1842)4, de
ancés zaś cabalo de medi aciones eligiosas p . Les Paille es dO (Ok u3 En dadasas ci as de
dia ios W óblewskiej conse o ca ac e ís icas lingüís icas o igininałów. No adap o a las
ac uales eglas o og á icas de egis os dia ys ka, que pueden e leja las ca ac e ís icas
de p onunciación egionalna y uzusu k esowego así como documen a p ocesos
o og a iczno- one yczne oczące se aún en polszczyźnie ogólnej XIX c. No bo ujo de ex o
p zek eśleń hechos po la misma esc ibien a. Uwspółcześniam solamen e in e punción y
in oduzco signos p zes ankowe necesa ios po azones sin nio o-lógicas. Como manie ismo
g á ico a o la colocación po la au o o ká dywizos o de más la gas pausas en índice in e io . A
eces cumplen ellas la unción de pun o, medio, polec oca, pueden ambién p esagia w ącenie.
No desca o ambién, que en es e modo esc ibien a signalizó su sygn. 41915.
silne s any emocjonalne ( odzaj in e punkcji emo ywnej).
4 60-ka kowy ękopis ego łumaczenia ze ws ępem W óblewskiej, spo ządzonym 16 lis o-
pada 1886 ., zachował się w zbio ach Biblio eki Li ewskiej Akademii Nauk im. W óblew-
skich (dalej sk ó : BW LAN), sygn. F9–242. Książkę ojca p zywiozła z Londynu najp aw-
dopodobniej po 1855 ., egzempla z dzieła Beniowskiego jes p zechowywany w BW LAN,
144 BENDRIN KALBA | 97 chy zlo e. Viązanka malu cos consejos pa a osanciamien o y
uszczęśliwienia ida5). En 1851 . comenzó el abajo maes a de enseñanza inicial en pensión
lle ada en Vilna po mencionada ía And zejkowiczową y mad e Emilii, Augus ynę de K yńskich
Beniowską. Ob u o ambién pe miso a udzieW óblewskiej a abajo u bases, la cual en endía
como c ianza de niños (pe eccionamien o mo alne ue za de ca ác e ) y su educamien o,
mues an ambién sus p edisposiciones a cul i a la ciencia, w eszcie dążenie a
lanie p ywa nych lekcji ancuskiego. Dzienniki dokumen ują zamiłowanie
samodospe alenia se po dobó de z óżnicadas lek u en el in de p o undiza conocimien o de
di e en es ámbi os y desa olla la s e as espi i ualidad. Wą kiem, que equie e g undo de
es udio es dada po R. G iš kai ė (2017: 90) po bióg a os de la amilia W óblewskich y
in es igado es oświa a en Li uania en XIX s. (c . Romanowski 2003: 285) in o mación sob e
conducimien o po Emiliá du an e 40 años sec e a pensía pa a niñas en Vilna, en la cual
educación inicial la cob aban alumnas de más dis inguidas amilias locales. Sugie e es o la
insc ipción 40 años niños enseñó colocada en la lápida W óblewskiej en el cemen e io en S a ej
Rossie. En los mismos dia ios no encon amos en es e ema in o mación, quizás ue de pa e
de la au o a una especie au ocensu a, pa a no aiciona de alles, que pod ían a enua la
segu idad de las alumnosas y sus amilias, si caye an en inadecuadas manos. En solo una
en ada, hecha e dadpop obablemen e en 1884 ., en No as de di e en es i ulados Mis
men es (muy di íciles de odisc ibi ), compa ió se al e lexión: Soy maes a desde 15 . de
ida, y aho a engo ya años 54. [neci elne], así desde años ocupo me a abajo an di ícil a pa a
o os, y pa a mí an miela, kocham wiek dziecin[n] ny, młodociany (NRW2, k. 17 ), De un simple
cálculo esul a pues, que niemal 40 años W óblewska ocupaba se enseñando u bases. 5 BW LAN,
sygn. F9928, 929. En un solo cuade no hay aducciones de dos colecciones de medi ación,
ma cadas po au ónomas signa u as, łącznie 155 ca as. En el ca álogo de manusc i os BW
LAN dan se los años 18711873, en la misma uen e el conjun o p ime o es da ado pa a los años
18681870, segundo zaś pa a 18711873. En la in o mación ca álogo es ambién wzmianka sob e
publicación del manusc i o p . Zolo e ok uchy (1877) en imp en a ía Józe a Zawadzkiego. En la
edición al a, sin emba go, in o mación sob e el que hizo la aducción. En la página i uleloye
isnié sólo sub i uló Zbio ek pie wszy, y en la misma lib o con enidas son ambas cúpulas, de lo
cual se puede con ence , u ilizando del ejempla digi alizado de Zło ych ok uchów,
p o enien e de Biblio eca Pa a ialnej en Liszky, zob.
