140
BENDRINĖ KALBA | 97
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA
Ins i u ü Slawis ik de Polnischen Akademie Nauk in Wa schau
ORCID id:
h ps://o cid.o g/0000-0003-2916-6736
OBSZARY BADAŃ: Dialek ologie, e nolingwis ika, Leksikog aphie gwa owa, polschczyzna egionalna.
DOI: h ps://doi.o g/10.35321/bkalba.2024.97.07
DEUNIIKI EMILIA Z BENIOWSKICH
WRÓBLEWSKIE Z LAT 18501886
JAKO RODLO DO BADAŃ
ZJIKOVO-KULTUROWE1
SŁOWA KLUCZOWE: Dia ys yka,
he s o ia, XIX w., Li auen, Edi cija
cy owa ź ódeł, polszczyzna północnok esowa.
ADNOTATION
A ykuł zeig e schiedene Fo schungspe spek i en, welche ö ne o Linguis en
und Kul u his o ike n eiche Späścina dia ys ische Emilie W óblewskiej,
gespeiche in Dziale Rękopisów Biblio hek de Li uwischen Akademie Nauk im.
W óblewskich in Wilna. Lißmiennich wo ela i wenig bekann e Au o in aus
XIX-jäh ige Li auen e dien au ieloaspek oweise humanis ische Re lexion und
Ein üh ung in ein b ei es wissenscha liches K eis. Ta sächlich is das Ziel
ealisie e ak uell Dokumen a ionsno-Resea chisches P ojek : zap ezen ie en in
Fo m eine Edi ion digi ale Manusk ip e W óblewska mi En wicklung k i ischem
und zeigen on Aspek en ideow, sp achlichen und li e a ischen In imis ik de
weiblichen In imis ik geschöp e in Si ua ion zabo ow.
1 A ykuł en s and im Rahmen des P ojek s Egodokumen y Emilii W óblewskiej aus den Jah en
18501886 zeugnis Leben und Eins ellungen ideische Polka aus dem K eis In elligenz wileńskiej.
Edi ion digi ale 7 Tagebüche n mi En wicklung k i ischem und e-monog aphie, inanzie en in den
Jah en 20232028 im Rahmen P og amm un e dem Namen Na odowy P og am Rozwoju Humanis yki,
n /50 P ojek NPRH/F/SP7578/2021/11, Modul Fundamen y. Pa ne des P ojek s is Biblio hek de
Li uwischen Akademie Nauk im. W óblewskich in Wilna und Zen um Kompe enz Cy owych
Uniwe zi se s Wa schawischen. Nienige Tex ha Cha ak e Rekonsensans, be uh sich au
o läu ige Exze p ion Quellen, und dahe o ges ell e Re lexionen und Beobach ungen nich
behaup en zu eine En wicklung komple en, en hal ende ausgebau e Schluss olge ungen. Pełną
analizę językową i s ylis yczną piśmiennic wa W óblewskiej p zyniesse dopie o wieńcząca
p ojek e-monog a ie współau o ska.
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 18501886jakoź ódlodo esea njęzykowo-kul u lichen
141
ABSTRACT
The a icle shows a ious esea ch pe spec i es opening up o linguis s and
his o ians o cul u e due o analysis o he ich dia is ic legacy o Emilia W óLi huanian
blewska, s o ed in he Manusc ip s Depa men o he W oblewski Lib a y o he
Academy o Sciences in Vilnius. The w i ings o a ela i ely li leknown au ho om he
19 h-cen u y Li huania dese e mul i ace ed humanis ic e lec ion and wide
in oduc ion o he wide scien i ic communi y. Thus, he aim o he cu en
documen a ion and esea ch p ojec is p esen ing W óblewskas manusc ip s in he
o m o a digi al edi ion wi h a c i ical s udy, and showing he ideological, linguis ic and
li e a y aspec s o womens in imis li e a u e w i en a he ime o Pa i ions and
domina ion o he Russian Empi e. In imis ik weibieca XIX. weck imme g öße es
In e esse, abe und pola yza ion on Ansich en au dieses ga ek lißmiennic wa.
Manche Fo sche behandeln diese A Schwo zigkei als ma ginale Quelle his o ische
und zwei elha e aus küns le ischem Gesich spunk epigońische Li e a u , ande e, ga
im Gegen eil, e sehen in den Egodokumen ien F auen eh lichen Zeugnis Leben und
Ak i i ä Au o innen, und zugleich Dokumen E eignisse ukazywanden du ch das
P izma a Ge ühls und Exp essionen sch eibenden (G iškai ė 2012: 296). Kobieze
sch i miennigkei biog a ische aus XIX-jäh ige Li auen is eu e, alzwohl ü wenig
genu z Quellen zu Un e suchung de Sp ache, Poglądów i aspi a ion ak i ek aus dem
k eise in elligenz, ih e A bei o ganische nachein E hal ung undamen ale We e
(służba Ojczyźnie i społeczeńs wu, glaub in Go , amilie, edunia S a egie übe lebens
in klęski si ua ion au s andyn na odowzwoleńczych. Die Eins ellungen on F auen und
kacja kobie , pa io yczne i obywa elskie wychowanie dzieci) o az budowa-
ih e Dilema en e bunden mi engagie en sich in Ak i i ä en publiczną an de Wende
XIX und XX Jah hunde is Sphä e imme deu liche p äsen in de zei genössischen
polnischen, wie und li auische His o iog aphie (po . beispielsweise: Kałwa 1997, 2014;
Bai ašauskai ė 2011; Ża nowska 2014 ode En wicklungen aus de Se ie Kobie a i ... un e
Redak ion Anny Ża nowskiej und And zeja Szwa ca). In diese ku zen skizze
beabsich ige ich einzig zu besignalisie en, wie in e essan e o schungspe spek i en
ö ne o humanis en die eiche spesis ika dia ys ische emilie aus beniowskich
w óblewskis und wa um es we is diese manusk yp e o sche n in o m eine
mode nen digi alen edi ion zu e ügung zu s ellen als zeugnis des lebens, de sp ache
und k josphä en eine au aus axägu de wilenskischen in elligenz im zei au s and de
li e a ien eine au e wi klichende in e schiedenen gebie en: ama e in, hingegane
mu e in, leh e in, abe und pe son nich allzu glücklich in ehe, ze issen zwischen
BENDRIN KALBA | 97 ywnego de Gesellscha (zob. Medišauskienė 2001) a
No wendung übe sch ehenden G enzen gesellscha liche Rollen und Suche on
Wegen pe sönliche in ellek uelle En wicklung. 142 Aspi a ionen pädagogische
und selbskenn nisliche F auen in Li auen on Ende XVIII. z. bis An ang XX.
