scieee Science in your language
[lt] (orig) [en] [de] [fr] [it] [es] [pt]

Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą

Abstract

    Straipsnyje analizuojamas ir publikuojamas Prūsijos kultūros paveldo Slaptajame valstybiniame archyve (vok. Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz) Berlyne rastas dokumentas, atskleidžiantis naujų faktų apie 1727 m. Halės universitete įsteigtą Lietuvių kalbos seminarą. Tai šio universiteto Teologijos fakulteto absolvento ir Petro Gotlybo Milkaus (Peter Gottlieb Mielcke, 1695–1753) posūnio bei Kristijono Gotlybo Milkaus (Christian Gottlieb Mielcke, 1733–1807) suvestinio brolio Kristupo Ernsto Tydkės (Christoph Ernst Tiedtke, 1722–po 1772) prašymas, rašytas 1747 m. gruodžio 12 d. ir adresuotas Slaptajai tarybai (vok. Geheimer Rat) Berlyne. Halės universiteto Lietuvių kalbos seminaro istorijai šis archyvinis šaltinis reikšmingas tuo, kad teikia duomenų beveik nedokumentuotam baigiamajam šio seminaro veiklos laikotarpiui. Remiantis K. E. Tydkės prašyme užfiksuota informacija, straipsnyje atskleidžiama, kad po 1740 m., kurie istoriografijoje įprastai laikomi Halės universiteto Lietuvių kalbos seminaro uždarymo metais, vis dėlto būta pastangų toliau tęsti šio seminaro veiklą.

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą

Author: Birutė Triškaitė
Year: 2020
DOI: 10.35321/all83-03
Source: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/download/2042/2141
S aipsniai / A icles 55
BIRUTĖ TRIŠKAITĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
ORCID id: h ps://o cid.o g/0000-0003-2286-4080 Di ecciones
de in es igaciones Mokslinių: XVIXVIII a. P ūsijos
Lie u os aš ija, d ikalbės lie u ių leksikog a ijos is o ija.
DOI: doi.o g/10.35321/all83-03 El Consejo de Adminis ación y Adminis ación de la Unión Eu opea (CEEA) ha decidido ap oba el Reglamen o (CE) n.o
KRISTUPO ERNSTO TYDKĖS
1747 M. GRUODŽIO 12 D.
PRAYMAS: NAUJI FACTAI
APIE HALĖS UNIVERSITETO
LIETUVIŲ KALBOS SEMINARĄ
Ch is oph E ns Tied ke’s Appeal o Decembe
12, 1747: New Fac s abou he Li huanian
Language Semina a he Uni e si y o Halle
ANOTACIÓN el
S aipsnyje analizándose y publicándose P usia pa imonio cul u al Slap ajame als ybiniame
a chy e ( ok. Geheimes S aa sa chi P eußische Kul u besi z) Be lyne encon ado
documen o, e elando nue os hechos sob e 1727 m. Halės uni e si e e įs eig ą Lie u ių kalbos
semina ą. Es a es la pe ición de un g aduado de es a uni e sidad de la Facul ad de Teología y
Pe o Go lybo Milkaus (Pe e Go lieb Mielcke, 16951753) posúnio y K is ijono Go lybo Milkaus
(Ch is ian Go lieb Mielcke, 17331807) su es ino he mano K is upo E ns o Tydkės (Ch is oph
E ns Tied ke, 1722po 1772) , esc i a m. 12 de diciemb e de 1947 y a la di ección 17 Slo as
Ra ap ajai ( oc. Geheime ) Be lyne. His o ia del semina io de lengua Li uánica de la Uni e sidad
de Halés es e a chy inis uen e es signi ica i o en lo que da os p opo cionan casi
nedokumen uo am acabanamajo pe íodo de ac i idad des e semina io. Basándose K. E. Tydkės
pe ición en la in o mación egis ada, en el a ículo e ela que después 1740 m., que
is o iog a ijoje acos umb amen e se conside an años de cie e del semina io de lengua
Lie u ių de la Uni e sidad de Halė, sin emba go hubie a es ue zos de segui con inuando las ac i idades de es e semina io.
ESMINIAI WODŽIAI: XVIII siglo, Halė Uni e sidad del Semina io de Li uáneo, K is upas
E ns as Tydkė (Ch is oph E ns Tied ke), Go hil as Augus as F anckeė, F ancas
Albe as Šulcas (F anz Albe Schul z).
BIRUTĖ TRIŠKAITĖ
56 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII
ANNOTATION
The a icle analyses and publishes he a chi al documen ound a he Sec e S a e A -
chi es P ussian Cul u al He i age Founda ion (Ge man: Geheimes S aa sa chi P eußische
Kul u besi z) in Be lin, which e eals new ac s abou he Li huanian Language Semina
es ablished a he Uni e si y o Halle in 1727. I is an appeal o Ch is oph E ns Tied -
ke (1722–a e 1772), a g adua e o he Uni e si y’s Facul y o Theology, s epson o Pe e
Go lieb Mielcke (16951753) and hal -b o he o Ch is ian Go lieb Mielcke (17331807), documen ed
which was w i en on Decembe 12, 1747 and was add essed o he P i y Council (Ge man:
Geheime Ra ) in Be lin. This a chi al sou ce is impo an o he his o y o he Li huanian
Language Semina a he Uni e si y o Halle, as i p o ides e idence abou a nea ly un-
inal pe iod o exis ence o he semina . Basado en la in o mación egis ada in Tied kes appeal, el
a ículo e ela que e o s we e ac ually made o con inue he ac i i ies o he semina a e
1740, which is usually conside ed he yea o closu e o he Li huanian KEYWORDS: 18 h cen u y,
Language Semina a he Uni e si y o Halle in his o iog aphy.
Li huanian Language Semina a he Uni e si y o
Halle, Ch is oph E ns Tied ke, Go hil Augus F ancke, F anz
Albe Schul z.