h ps://polona.pl/0i em- iew56e4994-7432-4324-bd9d3e2465385e0c?page=4 [dos ęp 2023 12 01]. De la
compa ación del manusc i o de aducción con el ex o publicado niezbicie esul a, que es
aducción W óblewskiej. Puzzleño pe manece, sin emba go, hecho, po qué el nomb e au o a
de la aducción en la publicación no e elado.

ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 1850–1886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych
145
Dia ys ka ealizaba se no sólo en el papel de esc i o a-amado ca y
aduc o a, pe o ambién, de lo que es i ican dobi amen e sus dia ios, e a
mad e muy ue emen e emocionalmen e elacionada con los niños,
in oluc ada en su o mación in elec ual. En no as pedagógicas esc i as en
1867 du an e su es ancia en Lond es, e eló que el iempo que pasa en
alejamien o de la amilia, debe ía como mejo puede u iliza pa a
ap endizaje eno ypiki6, lec u a de ob as his ó icas, domina el idioma inglés
y p acoa <...> sob e odo, lo que sólo e é, que puede se poży eczne pa a mis
hijos (NPW, k. 1 ). Zmio a de hijos W óblewskich, sólo dos hijos alcanzó la
madu ez, W óblewska sob e i ió la pé dida de es hijos (Władysława,
Zygmun y Kazimie z) y dos hijas (S anisławy y Ma ii). Hija Ma ia, pa a la cual
lle aba dia io, mu ió a la edad insigni ican e 18 años. Dia ys ka alleció a la
edad de 56 años, en adas en dia ios lle aba casi du an e 30 años de ida con
una más la ga pausa coincidiendo con los años 18731877 y 18791883. Pe enecía a
muje es, que como es o celle de e minó R. G iškai ė nie podían no esc ibi
(G iškai ė 2017: 109).
Spuścizna manuskopiśmienna Emilii W óblewskiej cons i uye aliosa uen e pa a óżnie
ukie unkowanych in es igaciones lingüís icas. Polszczyzna es alo cons i u i a en axos e a
pa ió ica de la amilia eslacheckia, sin emba go ninguno de los has a en onces in es igado es de
manusk ip os dia ys ki no concen aba se en alo ach lingüís icos, g a ía de sus egis os,
di e soso idad es ilís ica y ga unís ica piśmiennic wa W óblewskiej, a pesa de sus
egodocumen os (no sólo dienniki, pe o y ca as, aducciones, s eszczenia l7) o cenne 6
eno ypics (z ang ph eno ypics) has cons uído po Ba łomiej Beniowski, que si e a su ez
pa a doselamien o de la capacidad de memo ia y p zyswajania del og omu de da os. : G iškai ė
2017: 98. Sama dia ys ka denominaba in en ozec de pad e en nomb e imágenes de memo ia,
mi aculos de memo ia, y en p e acio a la aducción de la inglesa ob a de Beniowski esc ibió: Umysl
su in en o chi buscaba maquina de mo o <...>, que con elocidad cien eces mayo o[d] laczaba en
la memo ia de su aquel eno me mensaje, que que ía ansmi i sws memo ia […] y k ó aby al lado
sws elocidad enia al ue za, que do ózándole en el ce eb o an je p o undamen e ca gada, que
de ni- una o una ez una unidad i esoluble. Pensó, buscó es udió odos los sis emas ieja como
p opios suyos pensé-/ sślałem es a maquina mo o a;/ u undió su kołka y wały (BW LAN, sygn.
świa / Mnemoniki (nauki pamięci) i nakoniec p zez / óżne kombinacje ułożył u wo zył
F9242, k. 2 2 ].