p äsen ie e b ei e Olga Mas ianica in einem Buch un e bedeu endem Ti el
P a ė us namų du is (Po uchyleopiekunki haus und was höchs ens Hil niken des
Mannes, ku in ellek uelle und be u liche Ak i i ä (Mas ianica 2012). Emilia
niu d zwi domu), ukazując s opniowe ewoluowanie ich ól społecznych, od
W óblewska gehö nich zu Cha ak e , die we den besch ieben in Leh büche n
de Geschich e ode Li e a u polsch, wie und li auische , abe auch nich is es
eine Pe son du ch Fo sche chen öllig niede s ezegana. Is e wähn in
Publika ionen übe die ehemalige Biblio hek W óblewskich in Wilna (np.
Białokozowicz 2002: 207208), ih Name igu owało neben dem Namen ih es Mannes
in dem Namen diese Ins i u ion (Biblio eka im. Eus achego und Emilii
W óblewskich, heu e Biblio hek de Li uwischen Akademie Nauk im. W óblewskich).
Wzählko en übe sie auch biog aphis en ih es mannes, zeslańca, A z -homeopa i
und soziznika, Eus achego W óblewskiego (18261891), und besonde s o sche des
Lebens, Ak i i ä en und Eins woks ideische ih e Söhne, Tadeusza S anisława
W óblewskiego (18681925), be ühm en wilenskigen Ad oka en, bibliophile, ak i acza
gesellscha lichen, zeslańca und Augus yna Anice a W óblewskiego (18631913),
wissenscha le , biochemike , sozialis , heo e ike und p opaga o . Übe die
P äsenz Dia ys yke W óblewska in wilenskigen A chi ensammlungen in o mie e
im 1999 . auch die His o czka Tama a Bai ašauskai ė, abe p äsen ie e diese
Quellen agmen a ische weise (Bai ašauskai ė 1999: 3637). Wenny alo
in o ma ional ü in e essie en XIX-wieczną dia ys yką kobiecą haben a chi le
Da en au dem Thema Tagebüche n W óblewskiej zusammen mi syn he ischem
zusammenschniem ih e Inhal , pla zie in de elek onischen Da enbank
A chiwum Kobie 2, op adia ys ycznej W óblewskiej (gezählende e wa 1200
sei en) nich doch e e sich bis dahin k i ische Edi ion. 2
cowanej w Ins y ucie Badań Li e ackich w Wa szawie.
Sze zej do dysku su his o ycznego wp owadziła pos ać W óblewskiej
badaczka li ewska Reda G iškai ė (2012, 2017), k ó a p zeds awiła szcze-
gółowo in e esujące wą ki biog a iczne i wó czość dia ys ki jako wa o-
ściowe ź ódło do badań li e ackich i his o ycznych. Zap ezen owała eż
wyb ane wpisy au o ki z óżnych la , jednak żaden z 7 omów spuścizny
h p://a chiwumkobie .pl/au o w oblewska-emilia [dos ęp 2024 02 13].
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 18501886jakoź ódlodo esea njęzykowo-kul u lichen
143
Egodokumen y dia ys ki, u . in 1830 . in de s ad Kob yń in gube ni g odzieńskiej, öch e
Augus yny K yńskiej (18091869) und majo Ba łomieg an a (Lewak 1935: 429) wei e hin benö igen
ja Beniowskiego (1800–1867), uczes nika pows ania lis opadowego i emi-
g un ownego un e suchung un e Bezug sp achlich-kul u ellem und Da s ellung au le
Piśmiennic wa kobiecego in e bindung mi kon eks biog a ischem, amiliinnym, Umwel wym.
Au gezogen in den T adi ionen des Pa io ismus oman ischen, Va e s, polis opadischen
Emig an en und Ak i is en au de Obschon (Ha is 2019), a sie e s nach übe 20 Jah en in
London. Bewunde e ihn ü Mu , geniale Gedäch nis und wissenscha liche A bei en, und in dem
Tagebuch übe den Va e exiliänz sch ieb sie: because e e y hing could znaleść on a s ange
land, lecz ego p ożnoby szukał pomoc, adę, sławę dadzą mu wszyscy, lecz se ce, czyż znaleść
ak leich und noch ws od Anglików (W1, WilnoDB, 16.09.1851, k. 38 )3. In nu de
unabhängigkei s ä igkei schloss sich auch die schwes e mu e emilii leokadia aus k yńskich
and zejkowiczowa (18101882), die üh e pensję weiblichsk in wilna, geschlossenem nach
au s andem janua niow im 1864 . Dank de aillie en pene acjen a chiwaln e wähnande . R.
G iškai ė (2017: 102103) is schon bekann , dass Emilia W óblewska wa , wie au am e zeasy, F au
ausgebilde . Eduka ion e wa b sie im Haus, dann au den bes en wileinenschen Penschen ü
Mädchen und im Ins i u Schlachecki in Wilna. Ha e P edisposi ionen zu Linguas udien, kann e die
Sp ache anzösisch, deu sch, ussisch, englisch. Ge n auch unde ak e sie sich übe se zungen
büche , die he bei üh e aus emden. Te se zel e sie aus englisch au polnisch die
wissenscha liche A bei ih es Va e s A Handbook o Ph eno ypics o Teache and S uden
(Londyn 1842)4, aus anzösisch zaś zählo medi a ionen eligiijnhn p . Les Paille es dO (Ok u3
In gezeig en Zi a en aus Zei sch i en W óblewische behal ich sp achliche Me kmale
o iginalauw. Nich anpassue e zu heu igen Regeln o hog a ische Au zeichnungen dia ys ki, die
können spiegeln können Me kmale de Aussp ache egionalne und uzusu k esowischen sowie
dokumen ie en o hog a iczno- one icke P ozesse oczące sich noch in polszchiźnie allgemene
XIX s. Nich en e uw ich aus Tex p zek eśleń gemach on selbe sch eiszende .
