O objeto deste artigo é o lexema chaki. O objetivo é, com base nos dados do Corpus da Língua Lituana Contemporânea (DLKT), esclarecer a semântica de chaki na língua escrita lituana contemporânea e, com base nisso, «ver» a cor chaki. Os nomes das cores são examinados sob os aspectos sintático e semântico. O estudo mostrou que é possível falar de tons transicionais de verde (grama) e de marrom (terra) chaki. Constatou-se que, na língua lituana contemporânea, os nomes da cor chaki são usados tanto de forma variante como em oposição. Isso está relacionado ao tipo de construção (atributiva vs. predicativa) e/ou à compatibilidade semântica (objeto natural vs. artificial).
INTRODUÇÃO. PRESSUPOSTOS TEÓRICOS
A cor, de acordo com a definição apresentada no Dicionário da Língua Lituana acadêmico (LKŽe), é «um tom visível da luz». Sendo inerentemente relacionada à visão humana, ou a um universal da visão (ingl. seeing universal, cf. concept of SEEing)1, ela interessa a representantes de diversas áreas científicas: fisiologistas, psicólogos, físicos, químicos, historiadores da arte e linguistas. Estes últimos estudam os nomes das cores sob vários aspectos, tanto no exterior como na Lituânia (ver Biggam, Hough, Kay, Simmons 2011; Kazlauskaitė, Ramanauskienė 2011: 178–179; Gritėnienė 2017: 136–137 e a extensa bibliografia ali citada).
O objeto deste artigo é o nome de cor chaki. O objetivo da pesquisa é esclarecer a semântica de chaki na língua escrita lituana contemporânea e, com base nisso, «ver» a cor chaki2. Os objetivos específicos são: comparar as definições de chaki em dicionários de diferentes línguas e em estudos sobre nomes de cores; à luz disso e com base nos dados do Corpus da Língua Lituana Contemporânea (DLKT), definir o significado de chaki na língua lituana contemporânea; discutir o uso de chaki no sintagma e na frase; identificar seus possíveis sinônimos; e determinar, a partir dos contextos, a cor chaki. Os nomes dessa cor no artigo
1 Plačiau apie tai žr. Wierzbicka (1996: 78–82, 287–301) ir ten cituojamą literatūrą.
2 Quando o artigo trata de uma palavra como nome de cor (ingl. color term), ela é marcada em itálico (chaki); quando se refere à cor (ingl. hue), usa-se a fonte romana (chaki).
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351-7204
Page 2
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 2
são examinados sob o aspeto sintático-semântico. Tanto quanto se sabe, o chaki não tinha sido estudado na língua lituana. Trata-se de um estudo baseado em corpus. O material analisado consiste em 409 frases do DLKT3, compilado no Centro de Linguística Computacional da Universidade Vytautas Magnus.
Teoriniu tyrimo atskaitos tašku imamas Ekaterinos Rakhilinos (2007) ir jos bei Galinos Paramei (2011) darbuose dėstomas požiūris į spalvą. Rakhilina (2007) pirmiausia remiasi Annos Wierzbickos (1990; dar žr. 1996: 291) mintimi, kad spalvos konkrečioje kalboje nėra abstrakcijos; jos susijusios su iškiliomis (angl. salient) kultūriniu požiūriu realijomis, materializuojančiomis (angl. reifying) tą spalvą. Etnolingvistinei spalvos reikšmės, arba koncepto, apibrėžčiai, Rakhilinos nuomone, taip pat svarbios yra konstrukcijos (angl. constructional-based framework), kuriose yra (gali būti) vartojamas spalvos pavadinimas. Analizuojama spalvos reikšmės būdvardžio vartosena atributinėse ir predikatinėse konstrukcijose (plg.: chaki uniforma buvo nauja ir nauja uniforma buvo chaki). Be to, nagrinėjant spalvos pavadinimą, papildomai siūloma atsižvelgti į jo semantinį junglumą (angl. combinability) (Rakhilina, Paramei 2011): spalvą reiškiančio būdvardžio vartosena su vadinamuosius natūralius ar dirbtinius daiktus (angl. natural objects / surfaces vs. artefacts) žyminčiais daiktavardžiais4 (plg.:?chaki kerpės ir chaki uniforma). Pagal tai galima nustatyti spalvos materializaciją (angl. color reification): daiktus, kurie yra (gali būti) „nuspalvinti“ ta spalva.