7 Resechamien os lec o i ados lib os y aglome ación de no as de di e en es ámbi os de
conocimien o (economía, his o ia an iguai na, his o ia y cul u a de Vilna, geog a ía)
W óblewska comenzó 15 no iemb e 1871 año (NRW1, k. 1 ). ellas documen an la ex ensión de sus
począ ku ękopisu T eść moich czy ań wyjaśniła cel swojej p acy: „Piszę o z myślą o mojej
zain e esowań. Nace, que iéndola anima , a que ella ambién, cuando sub añe, cada hija eci ada ob a s eści- /
BENDRIN KALBA | 97 es imonio de la XIX-segla polszczyzny, u ilizada en
a ianza esc i a po ac i as in elec uales 146nie ep esen an e de la
in eligencia wileńska. w óblewska enía amplias compe encias lingüís icas, su
c eo cidad ca ac e iza cul u a de la palab a y iqueza léxica, y al mismo
iempo en los egis os de W óblewska e elan a sí di e en es ipo de
agancia, que pueden es i ica de a iancía aquecía de la g a ía y de la
exis encia peculia del g a olec o, u ilizado en manusc i os, como y o
e lejiéndose en la esc i u a asgos delimowy de la in eligencia ilena en el XIX
es ilo Zauśnia ya con la lec u a p elimina de agmen os dia ios dia ios
colo i oso polszczyzny dia ys ki equie e una de allada análisis de la
calidad,ceowa y li e a ia, y con on o con el lenguaje de ex os de o os
au o es polacos del XIX siglo, como el poé ico y el compa a i o.
Incluso un pasaje o econesán de las en adas dia ys ka de di e en es años indica, que
piñosa mues a acilaciones en el ámbi o del uso spółgłosek es ilas: pú nie g a icna
syczącego (Z), ciszącego (Ź) i szumiącego (Ž), co p zejawia się na płasz-
pe u bación en aplicamien o diak i ica (k opek, k esek). Es ado de o og a ía de
XIX-secula es manusc i os en el ámbi o de usa de signos diac i icos I ena Baje owa (1986:
33) desc ibió como aún no es abilizado, a menudo descuidados. W óblewska ambién
ela i amen e a menudo omi e diak i ica o ambién la endía en mane a no homogénea,
niekonsis en e, a ando bas an e lib emen e uso de ba as y pun os (egzempli icación
en la pos e io pa e del a ículo). Po eso es necesa ia cau ela при реконструкции на
основании нестабилизированной графи отношения заходящей между единицей
графической (g a emem) и ее реализацией звуковой. Apues a de edicción digi al es como
sob ec ip os más ace adas en elación al o iginal el desglosamien o de dia ios dia ys ka
con endi sus a ian idad g á ica, y luego la ealización de es udios compa a o ios
pe mi iendo e alua e lejacla se en la esc i u a asgos de p onunciaciones En base
desglosados has a aho a cien páginas de manusc i os ya se puede asigna ocu encia en
dia ys ka W óblewska de dos endencias con as ables, que ienen más p obable
subyacencia a ícula: pomiane k esko la p onunciación de las compañías pala alnas en la
p onunciación ( ipo memo c,c, dzis, bądz, w azk y ma cado de la misma posición c).
P esencia de p ocesos de segunda pala a sí, po que en onces do- pie o e dade a su
ae á bene icio. Zapoźno comencé, pe o a un buen paso nunca zapoźno se no puede
(NRW1, k. 1 ).