Uwspółcześniam lediglich In e punk ion und b inge ich P es andzeichen no wendige aus
synniowo-logischen G ünden. Als Manie ismus g aphisch behandle ich Pla zie ung du ch Au o kę
Di izen ode länge en Pausen in Index un e nem. Manchmal ollziehen sie die Funk ion Punk ki,
Mi elnik, Vielok opka, können auch o sagen W ącenie. Ich schließe auch nich aus, dass in
diese Weise sch eibende signalisie e ih e sygn. 41915.
silne s any emocjonalne ( odzaj in e punkcji emo ywnej).
4 60-ka kowy ękopis ego łumaczenia ze ws ępem W óblewskiej, spo ządzonym 16 lis o-
pada 1886 ., zachował się w zbio ach Biblio eki Li ewskiej Akademii Nauk im. W óblew-
skich (dalej sk ó : BW LAN), sygn. F9–242. Książkę ojca p zywiozła z Londynu najp aw-
dopodobniej po 1855 ., egzempla z dzieła Beniowskiego jes p zechowywany w BW LAN,
144 BENDRIN KALBA | 97 chy zlo e. Wiäzanka malu che Ra schläge ü Ve sanhigung und
uschüsslichung des Lebens5). In 1851 . begann sie A bei Leh e in des Un e ich s an de
Pension ge üh in Wilna on e wähn e Tan e And zejkowiczową und Mu e Emilii,
Augus ynę aus K yńskich Beniowską. E lang e auch e laubnis au udzieW óblewskiej zu A bei
u g undleg, die e s anden ha als e ziehen on Kinde n ( e olls ändigung mo alische k a
cha ak e ) und ih e e zählung, zeigen auch ih e p edisposi ionen zu p lanzen leh ung,
lanie p ywa nych lekcji ancuskiego. Dzienniki dokumen ują zamiłowanie
w esch e däuche zu seldoskonalenie ung sich du ch dobo ze si e n e lek u in dem
zwecke e ie en on wissen aus e schiedenen be eichen und en wickeln de sphä e
spi i uali ä . Wą kiem, de e o de g ündlichen un e suchung is gegeben on R. G iš kai ė
(2017: 90) ü Biog a en de Familie W óblewski und Fo sche n oświa a in Li auen im XIX. c. (po .
Romanowski 2003: 285) In o ma ion übe Füh ung du ch Emilię ü 40 Jah e geheime Penschen
ü Mädchen ü Mädchen in Wilna, in de die Bildung An angs nahmen Schüle innen aus den
schmackha es en ö lichen Familien. Sugge ie das Insch i 40 Jah e Kinde un e ich e e
pla zie e au de G abmaue W óblewskiej au dem F iedho au S a ej Rossie. In den
Tagebüche n selbe inden wi nich au dieses Thema In o ma ionen, ielleich wa es on
Sei e de Au o in eine A Selbs zensu , um nich zu e a en De ails, die könn en die
Siche hei de Schüle innen und ih e Familien ge äh den, wenn allen sie in unangemessene
Hände. In nu einem ein ag, gemach em wah popodoblich in 1884 ., in No a en e schiedene
be i el en Meine mysli (seh schwe zu abzulesen), eil e sie sich solche e lexion: Ism Leh e in
sei 15 . Lebens, und je z habe ich schon 54 Jah e. [neuch elne], also sei jah en beschä ige
ich mich mi a bei so schwe zkä ü ande e, und ü mich so lieb e, kocham wiek dziecin[n] ny,
jüngodociany (NRW2, k. 17 ), Aus eine ein achen auszählung olg dahe , dass knapp 40 jah
W óblewska beschä ig e sich mi leh en u g undleg. 5 BW LAN, sygn. F9928, 929. In einem
No izbuch sind Übe se zungen zweie Sammlungen Medi a ion, ma kie ge enn en
Signa u en, insgesam 155 Ka en. Im Ka alog on Handsch i en BW LAN gegeben sind die
Jah e 18711873, in de selbs Quelle Sammlung e s e is da ie au die Jah e 18681870, zwei e
zaś au 18711873. In de Ka alogoin o ma ion is auch wziehung übe Ve ö en lichung
Handsch i p . Zöll e Ok uchy (1877) in de D ucke ei Józe a Zawadzkiego. In de Ausgabe
ehl jedoch In o ma ionen übe das, we den Übe sa z gemach ha . Au de Ti elsei e
sich e nu sub i lie Zbio ek pie wszy, und in dem Buch selbs en hal en sind beide Zählken,
übe was man sich übe zeugen kann, nu zend on dem digi alisie en Exempla Zollo ych
Ok uchow, s ammend aus de Biblio hek Pa a ialnej in Liszkach, zob.
h ps:/0polona.pl/i em- iew 56e4994-7432-4324-bd9d3e2465385e0c?page=4 [dos ęp 2023 12 01]. Aus
dem Ve gleich des Manusk ip s de Übe se zung mi dem Tex he ausgegebenen niezbicie
olg , dass es eine Übe se zung W óblewskiej is . Rä selige bleib jedoch Fak , wa um die
Namen Au o in Übe se zung in de Publika ion nich en hüll wu de.

ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 1850–1886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych
145
Dia ys ka ealisie e sich nich nu in de Rolle Sch i a ki-Ama o in und
Übe se ze in, abe auch, um was bezeugen dobi lich ih e Tagebüche , wa
Mu e seh s a k ge ühlsweise e bundene mi Kinde n, engagie e in ih e
in ellek uelle Fo ma ion. In pädagogischen No izen gesch iebenen im 1867
wäh end Au en hal s in London, o enba e sie, dass die Zei , die sie in
En e nung on de Familie, soll e wie am bes en nu zen au Leh e
eno ypiki6, Lesen We ks his o ischen, Behe schung de Englischsp ache
und p acować <...> übe allem, was nu sehe ich, dass kann sein poży eczne ü
meine Kinde (NPW, k. 1 ). Zwie sa on sieben Kinde n W óblewskich, nu zwei
Söhne e eich elo E wachsenhei , W óblewska übe leb e den Ve lus d ei
Söhne (Władysława, Zygmun und Kazimie z) und zwei Töch e (S anisławy
und Ma ii). Toch e Ma ia, ü die sie Tagebuch üh e, s a b im Al e nich
olles 18 Jah e. Dia ys ka s a b im Al e on 56 Jah en, Ein äge in den
Tagebüche n üh e sie beinahe ü 30 Jah e Lebens mi länge e
Un e b echung zu ällende au die Jah e 18731877 und 18791883. Gehö e zu
F auen, die wie es celne besch ieb R. G iškai ė nie konn en nich sch eiben (G iškai ė 2017: 109).
Spuścizna Handkopiśmienna Emilii W óblewskiej s ell we olle Quelle zu un e schiedlich
ge ich unkowenen linguis ischen Fo schungen. Polszczyzna is we em kons y u ywną in
aksjosphe e pa io ische Familie schlacheckiej, jedoch keine on bis dahinzei lichen
Fo sche n Manusk ip dia ys ki nich konzen ie sich au alo ach sp achlichen, g a ien ih e
Au zeichnungen, e schiedena igkei s ilis ische und ga ungliche pißmiennic wa
W óblewskiej, und doch ih e egodokumen y (nich nu zeu niki, abe und lis en, übe se zungen,
s essz la ionen) o cenne 6 eno ypischen (z ang ph eno ypics) has Ba łomiej Beniowski
kons uie e sich eine zu diesem Thema, die zu Dosalkons uk ion de Gedäch nis und zu
Zuschaue ung des Zahnens dien , meh . : G iškai ė 2017: 98. Sama dia ys ka bezeichne e
e indazek des a e s namens bilde des gedäch nisses, wunde des gedäch nisses, und im
o wo zu übe se zung aus englischem we k beniowskis sch ieb sie: Umysl seines e inde s
such e maschine mo o <...>, die wü de mi geschwindigkei hunde mal g öße o[d] lacka e in
seinem gedäch nis den gewal en nach ich , den e woll e übe mi eln sweise gedäch nis und
welche neben swee geschwindigkei hä e solche s ä ke, zu je au dem gehi n so ie gep äg zu
haben, daß sie einmal ein ode zwei ze ze ze ba e ganze. Denk e, such e e un e such e alle
Sys emen al e a wie eignen eigenen Ideen-/ s dach e ich diese Maschine mo o ;/ ułożyl ih kołka
świa / Mnemoniki (nauki pamięci) i nakoniec p zez / óżne kombinacje ułożył u wo zył
und wały (BW LAN, sygn.
F9242, k. 2 2 ].
7 Abschä zungen du chgelesene Büche und G ündung No a ek aus e schiedenen Be eichen
Wissen (Economie, Geschich e al eizi ne , Geschich e und Kul u Vilna, Geog aphie) W óblewska
begann 15. No embe 1871 Jah (NRW1, k. 1 ). sie dokumen ie en Wei e ih e Zain e esowań. Nace,
począ ku ękopisu T eść moich czy ań wyjaśniła cel swojej p acy: „Piszę o z myślą o mojej
willend sie e mu igen, um selbs auch, wenn e wachsen wi d, jede Toch e o gelesene We k s eści- / /
BENDRIN KALBA | 97 Zeugnis o eine XIX-jäh igen polszczyzny, e wendende in
Va ian e gesch iebenane du ch ak i e in ellek uelle 146nie Ve e e in de
In elligenz wileńskiej. W óblewska ha e b ei e sp achliche kompe enzen, ih e
schöp e scha zeichne sich on wo kul u und lexikalen eich um, und
zugleich in den au zeichnungen W óblewska o enba en sich e schiedene
ype waaganie, die können übe a ianz de äl enszei lichen g aphie und
bes ellung eines gewissen g a olek s, genu z es in manusk ip en, wie und
oebe die wide spieglung sich in sch i zech de wymow de wilenskischen
in elligenz im XIX. s yle Zaußine be ei s bei de o läu ene lek u e de
diennikdiag amm polsch i e polschweizische dia ys ki eine genauen
quali ä sanalyse, sch i liche und sch i liche , und eine kon on a ion mi
de sp ache ande e polnische Au o en aus dem XIX.
Selbs ein obe lüssige Rekonsans de Ein äge dia ys ka aus e schiedenen Jah en
zeig , dass sch eibende wechseln zeig im Be eich de Ve wendung spółglossek d ei
syczącego (Z), ciszącego (Ź) i szumiącego (Ž), co p zejawia się na płasz-
Reihen: ein g aźnie g aphische e s ö ungen in angewenden diak y ik (k opek, k esek).
Zus and de O hog a ie XIX-jäh ige Manusk ip e im Be eich Ve wenden on
diak i ischen Zeichen I ena Baje owa (1986: 33) besch ieb sie als noch uns abilisie es, o
niedbały. W óblewska auch ela i häu ig umgeh diak y ikkä ode auch abgegeben sie in
eine Weise nich ehnhölig, niekonsekwen ny, behandelnd ziemlich eibe u lich geb auche
s ecken und punk ek (egzempli ika ion in wei e em eil des a ikels). Deshalb no wendig
is Vo sich bei Rekons uk ion au G undlage uns abilisie e G a i de Rela ion
eingehende zwischen Einhei g a iczną (g a emem) und ih e Realisie ung klänkową.