Rakhilina (2007: 367–368, 375–376; dar žr. Rakhilina, Paramei 2011: 121tt) teigia, kad naujojo, kitaip kalbant, antrinio (angl. secondary colour terms), spalvos pavadinimo kelias į kalbos sistemą yra ilgas. Visų pirma, jos nuomone, spalvos reikšmės būdvardis be apribojimų jungiasi su daiktavardžiais, žyminčiais žmogaus darbo produktus (angl. man-made artefacts), t. y. tokiems daiktams priskiriama spalva yra „dirbtinė“; žmogus juos taip nudažė. Po to antrinis pavadinimas skverbiasi į spalvos pavadinimų su natūraliais daiktais sritį, t. y. (labai) ribotai jungiasi su daiktavardžiais, žyminčiais daiktus, kurie tokią spalvą turi iš prigimties; galiausiai be apribojimų imamas vartoti su visais daiktavardžiais.
Saulutė Juzelėnienė (2001: 19), išnagrinėjusi spalvos reikšmės būdvardžių semantiką „XX amžiaus lietuvių poezijoje“, nustatė, kad „spalvų reikšmės būdvardžiai dažniausiai jungiasi su daiktavardžiais, žyminčiais daiktus, kuriems yra būdinga spalva. Tačiau aiškiai išsiskiria du atvejai: 1) ypatybės turėtojas tikrai yra „tam tikros / tokios spalvos“ <...>; 2) ypatybės turėtojas nebūtinai yra „tam tikros / tokios spalvos“. Kitaip kalbant, vienų daiktų spalva yra tokia iš prigimties (žalia
3 Acesso ao DLKT na Internet: http://tekstynas.vdu.lt. O material para o artigo foi recolhido nos meses de fevereiro e março de 2018.
4 Plačiau apie natūralių ir dirbtinių daiktų skirtį žr. Rakhilina, Paramei (2011: 124) ir ten cituojamą literatūrą.
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351–7204
Page 3
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 3
relva), a outros é o ser humano que confere a cor (vestido verde). Há casos em que a cor natural de um objeto, em sentido lato, difere da designação típica da sua cor (cf. rã verde).
Rakhilina (2007: 375–376) su Paramei (2011: 129) teigia, kad pirmiausia antrinis spalvos pavadinimas vartojamas su daiktavardžiu spalva (plg. chaki spalvos uniforma), vėliau pramaišiui (variantškai) imamas vartoti be jo (plg. chaki uniforma), kol pagal kalboje vyraujantį darybos modelį pasidaromas kaitomas spalvą reiškiantis būdvardis (plg. *chakinė uniforma). Autorės atkreipia dėmesį ir į tai: jei antrinis spalvos pavadinimas jungiasi su daiktavardžiais, žyminčiais natūralius daiktus, kurį laiką kartu vartojamas ir senasis, kitaip, pirminis, spalvos pavadinimas (plg.: rusvai žalios kerpės resp. ?chaki kerpės).
No artigo, a abordagem estrutural do significado é combinada com a cognitiva. Analisam-se aqui as relações entre palavras no sintagma e na frase e observa-se que informação é expressa por elas, isto é, qual o conceito de chaki verbalizado, enquanto informação conceptual variável, conteúdo do pensamento e estratégia que reside na consciência dos falantes (cf. Jakaitienė 1988: 42–43, 57–94; 2010: 17–18, 45–46, 50). Com base nele, seria possível falar da chamada visão do mundo própria da língua5, entendida como a compreensão do conteúdo fixado nos elementos linguísticos; uma determinada interpretação da realidade na língua (para mais detalhes, ver Gudavičius 2007: 10, 2009: 11–17, cf. Wierzbicka 1996: 13, 15 e a bibliografia aí citada)6. Por outro lado, como se verá adiante, o conceito de chaki não é próprio da língua lituana, nem etnocêntrico.