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 18501886jakoź ódłodoes udánjęzykowo-cul u alnych la alizaciones y dispala alizaciones
147
spółgłosek en di e en es posiciones en polszczyźnie ipo no nocnok esowego no es,
na u almen e, algo so p endiendo, enemos pues muchos a es iguamien os de es os
enómenos de di e en es ases de desa ollo y uncionales de la lengua polaca de Li uania
(Ku zowa 1993: 237, 239240). In e esan e es udiwczo es el hecho, iż pe sona de cí culo de
in eligencia, oczy ana, obcuyendo con di e sos ex os, conociendo lenguas y educando o os,
poseyendo se al o a ian e polszczyzny8, ulega pese sus compe encias lingüís icas, in lujos
uzusu egionalno. Debe en es e con ex o p zywołać spos zenie Zo ii Ku zowej, que conside ó
pe u baciones en la dis ibución spółgłosek es ilas po najba dziej zucajacą się w oczy
cechę konsonan yzmu iloma ów, y odo el alcance usa spółgłosek es ilas po única á ea en
la cual no supie on ilomaci maneja se en el ámbi o de la oné ica (Ku zowa: 47, 67; Baje owa 1972:
125). Ocu e se que es e á ea, si uándose se en el lími e de g a ia y p onuncia, ambién causaba
di icul ades W óblewskiej, aunque lidia con él decididamen e mejo que ilomaci. Sin emba go,
mode nización o o ni manusc i os dia ys ki a es ado de hoy en día, eliminación a ian i idad,
que ca ac e izaba ambién o og a ía y sis ema mo onologico de la lengua polaca gene al del
siglo XIX. (Baje owa 1986: 123124), odeb a ía a es as uen es alo au én ico es imonio yki,
p esencia de o mas peculia wych y uwaunkowań egional polszczyzny dia ys ki no
emp endmowała. No hago bynajmniej de es e hecho eclu o, po que in es igachka ocupaba
análisis con enido de documen os (y lle aba a cabo la pe ek8 Es e é mino denomino po Anną
Zielińską (2002: 12) a ian e polszczyzny u ilizada en Li uania po in eligencia de o igen
XIX-wiecznej polszczyzny używanej w egodokumen ach kobiecych z Li wy.
Wa o dodać, że k ó kie cy a y z ękopisów W óblewskiej podawane w bazie
A chiwum Kobie są uwspółcześnione, a za em nie mają wa ości dokumen-
acyjnej dla his o yka języka i badacza polszczyzny egionalnej. Jedynie
R. G iškai ė s a ała się zachowywać w cy owanych agmen ach dzienników
pisownię i segmen ację o yginału, jednak ozważań na ema wahań diak y-
ziemiańsko-szlacheckiego. De e minamien o es o, mo i ados socjoling is icamen e, pa ece se
adecua e a un buen conocimien o de la lengua polaca W óblewskiej como ep esen an eca de
capa de ziemiańsko-szlacheckiej, que enciló ilas se pa a esc ibien e inspi ación y pa ón
cyjnie), a nie kwes ie z zak esu g a emiki, one yki czy mo onologii. Nasze
li e a io a nace edamien o, pe o ale en el u u o skon on oa polszczyznę dia ys ki con el
lenguaje de sus con empo áneos au o es popula es, po ejemplo. Sy okomli (po . T ypućko
19551957; Ka aś 2022), que hace amiga se con Eus achy
in eligencji wileńskiej. T udno na ws ępnym e apie badań wy okować, jaki wó ca mógł
W óblewskim, ma ido a Emilia.
97 BENDRIN KALBA | las lec u as z esz ą, lo que puedo cons a a a base de los publicados po R.
G iškai ė (2012) ci as de seleccionados manusc i os, son undamen almen e con e gen es,
aunque ocu en se cie as di e encias, po ejemplo aźnych (G iškai ė 2012: 241) in e p e o como
z oznych ‘di e en es (DWB1, p. 38 ), po que el g a em z z z no p ecisamen e ma cada pó i yką
da en los manusc i os W óblewska an o el onem [czyż], como el [nom], pe o en es e caso en es e
con ex o, po que se a a de uez de pe sonas y naciones y es ado; zez unde s anding 2012
(G iškai ė: 148: 275) después de la copla ayuda con el manusc i o (Wk); w eszcie nop ecizyjny zapis
ch escjanki (G iškai ė 2012: 264), gdy w ękopisie wys ępuje o ma ch zescjanki (DMW, k. 2 ) con
allog a z ealizando onem [ž]. Debido a las no adas di e encias en la odisea de la esc i u a
dia ys ki la mejo solución, an o desde el pun o de is a alle a o de in es igación
lingükoznawcy, como y his o iaka, es p epa a edicción digi al de dia ios en lib e acceso,
p esen ando dos is as manusc ip : ansc ipción del o iginal complemen ada po una ed de
comen a ios in e ac i os y isual ep esen ación del ex o o iginal. Se pod á en onces epo a
la necesidad de co igi p opues o de las lec u as en unción de u ilizada el ma co de e e encia
y p onuncia se sob e el ema de algunos p oblemá icos egis os W óblewskiej, cambian es se a
medida que pasen los años. Másbásicamen e a iada g á icamen e, de lo que ya wzmiankowano
más a iba, es ealización en la esc i u a onema [ž], ma cado en mane a cuidadosanna como ż y
z, y menos cuidadosanna ó w ęcz manie icamen e como con con k eska di e en e longi ud
colocada sob e le a o en conside able alejamien o de ella. Es e úl imo ipo de g abación endío
en dadas más abajo ejcładach esquema icamen e como ‹ź›, pa a dis ingui lo de los
signos enóisk en odo ma e ial y disculpamien o de allados ucondikowań es cla e, po que
pe mi i á econoce , si enemos que e con los acícn 9 Emilia Kolinko, aduc ica y edi o a de
edicción polaca del ex o G iškai ė, in odujo un con empo áneo egis o de di e en es,
eliminando al mismo iempo e lex egional de oné ica en o ma de in e cambio ó > o (G iškai ė
100 2017:). O e ci aciones de manusc i os W óblewska ambién zno malizóla según las ac uales
eglas o og á icas.