Un e legung de digi alen edi ion is wie übe däch ige e in bezug au das O iginal das
Ve zeichnen de Dia ys ka mi Abgabe ih e g aphischen Va ian hei , und dann
Du ch üh ung on e gleichslichen Un e suchungen e laubenden zu bewe en
Eckspeichelung sich in de Sch i Me kmale de Aussp ache Au G undlage de
e zeichne en bis dahin hunde Sei en Manusk ip e kann schon besignalisie en das
Au e en in de W óblewska Dia ys ka zweie gegensä zliche Tendenz, die
höchs wah scheinlich a ykula ionsun e lage haben: Pomijane de Aussp ache de
Pala algen in de Aussp ache ( yp Memc, help, dzis, bądz, wyk und Ma kie ung de selben
Posi ion). Gegenwa on P ozessen wo ne ne paala sich, denn dann do- pie o wah haue
ih b ing nu zen. Za e no begann ich, abe zu einem gu en Sch i nie zapoźno sein kann
nich (NRW1, k. 1 ).
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 18501886jakoź ódłodo zehnjęzykowo-kul u ellen la aliza ionen und dyspala aliza ionen
147
spółglossek in e schiedenen posi ionen in polschczyźnie yp nö dnok esowym is , na ü lich,
nich was Übe aschendes, wi haben nämlich iele be ich e ungen diese phänomene aus
e schiedenen En wicklungsphasen und unk ionalen Odmian de polnischen Sp ache aus Li auen
(Ku zowa 1993: 237, 239240). In e essan es o schweise is de Fak , daß Pe son aus K eugu de
In elligenz, oczy ana, obzuie ende mi e schiedenen Tex en, kennende Sp achen und
educie ende ande e , benu zende sich hochem Va ian em polschczyzny8, ulega o z ih e
sp achlichen Kompe enzen, Ein lüssen uzus egionalen. Es gil in diesem Kon ex zuzuhö en
spü ung Zo ia Ku zowej, die ane kann e S ö ungen in de Dis ibu ion spółglossek d ei Reihen
ü najba dziej zucajacą sich in die Augen zech des Konsonan ismus iloma ow, und den
ganzen Be eich zu e wenden spółglossek d ei Reihen ü einige Be eich, au dem nich
e moch en sich Philomaci zu handhaben im Be eich de Phone ik (Ku zowa: 47, 67; Baje owa,
1972: 125). Es s ell sich he aus, dass dieses Gebie , si uie ende sich au de G enze G aphie und
Aussp awe, auch e u sach e Schwie igkei en W óblewische , obwohl handhab e sich mi ihm
en schieden besse als ilomaci. Alle dings mode nisie en spowni manusk ip en dia ys ka zu
zus ande heu gesehene , en e nen a ian i i ä , die cha ak e isie e auch o og a ie und
sys em mo onologisch polnischen sp ache allgemeines xix w. (Baje owa 1986: 123124), odeb äche
diesen quellenem walo au hen ischen zeugnisses yki, gegenwa on o m eigenliwych und
uwaunkowań egionalen polschczyzny dia ys ki nich un e moch e. Ich ue nich bynajmniej
aus diesem Fak Za zu u, denn Fo sche chka beschä ig e Analyse Inhal e Dokumen en (und
XIX-wiecznej polszczyzny używanej w egodokumen ach kobiecych z Li wy.
Wa o dodać, że k ó kie cy a y z ękopisów W óblewskiej podawane w bazie
A chiwum Kobie są uwspółcześnione, a za em nie mają wa ości dokumen-
acyjnej dla his o yka języka i badacza polszczyzny egionalnej. Jedynie
R. G iškai ė s a ała się zachowywać w cy owanych agmen ach dzienników
pisownię i segmen ację o yginału, jednak ozważań na ema wahań diak y-
du ch üh e sie pe ek8 Diese Te minum bezeichne ich ü Anną Zielińską (2002: 12) Va ian e
polschczyzny e wende e au Li auen du ch In elligenz de He kun
ziemiańsko-schlacheckiego. Beg eßung das, mo i ie e socjolingwis isch, schein sich
cyjnie), a nie kwes ie z zak esu g a emiki, one yki czy mo onologii. Nasze
adekwa e zu gu e kenn nis de polnischen sp ache W óblewskiej als ep äsen a in schich
de ziemiańsko-schlacheckiej, die ange ähl e eihen sein ü sch eibende inspi a ion und
mus e li e a ischem zu nacheidung, abe we in zukun skon on ie en polschczyznę
dia ys ki mi de sp ache ih e zei genössischen populä en au o en, z. Sy okomli (po .
in eligencji wileńskiej. T udno na ws ępnym e apie badań wy okować, jaki wó ca mógł
T ypućko 19551957; Ka aś 2022), de sich mi Eus achym be eunde ha
W óblewskim, Ehemann Emilii.