Uni e sidad de Halés, ís eig as 1694 m., ue la segunda escuela supe io del Reino de
P usia, en la cual eyes F yd icho Wilhelmo I (F ied ich Wilhelm I., 1688 1740, aldé
17131740) olia empezada eología es udian esus nelie u ius impa i de lenguas
li uanas. Pie ismo idėjos cen o conside adom y apenas cua a la década de
ac i idades núme ouojančiame Halės uni e si e e 1727 m. abie o o Lie u ių kalbos
semina o undacionismo obje i o p epa a li u ians lengua mokančius pie is inės
pak aipos kunigus y maes os pa a abajo en lie u iškose pa apūsijās del Reino
de P isia. Sin emba go di e en e que Ka aliaučiaus uni e si e e, en el que en
esencia con el mismo obje i o 1718 m. comenzado s eig i Li u ians kalbos semina as
eikė más que dos cen osmečius has a 1944 m. (Ci a ičiū ė 2004: 11, 12), Halės
uni e si e e semina os i ió conside ablemen e más co o. Basándose en as u
nue ojujuí uen e a chi ino, en es e a ículo se plan ea la p egun a, si 1740 m., los
cuales okiečių i lie u ių is o iog a ijoje se a ianza on como años de cie e de es e semina io, él de ini i amen e lio ėsi exis is a ęs, y e ela,
kad po 1740-ųjų is dėl o bū a pas angų oliau ęs i jo eiklą.
A ículos A icles 57 /
K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas:
nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą
1. HALĖS UNIVERSITETO LIETUVIŲ
TALBOS SEMINARO ACTUALIDADES
DATAVIMA EN HISTORÍGRAFIA el nomb e de la pe sona que lo esc ibió y el nomb e de la pe sona que lo esc ibió
P ime aõsios de allsnés especialmen e de la Uni e sidad de Halé Li u ias del
o is o ijai ski os s udijos Das Li auische Semina an de Uni e si ä Halle, pub-
seminalikuo os 1935 m. e is a A chi um Philologicum, au o ius F anzas
Spech as (18881949) a i ma on que el semina io uncionęs desde 1727 has a 1740 m.
(Spech 1935: 3638), en o a palab a, su ac i idad in e usi illika años. Indicando el
comienzo de ac i idad del semina io, se ėmóse de dos uen es p ima ias: 1) el 1
de sep iemb e de 1729 en el pe iódico Neue Zei ungen on Geleh en Sachen N . 70
apa ežiusia mención, en la cual se menciona que el 1727 m. oc ub e mes Halėje el
ey de P usia o denó el ín eg o de un semina io de lengua Li uania pa a
es udian es de eología:
Después au alle gndigs en hohen Be ehl S . Knigl. Majes . im Oc obe den, in
1727 allhie ein Semina ium Li huanicum on S udioſis Theologiæ e ich e wo -
welchem dieselben on einem S udioso Theologiæ, de ein geboh ne Li haue , in de
Li hauischen Sp ache un e ich e we den, dami sie nachmahls in dem Knigl.
P eußischen Li hauen u P edige n geb auch we den knnen ([Anonimas] 1729: 639;
plg. Spech 1935: 36); 2) Go hil o Augus o F anckeės (16961769) p o eso de eología
de la Uni e sidad de Halé y je e del semina io de lengua Li uania eiginiu uomečio
semina o docen o F yd icho Vilhelmo Hako (F ied ich Wilhelm Haack, 17071754)
p epa o ocodyno Vocab la i m Li h anico-Ge manic m, e
Ge manico-Li h anic m (Halé, 1730) p a a mėje, que el semina io e nunasiki es
años ya: Es sind d e d e o Iyah meh au Knigl. alle gndigs en Be ehl ein Semina ium
Li huanicum, da in einige S udiosi Theologiæ u de in einem gewissen S ich on
P eussen blichen Li hauischen Sp ache ange h e we den alhie e ich e wo den
is (F ancke 1730: [2 ]; plg. Spech 1935: 37). A i mando que el semina io de la lengua
Li uania lio ėsi ac ués 1740 m., F. Spech as ėmėsi sólo Johanno Ch is opho
Ho baue io (17661827) Halės uni e si e o is o ijai adjudica e lib o e His o ia de
Uni e si ä zu Halle bis zum Jah e
1805 (Halė, 1805) ci uo u a chy iniu šal iniu – neda uo u semina o ado o
G. A. F ancke’ės p anešimu:
Was hie nächs das Li auische Semina ium anlange , so is dasselbe on mi p iŠis
a im im Jah e 1727 ange ich e es, bis 1740 ohne einige königliche Kos en
e hal enes Ins i u um gewesen, zu dessen Anlegung mich nich s ande s, als
BIRUTĖ TRIŠKAITĖ
Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII die alle höchs e Königliche In en ion und
meh malige alle gnädigs e Be ehl, dass üch ige Leu e o das P eussische
Li auen e zogen we den mög en, bewogen (Ho baue 1805: 281; plg. Spech 1936: 58
37).
G. A. F anckeės in o me, una ez más con i mando es ijamas de o as uen es
años de įs eigimo semina o lie u ių uni e si e o Halės ebė a27), has a šiol
pe manece el único conocido o igen p ima io, en el que se a i ma que el semina io
uncion (17 has a 1740 m.
Qué de o o modo decęs ina de G. A. F anckeės con empo áneo his o iado Johanno
Ch is opho on D eyhaup o (16991768) esumidos semina o esúmenes:C eada m.
Edi ado en el segundo lib o Aus üh liche diploma isch-his o ische Besch eibung des
[...] Saal-Sayses ome (Halė, 1750) él esc ibió sob e el semina io de Li uania de la
Uni e sidad Halėė como en onces sob e da ebe eikian ins i u ion (D eyhaup 33:
1750). J. Ch. Ho baue is con adic o io en e las dos uen es explicó en el hecho de
que J. Ch. on D eyhaup s sky elį sob e semina ą galėjęs esc ibi mucho an es,
nei išėjo knyga, . y. da iki 1740 m., kai semina as ik ai eikė (Ho baue 1805:
282).