ku ź, symbolizującego dźwięk [ź], jak np. w wy azie jeźli, odzwie ciedla-
jącym upodobnienie pod względem dźwięczności (jeśli > jeźli). Pełniejszej
in ep e acji i poszukiwania pa alel w pismach innych XIX-wiecznych au-
o ów z Li wy wymagają zapisy dia ys ki, w k ó ych pojawia się spółgłoska
z zamias spodziewanego ż lub ź i odw o nie. Us alenie ekwencji ych
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 18501886jakoź ódłodo eseñjangínguicamen e-cul u ales
155
NRW1 No a as di e en es Emilii W óblewskiej 1871, BW LAN, sygn.
F9902, 35 ca as.
NRW2 No a as di e en es Emilii W óblewskiej Moje mysli 18831884, BW
LAN, sygn. F9884, 56 ca as en mal es ado.
WEW W ażenia Emilii W óblewskiej, 1854, BW LAN, sygn. F9 998, 17 ca as:
Vi ajes y esul an es de ellos sen imien os y esoluciones de abu idos
Rekollekcyi 1854 G 16 (opis sob e i i con seis días de ecollecciones).
LITERATURA
A chiwum Kobie 2013–2018, zespół ed. pod kie unkiem M. Rudaś-G odzkiej,
Wa szawa: Ins y u Badań Li e ackich Polskiej Akademii Nauk. Pob ano z:
h p://a chiwumkobie .pl/au o /w oblewska-emilia [dos ęp 2024 02 13].
Bai ašauskai ė Tama a 1999: Dzienniki szlach y li ewskiej z XIX wie-
ku w zbio ach wileńskich. – Białos occzyzna 2(54), 32–37.
Bai ašauskai ė Tama a 2011: Mo e is šeimoje i isuomenėje. – De-
yniolik as amžius: isuomenė i aldžia, ed. T. Bai ašauskai ė, Z. Medišaus-
kienė, R. Miknys, Vilnius: Bal os lankos, 457–468.
Baje owa I ena 1986: Polski język ogólny XIX wieku: S an i ewolucja 1:
O og a ia, onologia z one yką, mo onologia, Ka owice: Uniwe sy e Śląski.
Ba miński Je zy 2020: Z czym „ ymuje się” WOLNOŚĆ? Koncep
WOLNOŚCI w polu leksykalnym, w pojęciowej słowosieci i w koncep os-
e ze. – Język i pamięć: Księga jubileuszowa dedykowana Panu P o eso owi
Wojciechowi Chlebdzie z okazji 70. u odzin, ed. W. Mokijenko, J. Ta sa,
Opole: Uniwe sy e Opolski, 105–115.
Białokozowicz Bazyli 2002: Tadeusz S anisław W óblewski – założyciel
Biblio eki im. Emilii i Eus achego W óblewskich, pa io a Wilna i ob ońca
p aw człowieka. – Wilno i świa : Dzieje ś odowiska in elek ualnego 1, ed.
E. Feliksiak, M. Leś, Białys ok: Towa zys wo Li e ackie im. Adama Mickie-
wicza, Oddział Białos ocki, 207–228.
B zozowska Małgo za a 2006: Pa io yzm. – Język. Wa ości. Poli yka:
Zmiany ozumienia nazw wa ości w ok esie ans o macji us ojowej w Polsce:
Rapo z badań empi ycznych, ed. J. Ba miński, Lublin: Wydawnic wo Uni-
we sy e u Ma ii Cu ie-Skłodowskiej, 399–402.