O estudo aplica os métodos de análise semântica, estrutural, descritivo e comparativo.
1. CARACTERIZAÇÃO GERAL DO OBJETO DE ESTUDO:
CHAKI NOS DICIONÁRIOS E NOS ESTUDOS SOBRE NOMES DE CORES
O adjetivo chaki é um empréstimo comum a muitas línguas, tendo chegado ao lituano através de uma língua vizinha ou de várias línguas vizinhas e/ou outras, a partir do persa, onde khak significa «terra, lama». Tendo isto em conta, examinam-se a seguir os significados desta palavra nos dicionários de lituano, letão, russo, polaco, alemão e inglês, bem como nos estudos sobre nomes de cores.
Nos dicionários de termos internacionais (TŽŽ1 1985: 83; TŽŽ2 2007: 188), chaki é definido como «cor castanho-esverdeada; tecido ou peça de roupa dessa cor». Nos dicionários explicativos da língua lituana, chaki surgiu recentemente. Como adjetivo invariável, com o significado de «(cor) castanho-esverdeada»,
5 Plg. Rutkovskos, Smetonos, Smetonienės (2017: 22) vartojamą terminą pasaulio vaizdas kalboje (PVK).
6 Etnolingvistine koncepto samprata remiamasi ir, pavyzdžiui, Jurijaus Stepanovo (1997), Svetlanos Ter-Minasovos (2000), Valentinos Maslovos (2001) darbuose. Dar žr. ten cituojamą literatūrą.
BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204
Page 4
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 4
é fornecido pelo Dicionário da língua lituana padrão (BŽₑ). O nome da cor em questão não consta do acadêmico Dicionário da língua lituana (LKŽₑ) nem do Dicionário da língua lituana contemporânea (DŽₑ).
No livreto Recomendações linguísticas dedicado ao léxico (KP4 (L1) 2005: 36), chaki, como estrangeirismo a evitar, recomenda-se substituir pela expressão cor rusco-esverdeada. Nas Recomendações linguísticas sobre o léxico, ampliadas e corrigidas (KP4 (L1₂) 2013: 21), chaki é considerado uma variante secundária da norma; a expressão cor rusco-esverdeada é a principal (neutra). Com base na sinonímia, também foram selecionadas do DLKT para a pesquisa frases que continham rusvai žalsva (ver seção 2).7
Nos dicionários da língua vizinha, o letão, chaki (let. haki) é definido como «castanho-esverdeado» (let. zaļganbrūna) (LLVVₑ; LVVₑ) ou «amarelo-acastanhado, verde-acastanhado» (let. brūngandzeltena, brūnganzaļa), (MLVVₑ) cor; tecido dessa cor. No Dicionário da língua letã publicado em 2006 (LVV 2006: 334), chaki é apresentado como «castanho amarelado ou cinzento-esverdeado» (let. dzelteni vai zaļganpelēki brūns). Com base nos dicionários explicativos da língua russa, isto (rus. xaki) é uma cor «verde-acastanhada» (rus. коричневато-зеленый) (SRJ 1984: 746; TSRJₑ), «verde-acastanhada com cinzento» (rus. коричневато-зеленый с серым) (TSRJ₂ₑ) ou «verde-acinzentada com tom castanho» (rus. серовато-зеленый с коричневым оттенком) (NTSSRJₑ; SRJ IV 1988: 590). Em polaco, chaki (pol. khaki) significa «verde-acinzentado» (pol. kolor szarozielony) (DSJPₑ), «verde-acinzentado-acastanhado» (pol. kolor szaro-brązowo-zielony) (SJPₑ)8 e «cor amarelo-acastanhada» (pol. kolor wyblakły żółtobrązowy, płowy lub szaro-brązowo-zielony) (SOJPₑ); tecido dessa cor.