97 BENDRIN KALBA | Auslesungen z. b. mi , was ich es s ellen kann au de G undlage on R.
G iškai ė (2012) e ö en lich en Zi a en aus ausgewähl en Manusk ip en, sind g undsä zlich
übe eins immend, obschon geschehen sich einige Un e schiede, beispielsweise aźných (G iškai ė
2012: 241) in e p e owalbym als ožných ‘ aźnych (DWB1, k. 38 .), denn G a en mi z
nich p äzisijně zazehone Pos y ykah gib in den Manusk ip en W óblewska sowohl [kopje], als
und [kopje], abe in diesem Fall in diesem Zusammenhang, denn es geh um Menschen und Volk und
Zus and; e s ändigung bis 2012 (G iškai ė: 148k); w eßlich unp ecisijny sch i ch escjanki
(G iškai ė 2012: 264), wenn in de Handsch i e schein Fo m ch zescjanki (DMW, k. 2 ) mi
allog a en z ealisie endem Fonem [ž]. Au g und beme k e Un e schiede in dem Odlesen des
Sch eibens dia ys ki de bes e Lösung, sowohl aus dem Blickwinkel des Fo schungswo z a s de
Sp achwissenscha le , wie und His o ike , is die Vo be ei ung edi ions digi ale Tagebüche in
eiem Zugang, p äsen ie end zwei Ansich en des Manusk ip s: T ansk ip ion des O iginals
e gänz e mi einem Ne z in e ak i e Kommen a e und isuelle Rep äsen a ion des
O iginal es s. Es wi d dann möglich sein melde zu we den No wendigkei ko igie ende
o geschlagene Ablesungen je nach e wende e Re e enz ahmen und aussp echen sich au
dem Thema einigen p oblema ischen Au zeichnungen W óblewska, wechselnden sich im Maß des
Ve lau s de Jah e. Am bedeu ends en e zwei el e g a isch, übe was schon wzmienkowano
oben, is die Realisie ung im Sch eiben Phonemu [ž], gekennzeichne en in A so ganny als ż und
z, und wenige so gannie ode w ęcz manie lich als z mi eine k eska un e schiedliche länge
pla zie en übe le e ą sei in e heblichem abs andeniu on ih . Diese le z e e Typ des
Sch eibens wiede gebe ich in gegebenen nachs ehenden Beispładach schema isch als ‹ź›, dami
zu un e scheiden ihn on Znaz phänomenisk in dem ganzen Ma e ial und Besp echung de aillie e
uebe einkowań is en scheidend, denn e laub zu e kennen, ob wi es zu un haben mi
ak ischen 9 Emilia Kolinko, Übe se ze in und He ausgebe in de Polnischen Edi ion des G iškai ė
Tex es, üh e eine zei genössische Sch i e schiedene , löschend zugleich Re lex egionalne
Phone ik in Fo m Aus ausch ó > o (G iškai ė 100 2017:). Ande Zi a en aus Manusk ip en
W óblewische auch zno malizie e sie nach gegenwä igen o og a ischen Regeln.
ku ź, symbolizującego dźwięk [ź], jak np. w wy azie jeźli, odzwie ciedla-
jącym upodobnienie pod względem dźwięczności (jeśli > jeźli). Pełniejszej
in ep e acji i poszukiwania pa alel w pismach innych XIX-wiecznych au-
o ów z Li wy wymagają zapisy dia ys ki, w k ó ych pojawia się spółgłoska
z zamias spodziewanego ż lub ź i odw o nie. Us alenie ekwencji ych
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 18501886jakoź ódlodo esea njęzykowo-kul u lichen
155
NRW1 No a y e schiedene Emilii W óblewskiej 1871, BW LAN, sygn.
F9902, 35 Ka en.
NRW2 No a y e schiedene Emilii W óblewskiej Moje mysli 18831884, BW
LAN, sygn. F9884, 56 Ka en in schlech em Zus and.
WEW W ażenia Emilii W óblewskiej, 1854, BW LAN, sygn. F9 998, 17 Ka en:
W anungen und da aus esul ie ende Ge ühlen und En schließungen aus
abge üh en Rekollekcyi 1854 G 16 (Opis übe leben mi sechs Tagen Rekolek ion).
LITERATURA
A chiwum Kobie 2013–2018, zespół ed. pod kie unkiem M. Rudaś-G odzkiej,
Wa szawa: Ins y u Badań Li e ackich Polskiej Akademii Nauk. Pob ano z:
h p://a chiwumkobie .pl/au o /w oblewska-emilia [dos ęp 2024 02 13].
Bai ašauskai ė Tama a 1999: Dzienniki szlach y li ewskiej z XIX wie-
ku w zbio ach wileńskich. – Białos occzyzna 2(54), 32–37.
Bai ašauskai ė Tama a 2011: Mo e is šeimoje i isuomenėje. – De-
yniolik as amžius: isuomenė i aldžia, ed. T. Bai ašauskai ė, Z. Medišaus-
kienė, R. Miknys, Vilnius: Bal os lankos, 457–468.
Baje owa I ena 1986: Polski język ogólny XIX wieku: S an i ewolucja 1:
O og a ia, onologia z one yką, mo onologia, Ka owice: Uniwe sy e Śląski.
Ba miński Je zy 2020: Z czym „ ymuje się” WOLNOŚĆ? Koncep
WOLNOŚCI w polu leksykalnym, w pojęciowej słowosieci i w koncep os-
e ze. – Język i pamięć: Księga jubileuszowa dedykowana Panu P o eso owi
Wojciechowi Chlebdzie z okazji 70. u odzin, ed. W. Mokijenko, J. Ta sa,
Opole: Uniwe sy e Opolski, 105–115.
Białokozowicz Bazyli 2002: Tadeusz S anisław W óblewski – założyciel
Biblio eki im. Emilii i Eus achego W óblewskich, pa io a Wilna i ob ońca
p aw człowieka. – Wilno i świa : Dzieje ś odowiska in elek ualnego 1, ed.
E. Feliksiak, M. Leś, Białys ok: Towa zys wo Li e ackie im. Adama Mickie-
wicza, Oddział Białos ocki, 207–228.
B zozowska Małgo za a 2006: Pa io yzm. – Język. Wa ości. Poli yka:
Zmiany ozumienia nazw wa ości w ok esie ans o macji us ojowej w Polsce:
Rapo z badań empi ycznych, ed. J. Ba miński, Lublin: Wydawnic wo Uni-
we sy e u Ma ii Cu ie-Skłodowskiej, 399–402.
B zozowska Małgo za a 2009: Pa io yzm i nacjonalizm w polskim
dysku sie ideologicznym. – E nolingwis yka. P oblemy Języka i Kul u y 21,
103–118.
G iškai ė Reda 2012: Emilijos Benio sky ės-V uble skienės (Emilia z Be-
niowskich W óblewska, 1830-10-05–1886-12-23) dieno aščiai (1850-08-
05–1886-09). – A chi um Li huanicum 14, 227–308.