B zozowska Małgo za a 2009: Pa io yzm i nacjonalizm w polskim
dysku sie ideologicznym. – E nolingwis yka. P oblemy Języka i Kul u y 21,
103–118.
G iškai ė Reda 2012: Emilijos Benio sky ės-V uble skienės (Emilia z Be-
niowskich W óblewska, 1830-10-05–1886-12-23) dieno aščiai (1850-08-
05–1886-09). – A chi um Li huanicum 14, 227–308.

156
BENDRINĖ KALBA | 97
G iškai ė Reda 2017: Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej, p ze-
łożyła z li ewskiego E. Kolinko. – Pamię nik Li e acki 108(1), 89–133. Po-
b ano z: h ps:// cin.o g.pl/dlib a/publica ion/82666/edi ion/64658/con en
[dos ęp 2023 12 01].
Ha is Emma 2019: Ba łomiej Beniowski 1800–1867: Cosmopoli ical Cha -
is and Re olu iona y Re ugee, Wa szawa: Wydawnic wa Uniwe sy e u Wa -
szawskiego.
Kałwa Dob ochna 1997: Ze s udiów nad his o ią kobie w XIX wieku:
Me odologia, s an badań. – His o yka S udia Me odologiczne 27, 123–132.
Kałwa Dob ochna 2014: His o ia kobie – kilka uwag me odologicz-
nych. – Dzieje kobie w Polsce: Dyskusja wokół p zyszłej syn ezy, ed. K. A. Ma-
kowski, Poznań: Wydawnic wo Nauka i Innowacje, 13–28.
Ka aś Halina 2022: Język gawędy ludowej Wielki Czwa ek Władysława
Sy okomli na le polszczyzny ogólnej i północnok esowej XIX wieku. –
Władysław Sy okomla: Szkice i s udia: W dwuse ną ocznicę u odzin i s o
sześćdziesią ą ocznicę śmie ci pisa za, ed. naukowa K. Kościewicz, B. Ku-
yłowicz, H. Sokołowska, Białys ok: Uniwe sy e w Białyms oku; Wydaw-
nic wo P yma , 17–40.
Ka olak I eneusz 1993: Pa io yzm. – Nazwy wa ości: S udia leksykalno-
-seman yczne 1, ed. J. Ba miński, M. Mazu kiewicz-B zozowska, Lublin:
Wydawnic wa Uniwe sy e u Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 1993, 157–176.
Ku zowa Zo ia 1972: S udia nad językiem iloma ów i ila e ów: Fone yka,
leksja, składnia, K aków: Uniwe sy e Jagielloński, Pańs wowe Wydawnic wo
Naukowe.
Ku zowa Zo ia 1993: Język polski Wileńszczyzny i k esów północno-wschod-
nich XVI–XX w., Wa szawa–K aków: Wydawnic wo Naukowe PWN.
Lewak Adam 1935: Beniowski Ba łomiej. – Polski słownik biog a iczny 1,
ed. W. Konopczyński, K aków: Polska Akademia Umieję ności, 429.
Masojć I ena, Sawaniewska-Mochowa Zo ia 2024: Dzienniki
dla dzieci p owadzone p zez Emilię W óblewską jako ź ódła do badania
polszczyzny in eligencji wileńskiej XIX wieku. – Po adnik Językowy 1, 24–
44. DOI: 10.33896/Po J.2024.1.2. h ps://www.jou nals.polon.uw.edu.pl/
index.php/pj/a icle/ iew/1301.
Mas ianica Olga 2012: P a ė us namų du is: mo e ų š ie imas Lie u oje
XVIII a. pabaigoje – XX a. p adžioje, Vilnius: Lie u os is o ijos ins i u as.
Medišauskienė Zi a 2001: Mo e s idealas Lie u os konse a o ių akimis
(XIX a. idu ys). – Feminizmas, isuomenė, kul ū a 3, 118–127.
Romanowski And zej 2003: Pozy ywizm na Li wie: Polskie życie kul u-
alne na ziemiach li ewsko-biało usko-in lanckich w la ach 1864–1904, K aków:
Uni e si as.