Os dicionários de alemão definem este adjetivo emprestado do inglês (alem. khaki / kaki) como «cor de terra, castanha» (alem. Erdfarbe, erdbraune Farbe) (DW 2000: 705) ou «castanho-terra tendendo ao amarelado» (alem. ins Gelbliche übergehendes Erdbraun9) (DUDEN 2007: 917). Em inglês, chaki é uma cor «verde-acastanhada ou amarelo-acastanhada apagada» (ingl. a dull10 green-brown or yellow-brown colour) (LDOCEₑ), «verde apagado ou amarelo-acastanhado» (ingl. A dull greenish or brownish-yellow colour) (OXFORDₑ, cf. CONCISE 1995: 744) ou uma cor «amarelo-acastanhada, por vezes com um tom esverdeado» (ingl. A drab11 yellowish-brown dust-colour; sometimes with a greenish tinge) (DC 2003: 223); tecido ou vestuário dessa cor.
7 «A evitar» significa «que o fenómeno avaliado não foi reconhecido como norma da língua padrão: deve ser evitado por já não ser normativo e não ter perspetivas, ou por ainda não ser normativo, não ter sido suficientemente estudado, etc.» (KP4 (L1) 2005: 11).
8 Cf. os sinónimos polacos de chaki: moro, verde-azeitona, verde-acinzentado. Disponível na Internet: https://synonim.net/synonim/khaki. Verde-acinzentado também é apresentado como sinónimo de chaki no DSJPₑ.
9 Plg.: Braun – von der Farbe feuchter Erde (DUDEN 2007: 331). Braun – goldgelb (DW 2000: 293).
10 «Dull – [e]m relação às cores, baço ou indistinto; sem brilho ou vivacidade. Entre os sinónimos incluem-se: obscuro, plano, apagado, [...] desfocado, sombrio, sem cor» (DC 2003: 142).
11 «Drab: cor castanha ou cinzenta apagada; de um castanho-claro ou amarelo-acastanhado sem brilho; sem cor. Também “olive drab”» (DC 2003: 142).
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351-7204
Page 5
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 5
É possível observar que a definição de chaki em lituano é a mais restrita; chaki com esse significado também se encontra nos dicionários de letão e russo. O adjetivo chaki, da língua vizinha, o letão, tem o maior número de significados potenciais12. Essa cor abrange diferentes tonalidades de verde, castanho ou amarelo. De acordo com as definições, os nomes de cores simples (chaki) e compostos (por exemplo, rusvai žalsvas) (em inglês, simplex13 or complex lexemes14) são sinônimos. Sintaticamente, um nome de cor composto é um sintagma adjetival (BJ), cujo núcleo é um adjetivo que denota cor, em diferentes casos gramaticais, žalsvas, žalias, rusvas, rudas ou gelsvas, geltonas, e cujo modificador é um advérbio que expressa cor, žalsvai, rusvai, gelsvai ou pilkšvai. O adjetivo que funciona como núcleo do sintagma denota a cor predominante (principal), enquanto o advérbio modificador indica a tonalidade da cor denotada pelo adjetivo. Com base na relação entre a cor principal e a tonalidade, que corresponde às funções de núcleo e modificador no sintagma adjetival, as definições dicionarizadas do adjetivo chaki são sintetizadas na Tabela 1. Aqui, torna-se importante saber se (e como) a língua diferencia os vários significados de chaki. Por exemplo, qual significado de chaki se tem em mente quando se escreve, por exemplo, Haki krāsas drēbēs ģērbušies pasažieri (MLVV).