Que y cómo sea, más a de okiečių is o iog a ijoje minin Halės uni e si a ios semina de
Li u ias se basa en esencia J. Ch. Ho baue iu, i. y. semina o ac i idad pa ada conside a
1740-ieji (p.ej.: Sch ade 1894: 239240; Reinhold 1895: 106107). Jus icia, con aška io en los abajos
li uanos seminó en a a da a has a 1765 m. (p.ej.: Vileišis 2008 [11935]: 146; Šapoka 1989 [11936]: 615),
quizás es o sie a con g a ui o alimen amien o leng a os ( ok. P eußische F ei isch o
P eußisch-Li auische F ei isch) abono a es udian es de eología y po 1740-ųjų (plg. Schille 195:
1994). Es a acilidad a los jó enes p usianos que es udiaban en Halle y especialmen e a aquellos
que ap endie on li uanos lengua semina e, en ene o de 1728 m. ins i uyó el ey F yd ichas
Vilhelmas I, con ese p opósi o de Ka aliaučiaus anualmen e siųs a po 400 ale ios, pe o es a
ayuda y conge acilidad in e umpida mucho an es aún 1758 m., cuando pe yne ių años ka ą usų
ka iuomenė už Ka aliaučių (Ho baue ėmė 1805: 279280; Spech : 35; 38: 57). Sin emba go,
mencionado F. Spech o es udio, cuyo obje o de in es igación e a únicamen e la his o ia de es e
semina io, impo an e con ibuyó a que 1740-ieji an o okiečių, como lie u ių is o iog a ijoje
inalmen e se a ianza a como año de cie e del semina io (Win e 1954: 56; LLI I 214; Bense 1974:
295; Bense 1994: 811; Schille 1994: 199, 195; Ci a ičiū ė 2004: 78 y k .). Aunque F. Spech as y acen a a
la escasez de uen es a chi adas, sin emba go su pe ci uo as p opio semina io je e G. A.
F anckeės eigin, 1 Es cie o, algunos de es os in es igado es mané semina io comenzados 1724
o 1725 m. (Win e 1954: 47; Bense 1974: 295; Bense 1994: 81), pe o aho a no hay ninguna duda de que de
hecho él ab ió el 1727 m.
(ž . an es).
A ículos A icles 59 /
K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas:
nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą
que y sin echa ni con ex o, pa eció nek es ionuo inas y comple amen e
su icien ekamas, po lo que más a de en es udios des inados a la his o ia del
semina io el ema de da amien o nebeplė o a. Vol iendo a la cues ión de la
du ación de la ac i idad del semina io de la lengua li uana de la Uni e sidad de Halle
y de la segunda on e a c onológica, omen a hallado nue o a chy inis uen e
Pa imonio Cul u al de P usia En el Slap ajame d ža nom a chy e ( ok. Geheimes
Kul u a chi P eußische Haubesi z, adelan e GS A E n) Be lyne conse omas
K is upo Tyds okės (Ch is oph E ns Tied [c]ke, Tyd cke, 1722-1722) solici ado,
esc i o el 12 de diciemb e de 1747 y di igido a la Slo as Ra hai (PK Geheime ) en
Be lyn (GS A: I, Rep. 7, 90 pe .
2. KRISTUPAS ERNSTAS TYDK En e P úsia y Li uania la aš ija y ėjų aki a į K. E.
Tydkė en ó bas an e ecien emen e como XVIII a. ac i a de la cul u a li uanas
lauke eikusios Milkų amilia miemb o. lybo Milkaus (Pe e Go lieb Mielcke,
Rekons uojan šios šeimos sudė į, nus a y a, kad K. E. Tydkė bu o Pe o Go -
16951753) posúnis y el mayo ís e suede o K is ijono Go lybo Milkaus (Ch is ian
Go lieb Mielcke, 17337)180 he mano (T iškai ė 2019: 8182, 105110). Él nació Lapynos
( ok. Lappienen) y ue enykščio kunigo Tobias Tydkės (Tobias Tied ke, 16881725) y
Reginas Luizos Schimelp ennig (Regina Louisa Schimmelp ennig, 17021776)
pi magimis (LapKK 61 , No. 62). El lib o de mé icas de bau ismo de la iglesia
e angélica lu e ana es i ica que él enía un año y medio de ju enilidad b olį
Go ied Tied ke (Go ied Tied ke, 17231791) (Lap e 67 , No. 12 KK2), más a de
apusį kunigu y menė ą Go ied Os e meje (Go ied Os e meye , 17161800)
polem T ac a e Bedenken übe einen neuen einem Li wu ischen Geschenk
(Ka aliaučius, 1786) (pleje sob e Lap e T ii au: 2019: 81812, 110111). La mad e había
su gido de la gausia Šimelpenigių giminė, cuya no un ep esen an e pe enecía
luom de sace do es y pa icipaba li uanis inėje ac i idad. An ai K. E. Tydkės senel
del lado ma e no Ma ynas Šimelpenigis (Ma in Schimmelp ennig, 16681735), oda la
ida kuniga ęs Pik upėnuose ( ok. Pik upönen), jun o con o os p usianos kunigais
de Li uania en 1719 pe žiū ėjo y ap oba o Hen iko Lyzijaus (Hein ich Lysius,
16701731) las imp esas p epa adas po Ma in Lu he Skažojo ka ek e imą, y el
ju enil he mano del abuelo Adomas F yd ichas Šimelpenigis (Adam F ied ich
Schimmelp ennig, 16771740), Maisgi i ( ok. Skajoski enig), uno de los p ime os
aduc o es de la Biblia publicada en Li uania en 1735 . T ys K. E. Tydkės dėdės, i. i.
los he manos de la mad e, ambién ue on conocidos P ūsijos Lie u os d asininkai:
es o Papelkių ( ok. Popelken) kunigas Adomas F yd ichas Šimelpenigis (Adam

BIRUTĖ TRIŠKAITĖ
60 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII
F ied ich Schimmelp ennig, 1699–1763), giesmių i minė os Biblijos e ė-
las, giesmyno suda y ojas y segundo segundo edición de la Biblia, Ragainės ( ok.