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 1850–1886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych
157
T ypućko Józe 1955–1957: Język Władysława Sy okomli (Ludwika Kon-
d a owicza): P zyczynek do dziejów polskiego języka li e ackiego w wieku XIX,
1–2, Uppsala: A.-B. Lundequis ka Bokhandeln; Wiesbaden: O o Ha as-
sowi z.
Zielińska Anna 2002: Polska mniejszość na Li wie Kowieńskiej: S udium
socjolingwis yczne, Wa szawa: Slawis yczny Oś odek Wydawniczy.
Zło e ok uchy (Les Paille es d’O ) 1877: Wiązanka malu kich ad dla uświęcenia
i uszczęśliwienia życia: P zekład z ancuzkiego: Zbio ek pie wszy, Wilno:
Nakładem d uka ni Józe a Zawadzkiego. Pob ano z: h ps://polona.pl/
i em- iew/056e4994-7432-4324-bd9d-3e2465385e0c?page=4 [dos ęp 2023
12 01].
Ża nowska Anna 2014: Czy p zełom XIX i XX wieku o wie ał kobie om
p zejścia ze s e y p ywa nej do s e y publicznej? Rola ba ie obyczajowych. –
Rocznik An opologii His o ii 4(2/7), 279–290.
Gau a 2024-03-11
P iim a 2024-04-15
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA
THE DIARIES OF EMILIA WRÓBLEWSKA, NÉE BENIOWSKA,
FROM YEARS 18501886 AS A SOURCE FOR LINGUISTIC (Los dia ios de Emilia WRÓBLEWSKA, NÉE BENIOWSKA, desde los años 18501886 como una uen e pa a la lingüís ica)
AND CULTURAL RESEARCH
Summa ies
The a icle ini ia es in e disciplina y esea ch on he ich manusc ip he i age o
Emilia W óblewska née Beniowska om he yea s 18501886, ela ed o he
p epa a ion o a digi al edi ion o he se en manusc ip s. Reda G iškai ė was he
i s o in oduce he in ima e w i ings o his li le-known au ho om 19 h
cen u y Li huania in o he his o ical discou se. She llamó la a ención a he li e a y
and documen a y alues o W óblewskas dia ies, which we e impo an om he
poin o iew o esea ching Li huanian socie y o ha day. Howe e , he dia ys
Polish as he p ima y language sys em has ne e been a subjec o linguis ic
analysis. W óblewskas en i e wo k (dia ies kep o he sel , o he son Tadeusz and
daugh e Ma ia, a ious no es, eading no es, ansla ions o he ex s om
F ench and English) was c ea ed in Polish, so i cons i u es a unique linguis ic
documen o he e a.
El a ículo llama la a ención a he ac ha he dia is s Polish language equi es
esea ching om a ious pe spec i es, aking in o accoun such aspec s as: 1) he
au ho s g apholec and he diac i ic a iabili y; 2) equency o egional phenomena
and indi idual cha ac e is ics; 3) la p esencia de p ocesos ca ac e ís ica de he
158
BENDRINĖ KALBA | 97
gene al language o he 19 h cen u y (especially ecessi e and expansi e ea u es), 4)
s ylis ic and gen e di e si y o womens dia ies ( he ichness o exp essi isms and
emo ionalisms, he use o elemen s o ‘ma e nal s yle in child ens dia ies a speci ic
gen e o in ima e dia ies, he use o cons i u i e ea u es o he language o a
p i a e p aye ).
The dia ys Polish language should also be looked a om an axiolinguis ic pe spec i e,
since in addi ion o he his o ical and mo al con ex , he pe sonal es imonies e eal
e alua i e concep s ha can be econs uc ed on he basis o language. Disco e ing
he capaci y o he concep o PATRIOTISM in W óblewskas w i ing equi es
including his alue in a b oade concep ual complex and p esen ing i in ela ions
wi h o he alues impo an o he and, mo e b oadly, o he in elligen sia o ha
ime, such as HOMELAND, GOD, FAMILY, WORK, EDUCATION. The seman ic dominan
elemen o he concep o PATRIOTISM is lo e o he homeland, bu i ansla es
in o he unc ioning o a ious models o pa io ism: he oic, oman ic, posi i is ,
na ional, Ch is ian, local and o he s. W óblewskas dia ies documen he posi i is ic
pa io ism, unde s ood as educa ing he sel and deepening he in ellec ual sphe e,
e eshing he spi i h ough zealous eligiosi y and Ch is ian e hics, and
main aining undamen al alues in he amily, as well as emb acing local pa io ism.