TABELA 1. Definições dicionarizadas do adjetivo chaki
Palavra modificadora do BJ, que expressa a tonalidade da cor
Palavra nuclear do BJ, que expressa a cor predominante
Pilkšvai (em polonês) ou pilkšvai rusvai (em russo e polonês)
Žalias / žalsvas
Rusvai (em lituano, letão e russo)
Žalsvai pilkšvai (em letão) ou žalsvai (em letão e inglês)
Rudas / rusvas
Žalsvai gelsvai (em inglês) ou gelsvai (em letão, polonês e inglês)
Rusvai (em letão, alemão e inglês)
Geltonas / gelsvas
Žalsvai (em inglês)
O chaki invariável é um denominal: deriva do substantivo chaki (chaki (tecido dessa cor) > chaki (cor) > *chakinis (-ė); cf.: bordo (vinho) > bordo (cor) > bordinis (-ė); smėlis (terra fina e solta (de acordo com
12 Cf.: «A descrição do significado de uma palavra pode variar, legitimamente, em termos de completude de uma obra para outra, mas não deve diferir em seu conteúdo fundamental. Uma “definição” pretende representar a verdade sobre o significado de uma palavra» (Wierzbicka 1996: 259).
13 «Lexemas simplex têm significados que não podem ser determinados a partir de seus componentes internos. Todos têm ou tiveram sentidos relativos a objetos físicos não cromáticos, além de sentidos cromáticos» (White 1990: 188).
14 „Termos secundários de cor têm ou tiveram relações polissêmicas entre entidade e cor. Se o termo de cor tem tanto o sentido de entidade quanto o sentido de cor, trata-se de um termo de cor transparente“ (Casson 1997: 232t, ver também 1994: 6).
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351–7204
Page 6
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 6
DŽ)) > cor de areia > cor de areia). Este adjetivo, como nome secundário de cor, está associado a quatro nomes primários de cores (em inglês, basic colour terms; cf. conventional colour)15: verde, marrom, amarelo e cinza.
A cor escura em discussão16 (em inglês, dark colour; cf. dull, grab colour) é composta pela mistura de duas (marrom e verde, cinza e verde, amarelo e marrom, verde e amarelo) ou três (cinza, marrom, verde ou verde, amarelo, marrom) cores; enquadra-se na gama do verde, do marrom e/ou do amarelo. Em outras palavras, chaki é atribuído a um dos conceitos de cor básicos. A pesquisadora de nomes de cores da língua letã Anitra Roze atribui chaki ao conceito de verde (2005: 123ss.; cf. 2018: 233). Aleksandras Vasilevičius, Svetlana Kuznecova e Sergejus Miščenko (2005: 180), que descreveram os nomes de cores da língua russa sob vários aspectos e compilaram seus catálogos, afirmam que chaki, incorporado ao russo no fim do século XIX, designa no russo contemporâneo uma ampla gama de tons de verde acinzentado-acastanhado (em russo, диапазон оттенков серовато-коричневато-зеленого цвета; cf. também: сероватозеленый с грязно-желтым оттенком (ibid.: 123); definição de chaki em NTSSRĮe; SRĮ IV 1988: 590; TSRĮ₂e). Ao lado de oliva, cor de poça, ervilha e alface, entre outros nomes de tons de verde, Julija Zolnikova (2009: 89) menciona chaki. Henrika Florén (2005: 9, 25) inclui chaki entre os nomes de tons de marrom; a palavra foi incorporada ao inglês no século XVIII. Mais precisamente, chaki, situado entre o marrom e o verde, está mais próximo da gama dos marrons (ibid.: 25, 3717) (cf. a definição de chaki no LDOCEe). A autora chegou a essa conclusão com base em entrevistas sem visualização (estímulo) realizadas com 20 participantes, nas quais falantes nativos eram questionados sobre a cor evocada por uma palavra ou outra.
Na língua lituana contemporânea, chaki tem um único significado? Considerando que esse adjetivo é um empréstimo e levando em conta as definições lexicográficas mencionadas em outras línguas, pode-se supor que os falantes do lituano compreendam chaki de modo semelhante aos falantes de outras línguas. Levanta-se a hipótese de que chaki, no lituano contemporâneo, possa ter, além do significado mencionado, outro(s) significado(s).
15 Para uma discussão mais ampla dos nomes das cores básicas em diferentes línguas e de sua percepção, ver, por exemplo: Berlin, Kay (1969); Wierzbicka (1996); Hardin, Maffi (1997); Florén (2005); Roze (2005); Vasilevič, Kuznecova, Miščenko (2005).