Ragni ) kunigas E ns as Go ydas Šimelpenigis (E ns Go ied
Schimmelp ennig, 17041768) y Ma ynas Šimelpenigis (Ma in Schimmelp ennig,
17061778), quien docen a ęs el p ime semina e de lengua Li u ias de la
kuniga ęs Kin uose ( ok. Kin en) bei P iekulėje ( ok. P ökuls). Anks i mi us
ė ui, mo ina 1726 m. iš ekėjo už uomečio Ju ba ko ( ok. Geo genbu g) kunigo
Uni e sidad Halė, y pasqui P. G. Milkaus, conocido como 1723 m.
a ku o Ka aliaučiaus uni e si e o Lie u ių kalbos semina o docen as, Naujo-
jo Tes amen o (1727) ko ek o ius i ienas iš Biblijos (1735) e ėjų, giesmių
i P ūsijos aldžios įsakų e ėjas. Taigi K. E. Tydkė augo s ip ias li uanis ines
adicijas puoselėjusioje šeimoje i , ikė ina, da aikys ėje išmoko lie u ių kal-
bą (plačiau apie Tydkių, Šimelpenigių i Milkų giminys ę ž . T iškai ė 2019:
73–126).
Selucidós casi no eniolcos, K. E. Tydkė m. ab il 5 de 1741 ue ima ikuliuado en
Ka aliaučiaus uni e sidad: [1741.] 5. Ab il. Tiedke Ch is oph. E nes ., Lapenen. P uss.
(E le 19111912: 386), sin emba go, en sus p opias palab as po deci lo, aquí nesimokė
(Tied ke 1747-12-12: [1 ]), y en ealidad e ec i amen e es udió apenas uno semes ą
(ž . más adelan e). Ne ás busca ciencias él pa ió a pie ismo idėjom
amososėjusí Halés uni e sidad po ap oximadamen e de mil kilóme osos, aigi
lu e ono o odoxo P. G. Milkaus en la amilia po augusiam K. E. Tydkei pie ismo no
ue ex año. Es p obable, que i a Halę lo uno u o o modo animó dėdê de la pa e
ma e na M. Šimelpenigis, quien es aba mayos enykščiame Lie u ių kalbos semina e
y an es año eg esęs a P ūsijos Lie u ą. Como y los dos he manos mayo es
Adomas F yd ichas y E ns as Go ydas, an es de eso él es udió eología
Ka aliaučiaus uni e si e e (E le 19111912: 318) y asis ió a el p o eso Jono Jokūbo
K an o (Johann Jacob Quand , 16861772) di igido Ka aliaučiaus uni e si á Li u ian de
la lengua seminá, cuando en él como al espe é u u o pupimas s ainis P. G. Milkus
(T iškai ė 2018: 63, 6768). M. Šimelpenigį como candida o a enseña lenguas li uanas en
Halė enykščio uni e si e o eología p o eso y ul e io io auklė iniai: 1734 m. ab il
Lie u ių kalbos semina o ado ui G. A. F ancke’ei ekomenda o ne du bu ę
14 d. laiške p ime p o eso de do eología des e semina io así enykščio Lie u ių
cen as i uome is Ka yčių ( ok. Coadju hen) kunigas Jonas Rich e is (Johann
Rich e , 1705–1754)2, o 1734 m. gegužės 14 d. laiške Ka aliaučiaus uni e si e o
kalbos semina o je e F ancas pė a ención en lo que M. Šimelpenigis habiendo
2 Plg. „meines Nachbah en Sohn Monſ. Schim[m]elp enning ſich en ſchloßen ‖ in Go es Nah-
men als Docens im Halliſchen Semina io ſich do hin ‖ ʒubegeben“ (Rich e 1734-04-14: 28 ;
plg. Win e 1954: 56).
A ículos A icles 61 /
K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas:
nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą
Albe as Šulcas (F anz Albe Schul z, 1692–1763)3. Beje, F. A. Šulcas a k ei-
hablado de e dade as e dade as li uanas ( . y. y habiendo nacido en P ijos,
Li uania) y habusia la misma boni a a me. Según J. J. K an o, Halés Uni e sidad
Li u ias lengua semina e él enseñó seise ius medocen as. A M. Šimelpenigis,
us: nuo 1734 iki 1740 m. (QPP IV 108 ), aigi bu o ilgiausiai semina e mokęs
algunaise él mismo ecomendado G. A. F anckeei busūnėną, da os no sam. No
usio docen o J. Rich e io, ėliau semina o ado ui galėjo ekomenduo i sa o
abejo ina sólo lo que a Halę K. E. Tydkė p ocedió eniendo F. A. Šulco ecomendación
es o es imonia 1741 m. oc ub e 16 d. ca a del úl imo G. A. F anckeei (Schul z
1741-10-164; po cie o, como bien es a ecomendación dicha, que K. E. Tydkė enía
unos meses es udia en la Uni e sidad de Ka aliaučiaus).