156
BENDRINĖ KALBA | 97
G iškai ė Reda 2017: Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej, p ze-
łożyła z li ewskiego E. Kolinko. – Pamię nik Li e acki 108(1), 89–133. Po-
b ano z: h ps:// cin.o g.pl/dlib a/publica ion/82666/edi ion/64658/con en
[dos ęp 2023 12 01].
Ha is Emma 2019: Ba łomiej Beniowski 1800–1867: Cosmopoli ical Cha -
is and Re olu iona y Re ugee, Wa szawa: Wydawnic wa Uniwe sy e u Wa -
szawskiego.
Kałwa Dob ochna 1997: Ze s udiów nad his o ią kobie w XIX wieku:
Me odologia, s an badań. – His o yka S udia Me odologiczne 27, 123–132.
Kałwa Dob ochna 2014: His o ia kobie – kilka uwag me odologicz-
nych. – Dzieje kobie w Polsce: Dyskusja wokół p zyszłej syn ezy, ed. K. A. Ma-
kowski, Poznań: Wydawnic wo Nauka i Innowacje, 13–28.
Ka aś Halina 2022: Język gawędy ludowej Wielki Czwa ek Władysława
Sy okomli na le polszczyzny ogólnej i północnok esowej XIX wieku. –
Władysław Sy okomla: Szkice i s udia: W dwuse ną ocznicę u odzin i s o
sześćdziesią ą ocznicę śmie ci pisa za, ed. naukowa K. Kościewicz, B. Ku-
yłowicz, H. Sokołowska, Białys ok: Uniwe sy e w Białyms oku; Wydaw-
nic wo P yma , 17–40.
Ka olak I eneusz 1993: Pa io yzm. – Nazwy wa ości: S udia leksykalno-
-seman yczne 1, ed. J. Ba miński, M. Mazu kiewicz-B zozowska, Lublin:
Wydawnic wa Uniwe sy e u Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 1993, 157–176.
Ku zowa Zo ia 1972: S udia nad językiem iloma ów i ila e ów: Fone yka,
leksja, składnia, K aków: Uniwe sy e Jagielloński, Pańs wowe Wydawnic wo
Naukowe.
Ku zowa Zo ia 1993: Język polski Wileńszczyzny i k esów północno-wschod-
nich XVI–XX w., Wa szawa–K aków: Wydawnic wo Naukowe PWN.
Lewak Adam 1935: Beniowski Ba łomiej. – Polski słownik biog a iczny 1,
ed. W. Konopczyński, K aków: Polska Akademia Umieję ności, 429.
Masojć I ena, Sawaniewska-Mochowa Zo ia 2024: Dzienniki
dla dzieci p owadzone p zez Emilię W óblewską jako ź ódła do badania
polszczyzny in eligencji wileńskiej XIX wieku. – Po adnik Językowy 1, 24–
44. DOI: 10.33896/Po J.2024.1.2. h ps://www.jou nals.polon.uw.edu.pl/
index.php/pj/a icle/ iew/1301.
Mas ianica Olga 2012: P a ė us namų du is: mo e ų š ie imas Lie u oje
XVIII a. pabaigoje – XX a. p adžioje, Vilnius: Lie u os is o ijos ins i u as.
Medišauskienė Zi a 2001: Mo e s idealas Lie u os konse a o ių akimis
(XIX a. idu ys). – Feminizmas, isuomenė, kul ū a 3, 118–127.
Romanowski And zej 2003: Pozy ywizm na Li wie: Polskie życie kul u-
alne na ziemiach li ewsko-biało usko-in lanckich w la ach 1864–1904, K aków:
Uni e si as.
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 1850–1886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych
157
T ypućko Józe 1955–1957: Język Władysława Sy okomli (Ludwika Kon-
d a owicza): P zyczynek do dziejów polskiego języka li e ackiego w wieku XIX,
1–2, Uppsala: A.-B. Lundequis ka Bokhandeln; Wiesbaden: O o Ha as-
sowi z.
Zielińska Anna 2002: Polska mniejszość na Li wie Kowieńskiej: S udium
socjolingwis yczne, Wa szawa: Slawis yczny Oś odek Wydawniczy.
Zło e ok uchy (Les Paille es d’O ) 1877: Wiązanka malu kich ad dla uświęcenia
i uszczęśliwienia życia: P zekład z ancuzkiego: Zbio ek pie wszy, Wilno:
Nakładem d uka ni Józe a Zawadzkiego. Pob ano z: h ps://polona.pl/
i em- iew/056e4994-7432-4324-bd9d-3e2465385e0c?page=4 [dos ęp 2023
12 01].
Ża nowska Anna 2014: Czy p zełom XIX i XX wieku o wie ał kobie om
p zejścia ze s e y p ywa nej do s e y publicznej? Rola ba ie obyczajowych. –
Rocznik An opologii His o ii 4(2/7), 279–290.
Gau a 2024-03-11
P iim a 2024-04-15
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA
THE DIARIES OF EMILIA WRÓBLEWSKA, NÉE BENIOWSKA,
FROM YEARS 18501886 AS A SOURCE FOR LINGUISTIC
AND CULTURAL RESEARCH
Summa ies
The a icle ini ia es in e disciplina y esea ch on he ich manusc ip he i age o
Emilia W óblewska née Beniowska om he yea s 18501886, ela ed o he
p epa a ion o a digi al edi ion o he se en manusc ip s. Reda G iškai ė was he
i s o in oduce he in ima e w i ings o his li le-known au ho om 19 h
cen u y Li huania in o he his o ical discou se. Sie zog Au me ksamkei au he
li e a y and documen a y alues o W óblewskas dia ies, which we e impo an
om he poin o iew o esea ching Li huanian socie y o ha day. Howe e , he
dia ys Polish as he p ima y language sys em has ne e been a subjec o linguis ic
analysis. W óblewskas en i e wo k (dia ies kep o he sel , o he son Tadeusz and
daugh e Ma ia, a ious no es, eading no es, ansla ions o he ex s om
F ench and English) was c ea ed in Polish, so i cons i u es a unique linguis ic
documen o he e a.