16 Apie šviesias ir tamsias spalvas plačiau žr. Wierzbicka (1996: 288tt). Dar plg. DLKT sakinius: (i) Niūrios chaki spalvos sienos, stalas, rašomoji mašinėlė, spinta... (ii) Vilkėjai juodą odinį švarką, tamsios spalvos (berods chaki) golfą. „For khaki the classifications are divided between brown and green, with a majority of thirteen surveys marking khaki as brown (13/20). Six categorise khaki as green (6/20), and there is one mark for white (1/20“ (Florén 2005: 25–26).
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351–7204
Page 7
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 7
A Figura 1 mostra a cor chaki sob uma de suas denominações sinônimas: verde acastanhado. Nesta tonalidade chaki predomina o verde, ou a cor da grama18. Devido à mistura de marrom, ou castanho19, turfa20, terra21, madeira22, chocolate23 ou tons semelhantes (ver Figura 2), ela adquire uma tonalidade acastanhada. Se, nas cores misturadas aqui mencionadas, predomina o marrom e há menos verde, vê-se (ii) chaki esverdeado-acastanhado.
FIG. 1. Cor caqui
Cf. também:
(i) Verde acastanhado24
(ii) Marrom esverdeado25
18 Verde – da cor da grama (a respeito da cor), cor de grama (BŽė.); que tem a cor da grama (DŽė.); de cor igual à da grama (LKŽė.). Nas definições do adjetivo verde, a grama é mencionada em todos os dicionários citados de letão, russo, alemão e inglês.
19 Marrom – da cor da semente do castanheiro (a respeito da cor), cor da semente do castanheiro (BŽė.). Cf.: Имеющий цвет корицы, жареного кофе, спелого желудя (NTSRJ).
20 Marrom – que tem a cor da turfa (DŽė.). Cf.: marrom – amarelo-escuro (LKŽė.).
„Acredito que <...> o marrom pode ser entendido como a cor do solo [terra nua]; ou, pelo menos, como aquela cor que provavelmente faz as pessoas pensarem no solo“ (Wierzbicka 1996: 327).
21 Braun – von der Farbe feuchter Erde (DUDEN 2007: 331). Brown – the colour of earth and of wood (DC 2003: 70).
22 Brown – as of dark wood or rich soil (CONCISE 1995: 166).
23 Brūns – da cor, por exemplo, do chocolate ou do café torrado (LLVV, LVV, MLVV.).
24 A imagem da cor foi encontrada ao inserir verde acastanhado e green chaki no campo de busca do Google Imagens. Durante a redação do artigo, também se pesquisaram imagens de outras cores para ilustrá-las.
25A imagem da cor foi encontrada ao inserir em letão zaļganbrūna no campo de pesquisa do Google Imagens.
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351-7204
Page 8
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 8
FIG. 2. Verde e castanho segundo o protótipo26
2. SELEÇÃO E CLASSIFICAÇÃO DO MATERIAL EMPÍRICO
Como referido, optou-se por estudar chaki com base num corpus. O DLKT, que está a ser desenvolvido desde 1992 até ao presente, é constituído maioritariamente por textos escritos, frequentemente editados, de diferentes géneros: textos de jornalismo, literatura de ficção e não ficção ou literatura administrativa. Alguns são traduções. Há poucos exemplos de língua falada no DLKT.
Ao inserir chaki no campo de pesquisa avançada do DLKT, foram selecionadas frases que o continham. Tendo em conta a possível sinonímia entre nomes de cores, os nomes compostos mencionados nos dicionários também foram selecionados para o estudo. Por exemplo, ao inserir rusvai no campo de pesquisa, foram selecionados consecutivamente exemplos com diferentes formas de rusvai žalsvas (–a) / žalias (–a) / gelsvas (–a) / geltonas (–a); ao inserir žalsvai, foram selecionadas formas com žalsvai rusvas (–a) / rudas (–a), e assim por diante. Foi utilizado o critério de pesquisa coincide.