Halė uni e sidad en ma ikulas K. E. Tydkės pa o ė insc i a 1741 m. no iemb e 16 d.: Tied cke,
Ch is opho us E nes us; Li h . P ussus [...] 16.11.1741 heol. (P euß 1994: 228)5. Aquí él cua en a
años es udió eología. Siendo es udian e K. E. Tydkė algún iempo enseñó enykščiame Lie u ių
kalbos semina e (Tied ke 1747-12-12: [1 ]; ambién é. 3 sk. y p iedą). Además, él e a uno de aquellos
de P usia o usių es udian es, que ecibió g a ui amen e mai inimien o (apie es a leng a á é. 1
ch.). Kad K. E. Tydkei es a acilidad en e dad concedida, alega el lib o alumnų Album alumno um
Mensae Regiae Bo ussicae p o incialis, en la que hay su g abación: Ch is opho us E nes us
Tied cke Lappino=Bo= ussus; na us A[nn]o 1722 die ue o zado a sali se de Halle al menos ésa se
c ee así pe mi e la no a alumnų knynach Halle ab: [...]; b) S udiosus Schimmelp ennig, In o ma o
3. Maj.“ (Tied ke 1741: [14 ]). 1745 m. ugpjūčio mėnesį jis, egis, dėl skolų
am Semina . Von seinem Ch is en ume kann nich s sagen. E is abe s ill und wi d sich ho en lich
goje p ie ci uo o jo į ašo: „Gieng heimlich ſeine Schulden wegen ‖ on Halle,
a[nn]o 1745. m. Auguſ [i]“ (Tied ke 1741: [14 ]).
3 Plg. „Mo gen, wo Go will, gehen un e ſchiedene S udioſi on hie mi einem Schi übe S e in
nich wid ig beeugen, und de e igs e Li aue , de nu sein kann, und ha den alle schöns en
Dialek (Schul z 1734-05-14;
ci . iš Wo schke 1929–1930: 24).
4 Laiškas agmen a iamen e publicuo o Theodo o Wo schkeės lib oa De Pie ismus in Königsbe g
nach Rogalls Tode in B ie en (Wo schke 19291930: 7376, No. 30), pe o sin sen encia sob e K. E. Tydkę.
Que p ecisamen e en es a ca a K. E. Tydkė ecomendado como p o eso de lengua li uana
semina e, es imonia Augus o He manno F ancke[…]ės (16631727) la in o mación p opo cionada en la
base de da os des inada al legado manusc i iuim (h p:// as. ancke-halle.de&cgi-bin/nachlass.
pl?x=u& _show=x&we eg=PER&we =ke%20%%BS&ons ige %5& eccheck=16530). 5 Dėkoju
habil. d . Ch is ianeei Schille po da os de es os lib os: Ma ikel de Ma in-Lu he -Uni e si ä
Halle-Wi enbe g 17301741 (Halė, 1994) y E angelisches P a e buch ü die Ma k B andenbu g
(Be lyns, 1941).
BIRUTĖ TRIŠKAITĖ
62 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII
Después de un pa de años K. E. Tydkė in en ó ol e a P úsia Li uá es o
es imonia sus es ue zos en 1747 ob ene Balė ų ( ok. Balle hen) luga de
sace do e (sob e es o éase 3 c.). Nepa ykus ecibi la asignación a Li u iška
pa apiją, en 1748 comenzó a abaja maes o Špandau ( oc. Spandau), y en 1941
capelionu de gue a del p úsijos p inco pės ininkų pulke Po sdame (Fische :
1752; 89 éase ambién Schimmelp ennig-Mielcke [1753-06-??]: 27 ;
Schimmelp ennig-Mielcke [1753-08-??]: 519 ; T iškai ė, Sidab ai ė 2019: 158159,
166167). m. el 15 de sep iemb e de 1750 en la ciudad de Be nau K. E. Tydkė se casó
con en onces ya elionio kunigo Ma häus Deilickeės (16941736)6 hija de Regeni e
Ch is iane (Fische 1941: 892) y pe maneció ce ca de Be lín: desde 1756 m. él
si ió en Nauen, donde inicialmen e ėjo a debe es de diácono, o691772 m.
supe in enden e (Fische 1941: 892). Li u ias cul u a nusipelniuseie en la amilia
Milkų c ecidoio K. E. Tydkės li uanis inė eikla, seemis, abėmė sólo una á ea
Li u ias lengua mokymą Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina e. Labiau
pasi eikš i lie u ių kul ū os lauke eikiausiai sukliudė objek y i aplinība: 1747 m. inales nega ęs kunigo
ie os Balė uose, K. E. Tydkė į P ūsijos Lie u ą nebeg įžo i isą likusį gy eni-
mą a na o B andenbu ge.
3. KRISTUPAS ERNSTAS TYDK
APIE HALĖS UNIVERSITETO
LIETUVIŲ KALBOS SEMINARĄ
Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina o is o ijai s a bus 1747 m. g uo-
d de 12 d. K. E. Tydkės pe ición, o icialmen e di igida o icialmen e al ey de P usia F yd ich II, o
F yd ich de G oße (F ied ich II., 17121786, aldė 17401786), pe o de e dad siųs as el nomb e del ey
decisiones adop adas a la Slap a a ybai Be lyne. Vin e y cinco años g aduando de la Uni e sidad de
Halé y eología candida o K. E. Tydkė, de pa ė io Mielkiemio ( ok. Mehlkehmen) kunigo P. G. Milkaus
ga ęs žinią, que a silais ino kunigo luga Balė uose, Įs u ies ( ok. Ins e bu g) bažny inėje
apsk i yje, ogė asigna lo a es a P usia Li uania pa apiją. El luga del sace do e allí se hizo lib e,
cuando 1747 m. sep iemb e 22 d. mu ió Geo geas Ab ahamas Bal ze is (QPP IV 8 ; A nold 1777: 88; ZM
I 61). Con el in de ob ene el se icio en Balė ų pa apía, K. E. Tydkė Slap ajai a ybai 6 F anckeės
ins i uciones a chy e ( ok. A chi de F anckeschen S i ungen, adelan e AFS ) gua dado 1719 d.
no iemb e 3 d. M. Deilickeės ca a, di igida a Halė Uni e si y p o eso A. H. F anckeei (16631727) (AF:
H. S . 173: 72), al mencionado pad e de G. A. F anckeė Es espe able que en es a uni e sidad
es udiija ós M. Deilickeė ue A. H. F anckeės aclė ino.