De A ikel zieh Au me ksamkei au he ac ha he dia is s Polish language
equi es esea ching om a ious pe spec i es, aking in o accoun such aspec s
as: 1) he au ho s g apholec and he diac i ic a iabili y; 2) equency o egional
phenomena and indi idual cha ac e is ics; 3) die anwesenhei on p ocessen
158
BENDRINĖ KALBA | 97
cha ak e is isch de gene al language o he 19 h cen u y (especially ecessi e and
expansi e ea u es), 4) s ylis ic and gen e di e si y o womens dia ies ( he ichness
o exp essi isms and emo ionalisms, he use o elemen s o ‘ma e nal s yle in
child ens dia ies a speci ic gen e o in ima e dia ies, he use o cons i u i e
ea u es o he language o a p i a e p aye ).
The dia ys Polish language should also be looked a om an axiolinguis ic pe spec i e,
since in addi ion o he his o ical and mo al con ex , he pe sonal es imonies e eal
e alua i e concep s ha can be econs uc ed on he basis o language. Disco e ing
he capaci y o he concep o PATRIOTISM in W óblewskas w i ing equi es
including his alue in a b oade concep ual complex and p esen ing i in ela ions
wi h o he alues impo an o he and, mo e b oadly, o he in elligen sia o ha
ime, such as HOMELAND, GOD, FAMILY, WORK, EDUCATION. The seman ic dominan
elemen o he concep o PATRIOTISM is lo e o he homeland, bu i ansla es
in o he unc ioning o a ious models o pa io ism: he oic, oman ic, posi i is ,
na ional, Ch is ian, local and o he s. W óblewskas dia ies documen he posi i is ic
pa io ism, unde s ood as educa ing he sel and deepening he in ellec ual sphe e,
e eshing he spi i h ough zealous eligiosi y and Ch is ian e hics, and
main aining undamen al alues in he amily, as well as emb acing local pa io ism.
KEYWORDS: dia ies, he s o y, 19 h cen u y, Li huania, digi al edi ion o sou ces,
Polish language om he o me No h-Eas e n Bo de lands.
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA
Ins y u Slawis yki Polskiej Akademii Nauk
ul. Ja acza 1
00-378 Wa szawa
[email p o ec ed]
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA
18501886 MET EMILIJOS BENIOVSKYTS-VRUBLEVSKIENS
DIENORAŪŠČIAI KALBOS IR KULTROS TYRIM ŠALTINIS
San auka
S aipsniu inicijuojami a pdisciplininiai Emilijos Benio sky ės-V uble skienės
(18501886) u ingo ank aš inio pa eldo, ku io pag indu engiamas skai meninis
sep ynių jos dieno aščių leidimas, y imai. Šios mažai žinomos XIX amžiaus Lie u os
bajo ės ank aščius į is o inio disku so aki a į pi ma į aukė Reda G iškai ė. Ji
a k eipė į mo e ų dieno aščių li e a ū inę bei dokumen inę e ę
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA.
Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej
zla 18501886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u alnych i jų s a bą y inėjan šio
159
laiko a pio Lie u os isuomenę. Tačiau dia is ės a ojama lenkų kalba, ku i jai bu o
gim oji, iki šiol nebu o ling is inės analizės objek as. Visa V uble skienės
ank aš inė kū yba (dieno aščiai, ašy i sau, sūnui Tadui bei duk ai Ma ijai, į ai ūs
už ašai, skai y ų knygų san aukos, eks ų šios e imai iš p ancūzų i anglų kalbų)
lenkų kalba, odėl y a s a bus epochos kalbinis dokumen as.
S aipsnyje a k eipiamas уваys į ai, kad į dieno aščio kalbą eikia žiū ė i iš į ai ių
pe spek i y ų, a siž elgian į okius aspek us: 1) au o ės ašybos g a ines
sa ybes i diak i inių ženklų a ian iškumą; 2) egionellen sa ybių i indi idualių
b uožų dažnum; 3) XIX Jah hunde s bend inei kalbai būdingų p ocesų (ypač
nyks ančių i ekspansy ių b uožų) aišką; 4) F auen dieno aščių s ilis inę i žan inę
į ai o ę (eksp esinės i emocinės leksikos gausa, mo inos s iliaus elemen ai
dieno aščiuose, ski uose aikams, speci inis in ymių dieno aščių žan as, p i ačiai
maldos kalbai būdingos ypa ybės).
Į dieno aščio kalbą eikė ų paž elg i i aksioling is iniu požiū iu, nes V uble skienės
asmeniniai liudijimai, be is o inio i mo alinio kon eks o, a skleidžia aksiologinius
koncep us, ku iuos galima ekons uo i emian is kalba. No in e s ehen PATRIOTIZMO
samp a os u inį V uble skienės kū yboje, b auch į auk i šią e ybę į pla esnį są okų
kompleksą, nu odan yšius su ki omis jai, o plačiau o me o in eligen ijai s a biomis
e ybėmis, oki kaipomis TVYN, DIEVAS, ŠEIMA, DARBAS, UGDYMAS. Seman inė
PATRIOTIZMO samp a os dominan ė is meilė ė ynei, ačiau ji pasi eiškia į ai iais
pa io izmo modeliais: he ojiniu, oman iniu, pozi y is iniu, au iniu, k ikščioniškuoju,
lokaliniu i k . V uble skienės dieno aščiuose dokumen o as jos pozi y is inis
pa io izmas, ku is sup an amas kaip sa ęs ugdymas i in elek inių aspi acijų gilinimas,
d asios palaikymas pe uolų eligingumą bei k is ionišką e iką i pag indinių e ybių
šeimoje išsaugojimas. V uble skienės dieno aščiuose aip pa a spindimas lokalinis
pa io iškumas. ESMINIAI ŽODŽIAI: dieno aščiai, mo e ų is o ija, XIX amžius, Lie u a,
šal inių skai meninimas, šiau ės y ų pa ibio lenkų kalba.
ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA
Ins y u Slawis yki Polskiej Akademii Nauk
ul. Ja acza 1
00-378 Wa szawa
[email p o ec ed]