KEYWORDS: dia ies, he s o y, 19 h cen u y, Li huania, digi al edi ion o sou ces,
Polish language om he o me No h-Eas e n Bo de lands.
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA
Ins y u Slawis yki Polskiej Akademii Nauk
ul. Ja acza 1
00-378 Wa szawa
[email p o ec ed]
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA
18501886 MET EMILIJOS BENIOVSKYTS-VRUBLEVSKIENS
DIENORAŪŠČIAI KALBOS IR KULTROS TYRIM ŠALTINIS 1850
San auka
S aipsniu inicijuojami a pdisciplininiai Emilijos Benio sky ės-V uble skienės
(18501886) u ingo ank aš inio pa eldo, ku io pag indu engiamas skai meninis
sep ynių jos dieno aščių leidimas, y imai. Šios mažai žinomos XIX amžiaus Lie u os
bajo ės ank aščius į is o inio disku so aki a į pi ma į aukė Reda G iškai ė. Ji
a k eipė į mo e ų dieno aščių li e a ū inę bei dokumen inę e ę
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 18501886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych i jų s a bą y inėjan šio
159
laiko a pio Lie u os isuomenę. Tačiau dia is ės a ojama lenkų kalba, ku i jai bu o
gim oji, iki šiol nebu o ling is inės analizės objek as. Visa V uble skienės
ank aš inė kū yba (dieno aščiai, ašy i sau, sūnui Tadui bei duk ai Ma ijai, į ai ūs
už ašai, skai y ų knygų san aukos, hese eks ų e imai iš p ancūzų i anglų
kalbų) lenkų kalba, odėl y a s a bus epochos kalbinis dokumen as.
S aipsnyje a k eipiamas dėmesys į ai, kad į dieno aščio kalbą eikia žiū ė i iš
į ai ių pe spek y ų, a siž elgian į okius aspek us: 1) au o ės ašybos g a ines
sa ybes i diak i inių ženklų a ian iškumą; 2) egionalinių sa ybių i indi idualių
b uožų dažnumą; 3) XIX siglo bend inei kalbai būdingų p ocesos (ypač nyks ančių i
ekspansy ių b uožų) aišką; 4) muje es dieno aščių s ilis inę i žan inę į ai o ę
(eksp esinės i emocinės leksikos gausa, mo inos s iliaus elemen ai dieno aščiuose,
ski uose aikams, speci inis in ymių dieno aščių žan as, p i ačiai maldos kalbai
būdingos ypa ybės).
Į dieno aščio kalbą eikė ų paž elg i i aksioling is iniu požiū iu, nes V uble skienės
asmeniniai liudijimai, be is o inio i mo alinio kon eks o, a skleidžia aksiologinius
koncep us, ku iuos galima ekons uo i emian is kalba. No in en ende PATRIOTIZMO
samp a os u inį V uble skienės kū yboje, necesi a inclui šią e ybę į pla esnį są okų
kompleksą, nu odan yšius su ki omis jai, o plačiau o me o in eligen ijai s a biomis
e ybėmis, oki kaipomis TVYN, DIEVAS, ŠEIMA, DARBAS, UGDYMAS. Seman inė
PATRIOTIZMO samp a os dominan ė es meilė ė ynei, ačiau ji pasi eiškia į ai iais
pa io izmo modeliais: he ojiniu, oman iniu, pozi y is iniu, au iniu, k ikščioniškuoju,
lokaliniu i k . V uble skienės dieno aščiuose dokumen o as jos pozi y is inis
pa io izmas, ku is sup an amas kaip sa ęs ugdymas i in elek inių aspi acijų gilinimas,
d asios palaikymas pe uolų eligingumą bei k is ionišką e iką i pag indinių e ybių
šeimoje išsaugojimas. V uble skienės dieno aščiuose aip pa a spindimas lokalinis
pa io iškumas. ESMINIAI ŽODŽIAI: dieno aščiai, mo e ų is o ija, XIX amžius, Lie u a,
šal inių skai meninimas, šiau ės y ų pa ibio lenkų kalba.
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA
Ins y u Slawis yki Polskiej Akademii Nauk
ul. Ja acza 1
00-378 Wa szawa
[email p o ec ed]