A ículos A icles 63 /
K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas:
nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą
esc ibió incluso es eces: 1747 m. no iemb e 29 d.7, diciemb e 5 d.8 y diciemb e 12 d.,
aigi úl imois pe ición ue e ce o. Sin emba go los es ue zos deseado esul ado
no die on: el 28 de diciemb e 1747 d. Be lyne el minis o de es ado on B andas y el
consis o ia p esiden e on Reichenbachas i ma on dec e e ą, no i icando K. E.
Tydkei que el luga solici ado ya es aba ocupado, y jun a con indica o a sykį
di igi se p incipalmen e a la Uni e sidad Ka aliaučiaus Facul ad de Teología y de
allí ob ene la licencia u a (B and, Reichenbach 1747-12-28: [11]). Tąka Balė ų
kunigu paski as y 1748 m. ene o 21 d. in oducido K is ijonas F yd ichas Š ime is
(Ch is ian F ied ich S imeh , S ime , 17251765), liga ol kuniga ęs Ge iškėnuose
( ok. Ge wischkehmen), y an es de eso ec o ia ęs S alupėnuose ( ok. S allupönen)
(QPP IV 8 , 15; 1777 A nold: 88, 118; ZM VI 1779) Él e a el ju enil hijo de Žel os ( ok.
Saalau) kunigo K is ijono Š ime io (Ch is ian S imeh , 16761750) y del ex-uni e sidad
de Halė Lie u os kalbos semina o oyen e E dmann Go lybo Š ime io (E dmann
Go lieb S imeh , 17151737) he mano
(Schille 1994: 201; ZM VI 1773).
1747 m. 12 de diciemb e d. K. E. Tydkės solici ud p opo ciona no sólo da os su p opia
biog a ía econs ui , sino y nue os conocimien os sob e Halė uni e si e o
Lie u ių kalbos semina ą. Dės ando los más impo an es hechos de su ida, él
d uge e eló has a aho a desconocidos de de ales, signi ica i os de lo menos
documen o am al inalizan e e apa de ac i idad del semina io. Deciendo que nació
y augo en P usia Li uania, es udió Halės uni e si e e, y después es udios a na o
pamokslininku Po sdame y neoliese, K. E. Tydkė menciona y es o, que moka li u ians
lengua y mokė ją enykščio uni e si e o Lie u ių kalbos semina e: e (Tied ke
Ich bin in Li hau=‖en geboh en und e ʒogen, und de ſelben Sp ache ‖ kundig,
wie ich de auch in Halle im Semina io ‖ Li h anico gedach e Sp ache doci-
1747-12-12: [1 ]).
E. Tydkės a i mación de que él enseñó lenguas li uanas en la uni e sidad de Halé del semina io de
lenguas li uanas, aún una pa o de pe mi e apila e aho a conocidos neabejo inų es e semina io
docen ų lis a: sin ya menciona J. Rich e io (docen a o 17271728), F. V. Hako (17281732), M. Šimelpenigio
(17341740), 7 no iemb e 1747 m. 29 d. K. E. Tydkės conse ado solici ación es á allí mismo y ya
mencionado 12 diciemb e d. solici ud (G HA PKA: I 123, No 7, Rep. h. 90 [11, S . 8 Es a pe ición de K. E.
Tydkės en mencionado caso a chi o no exis e, sin emba go él se menciona en diciemb e 12 d. pe iy
(Tied ke 1747-12-12: [1 ]).
9 K. F. Š ime is conocido como uno de sa ininkų manusc ip i o dicóno Cla is Ge manico-Li h ana
(XVIIXVIII a. sandū a; LMAVB: F 137-1314), que XVIII a. 3-i decenmečiu pildė K. E. Tydkės pa ė is P. G.
Milkus (apie iden i icikuo us P. G. Milkaus p ie ašus T iškai ė 2013: 4464).
BIRUTĖ TRIŠKAITĖ
70 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII de li uanis ischen Bewegung im 18. Jah hunde in
P ußen 2. Das dokumen a ische E be de Familie Mielcke, Vilnius: Lie u ių li e a ū os i
au osakos ins i u o. Vileišis Vincas 2008 [11935]: Nau inas elaciones en Majojoje Li uania liga
del G an gue a his o ia y es adís ica á la luz, Vilnius: Ve sus au eus. Win e Edua d 1954: Die
P lege de Wes und Südsla ischen Sp achen in Halle im 18. Jah hunde . Bei äge zu
Geschich e des bü ge lichen Na ionwe dens de wes und südsla ischen Völke , Be lin:
Akademie-Ve lag.
Wo schke Theodo 19291930: De Pie ismus in Königsbe g nach Rogalls Tode in B ie en,
Königsbe g i. P . : Kommissions e lag Fe d. Beye s Buchhandlung Thomas &
Oppe mann.
ZM IVII Das Zwischenmanusk ip zum Al p eußischen e angelischen P a e buch 17.
Au de G undlage de Sammlungen on F iedwald Moelle bea bei e on Wal he
Mülle -Dul z, Reinhold Heling und Wilhelm K anz, Hambu g: Im Selbs e lag des Ve eins
[ ü Familien o schung in Os und Wes p eußen e. V. Quellen, Ma e ialien und
Sammlungen zu al p eußischen Familien o schung (QMS) 2012],2014. Se a a de una se ie de abajos ealizados po el g upo de in es igado es de la amilia.

S aipsniai / A icles 71
K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas:
nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą
PRIEDAS
PUBLICADIMO PRINCIPI. Publikándose documen o aksimilė13, pe ašas y
ans imas. Pe ašas documen al pa aidinis. Pe aše su oninimas, excep o
con acciones, neišskleidžiami. Naujųjų laikų go ikiniu aš u esc ibi ame
okiškame eks e lo yniškuoju aš u į ašy i lo yniški in a pai – žodžiai i mo -
emos – išski iami ku sy u. Komen a ai eikiami išnašose: eks ologiniai – p ie
pe ašo, dalykinie an e la aducción.
KRISTUPO ERNSTO TYDKĖS 1747 M. GRUODŽIO 12 D. PAKARTO-
TINIS PRAŠYMAS SLAPTAJAI TARYBAI BERLYNE DĖL SKYRIMO KU-
NIGU Į BALĖTUS, Be lynas; GS A PK: I. HA, Rep. 7, N . 90 h, Pk . 1239,
[1 –2 ]14
[1 ] ⌜d. 12 [en] Dec[em]b[.] 1747⌝15 ⌜pſ. d[en] 12. Dec. 47.⌝16
Alle du chlauch igs e G oßmäch igs e König
Alle gnädigs e König und He !
Counice [u ] d[en] H[e en] P öbs e[n]
B and17 Reichenbach
D[en] 13 Dec[.]
[174]7. a18
Ew: Majes ae habe wa am 5 [en] huj: alle = un e hänigs e Vo s ellung ge han, und die
E = heilung de Balle hischen P a e im Ins e bu gi= schen Am e in P eußen au s
submisses e aus= gebe hen. Da nun in selbigem meine Documen= a nich beygeb ach ; so
habe selbige gegenwä ig, sub pe i o e adi ionis in o iginalibus alle = 13 Dos páginas del
documen o de aksimilés publicadas como ilus aciones: T iškai ė 2019: 107108. 14 El
documen o no iene a chy inės hojas nume aciones. 15 La echa de ecepción de la solici ud
g abada más a de de o o (an o) indi iduo. 16 La echa de ecepción de la pe ición g abada
más a de de o o ( e cio) indi iduo. 18 Resoliución i mada más a de o o (ke i o)
indi iduo.
17 Rezoliucija į ašy a i pasi ašy a ėliau ki o ( ečio) asmens.
BIRUTĖ TRIŠKAITĖ
72 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII
A ículos A icles 73 /
K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas:
nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą
BIRUTĖ TRIŠKAITĖ
74 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII
S aipsniai / A icles 75
K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas:
nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą
un e hänigs bey ügen wollen. Ich bin in Li hau= en
geboh en und e ogen, und de selben Sp ache kundig,
wie ich de auch in Halle im Semina io au de
Li h anico gedach e Sp ache doci e . Fe ne habe
Uni e si ae Halle s udi e , und mich u beyliegendes
einem ſolchen Am e üch ig gemach , wie ſolches
Tes imonium on de heol: Facul ae beeuge . Nach
absol i e[n] s udiis habe in und bey Po sdam
condi ioni e , auch mich im P edigen leißig geübe ,
wo on eben als ein A es a bey[=] lege;
[1 ] lege. Da nun die gedach e Balle hische P a e wie
mi mein Va e gemelde , gewiß acan wo = den, ich
abe de Königsbe gische[n] Facul ae nich beckan
bin, weil ich daselbs nich s udi e , olglich auch on
do aus kein Tes imonium o de n ka; So habe Ew.
Majes ae nochmahls alle = un e hänigs an lehen
wollen wolle[n] mi die= se P a e Alle gnädigs u
con e i e[n], und des Endes die Voca ion expedi e[n] u
laßen. Ich
e ſ e be
Ew: Majes ae
Alle un e hänigſ e Knech
Ch iſ oph E nſ Tied cke
Be lin
D[en] 12 [en]19 [Decem]b : 1747.
[2 ] De Candida us Theol:
Ch is oph E ns Tied cke
hu wegen de acan en
Balle hischen P a e alle =
un e hänigs e nähe e Vo =
s ellung.
19 Co isy a de 6.

BIRUTĖ TRIŠKAITĖ
76 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII
Ve imas
[1 ] 1747 m. diciemb e 12 d.20 Gau a 1747 m. diciemb e 12 d.21
Sh isiausiasis, galingiausiasis Ka aliau, maloningasis Ka aliau i
Pone!22
Po duo ina ponams p obs ams.
B andas⌝23 ⌜Reichenbachas
[174]7 m. g uodžio 13 d.⌝24
A Su Reyališkąją Majes ad ya es e [mes] 5 día humildemen e k eibai me iculosamen e p epa ado,
piausi i labiausiai nusižeminęs meldžiau ski i kunigo ie ą Balė uose25, Įs u-
ies alsčiuje, P ūsijoje. Kadangi uoka sa o dokumen ų nepa eikiau, odėl
nuolankiausiai juos p idedu šiuosyk p ašydamas g ąžin i o iginalus. Gimiau bei
augau Lie u oje26 i moku jos kalbą, šią kalbą aip pa mokiau Halės Lie u ių
[kalbos] semina e27. Be o, s udija au Halės uni e si e e28 i esu okiai a ny-
como lo decla la adjun a paseima Facul ad de Teología29. 20 La echa de ecepción de la solici ud
g abada más a de de o o (an o) indi iduo. 21 La echa de ecepción de la pe ición g abada más
a de de o o ( e cio) indi iduo. 22 Apeliase a en onces al en onces ey de P usia F yd ich II,
ambién llamin a F yd ichu Digziuoju (F ied ich II., F ied ich de G oße, 17121786, aldė 17401786),
pe o de hecho pe ición in oducidas decisiones en nomb e del ey a la adop amosia Slap ajai
adybai ( ok. Geheime Ra ) Be lyne. 23 Resoliución g abé y i mé el minis o de es ado on
B andas. 24 Resoliución i mé el consis o ía p esiden e on Reichenbachas. 25 Balė ai ( ok.
Balle hen) bažny kaimis ce ca de T empų ( ok. T empen) y Da kiemio ( ok.
Da kehmen).
26 Habbama sob e P ūsijos Li uán.
27 Halés uni e sidad Li u ias lengua semina io ue ins i uido 1727 m. P usia eyes F yd icho Wilhelmo
I (F ied ich Wilhelm I., 16881740, aldė 17131740) alia. El je e del semina io nomb ado p o eso de
eología Go hil as Augus as F anckeė (16961769). K. E. Tydkė semina e enseña podía no an es
como desde 1741 m. no iemb e del mes de medio, cuando ing esó en Halės uni e si e ą. 28 Den o
Halés uni e sidadá K. E. Tydkė ue ima ikuliuo o 1741 m. no iemb e 16 d. (P euß 1994: 228) y es udió
eología ke e ius años.
29 Byloje šios pažymos nė a.
A ículos A icles / 77
K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas:
nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą
Acabés es udios, a na au Po sdame y neoliese30, d uge uoliai es udiausi
mokslau i, ai liudijan į pažymėjimą31 aip pa p idedu. [1 ] Kadangi minė oji
Balė ų kunigo ie a, kaip man p anešė mano ė as32, daba iš iesų a silais ino33,
ačiau aš Ka aliaučiaus akul e ui nesu pažįs amas, nes en nes udija au34, aigi iš
pa enai y no puedo p opo ciona ninguna pažymos, po lo que una ez más
Jūsų Ka ališkąją Didenybę maloningai eik is man ą kunigo ie ą ski i i uo
ikslu leis i p adė i sky imo p ocedū ą. Pasilieku
Jūsų Ka ališkosios Didenybės
humilankamen e ezžiu humilankiausias se nas
K is upas E ns as Tydkė
Be línas,
1747 m. g uodžio 12 d.
[2 ] Candida o de Teología
K is upo E ns o Tydkės
más de allada
p esen ación po la
acan e Balė ų sace do e luga
30 Veikiausiai omenyje u imas Špandau ( ok. Spandau), aho a oca inis Be lyno dis i o, a XVIII a.
aún sa a ankiškas ciudad, asen ú ęs a los dos íos Ha elio ( ok. Ha el) y Šp ė ( ok.
Sp ee) san akos.
31 En caso no exis e es e ce i icado.
32 Hablaba sob e pa ė į Pe ą Go lybą Milkų (Pe e Go lieb Mielcke, 16951753), en onces el
Mielkiemio ( ok. Mehlkehmen) kuniga. Biens pad e Tobias Tydkė (Tobias Tied ke, 16881725) mu ió,
cuando K is upui E ns ui eíaba es.
33 Balė ų sace do e luga a silais ino 1747 m. sep iemb e 22 d. mo us Geo geui Ab aham Bal ze iui
(QPP IV 8 ; ZM I 61).
34 De hecho K. E. Tydkė Ka aliaučiaus uni e si e e ue ima ikuliuo o 1741 m. ab il 5 d. (E le
19111912: 386) y allí eikiausiai es udió uno semes ą.
BIRUTĖ TRIŠKAITĖ
78 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII
Ch is oph E ns Tied ke’s Appeal o Decembe
12, 1747: New Fac s abou he Li huanian
Language Semina a he Uni e si y o Halle
SUMARY
The a icle analyses and publishes he a chi al documen ound a he Sec e S a e A chi es
P ussian Cul u al He i age Founda ion (Ge man: Geheimes S aa sa chi P eußische es ablished
Kul u besi z) in Be lin, which e eals new ac s abou he Li huanian Language Semina
a he Uni e si y o Halle in 1727. I is an appeal o Ch is oph E ns Tied ke (1722a e 1772), a
g adua e o he Uni e si ys Facul y o Theology, which was w i en on Decembe 12, 1747 and
was add essed o he P i y Council (Ge man: Geheime Ra ) in Be lin (GS A PK: I. HA, Rep. 7, N . 90
[19, 123 2 ]). Es a uen e a chi al es impo an e o he his o y o he Li huanian Language
Semina a he Uni e si y o Halle, as i p o ides e idence abou a almos undocumen ed inal
pe iod o exis ence o he semina . Es e documen o de a chi o is a wi ness o he name o one
mo e eache o he Li huanian Language Semina a he Uni e si y o Halle, i.e., he au ho o
he appeal himsel , Tied ke, who was aised in he Mielcke amily os e ing Li huanian adi ions
and belonged o he known and indispu able eache s o he semina . He could ha e augh he
Schimmelp ennig amily h ough his ma e nal lineage. Hence, Tied ke is one o he ou
Li huanian language a he semina be ween he end o No embe 1741 when he was ma icula ed
a he Uni e si y o Halle and he beginning o Augus 1745, which is he da e o his depa u e.
An ase ion o Tied ke who en e ed he Uni e si y o Halle in 1741 only ha he augh he
Li huanian language a he Li huanian Language Semina o ha ime in i a us o ee alua e a
s a emen o he head o he semina , Go hil Augus F ancke, ha he semi na unc ioned
un il 1740. F anckes s a emen was quo ed in Johann Ch is oph Ho baue s book Geschich e
de Uni e si ä zu Halle bis zum Jah e 1805 (Halle, 1805) wi hou a su icien con ex . Debido a la
al a de o as uen es p ima ias, se ha conside ado pa a wo cen u ies que el semina io dejó
de exis i in 1740. Tied kes appeal o Decembe 12, 1747 is so a he only au hen ic sou ce
p o iding e idence ha he Li huanian Language Semina a he Uni e si y o Halle exis ed
longe han he yea es ablished in his o iog aphy. The appeal allows us a a i ma que he yea
1740 mencionado po F ancke only ma ked a pause in he ac i i ies o he semina , which we e
esumed soon a e wa ds; howe e , only new a chi al sou ces could e eal how long he
semina ac ually unc ioned un il i s inal closu e.
Į eik a 2020 m. augpjücio 15 d.
BIRUTĖ TRIŠKAITĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Li uania
bi u e. iskai [email p o ec ed]