Com a consulta chaki, foram encontrados 101 exemplos no DLKT. Os exemplos repetidos não são contabilizados no estudo. Com a consulta rusvai, foram encontrados 202 exemplos no DLKT; ao inserir pilkšvai, 192; e žalsvai ou gelsvai, 282 e 475 casos, respetivamente. Considerando os verbetes apresentados nos dicionários de outras línguas
26Protótipo — uma realidade natural bem conhecida pela comunidade linguística, reconhecida como fonte de cor (Kazlauskaitė, Ramanauskienė 2011: 179; sobre esta questão, ver também Wierzbicka 1996: 289–290; Gudavičius 2009: 66–69).
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351–7204
Page 9
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 9
chaki; e, partindo do pressuposto de que a semântica de chaki em lituano talvez seja próxima da apresentada nos dicionários das línguas mencionadas, foram selecionadas sequencialmente, entre os exemplos com pilkšvai, rusvai, žalsvai, gelsvai, formas diferentes dos nomes compostos de cores mencionados (žalsvai rudas, gelsvai rudas, etc.). Dos 1252 exemplos encontrados, foram selecionadas para o estudo 409 frases com contexto mínimo (300 caracteres, correspondente à largura da linha de concordância do DLKT), nas quais são usados os nomes de cores simples e compostos em análise: 96 frases com chaki, 61 frases com rusvai, 69 frases com pilkšvai, 114 exemplos com gelsvai e 69 com žalsvai.
De acordo com a cor (sem distinguir a sua saturação (ingl. saturation)), as frases utilizadas na análise foram divididas na Tabela 2 conforme o nome da cor seja usado ao nível do sintagma nominal (DJ) ou da frase. Os dados foram discriminados na Tabela 2a de acordo com a saturação da cor. Ao nível da frase, os nomes compostos de cores mais saturadas são usados com um pouco mais de frequência. No entanto, tendo em conta o número relativamente reduzido de exemplos, considera-se que a saturação da cor não tem influência significativa no uso do nome composto da cor em sintagmas ou frases. Os nomes de cores são usados sobretudo na função atributiva característica do adjetivo.
TABELA 2. Nome simples e nomes compostos de cores
Nome da cor (em todas as formas flexionadas e de género encontradas)
No sintagma
Na frase (nominalmente, predicativamente)
Número de exemplos
Chaki
91 (95 por cento)
5 (5 por cento)
96
Verde acastanhado (esverdeado)
8 (80 por cento)
2 (20 por cento)
10
Amarelo acastanhado (amarelado)
37 (72,5 por cento)
14 (27,5 por cento)
51
Amarelo esverdeado (amarelado)
20 (45,5 por cento)
24 (54,5 por cento)
44
Verde acinzentado (esverdeado)
32 (76 por cento)
10 (24 por cento)
42
Castanho acinzentado (acastanhado)
16 (59 por cento)
11 (41 por cento)
27
Castanho amarelado (acastanhado)
64 (56 por cento)
50 (44 por cento)
114
Castanho esverdeado (acastanhado)
18 (72 por cento)
7 (28 por cento)
25
Total:
286 (70 por cento)
123 (30 por cento)
409 (100 por cento)
BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204
Page 10
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 10
TABELA 2A. Nome simples e nomes compostos de cores
3.1. Nos exemplos do DLKT, chaki é usado ao nível do sintagma e da frase. Foi encontrada uma frase em que chaki é usado como substantivo, com o significado de «tecido dessa cor». Nesse exemplo, chaki, na primeira frase, como palavra principal do DJ, rege um modificador dependente — um atributo concordante expresso por particípio (desbotado). chaki também é usado como substantivo na segunda frase, onde designa, como se verá adiante, uma das cores misturadas. chaki adjetival funciona como predicativo nas frases 3 a 5. Aqui, os contextos mínimos evidenciam diferenças semânticas: chaki da terceira frase significa «esverdeado acastanhado» ou «verde acastanhado»,
BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204
Page 11
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 11
a da segunda frase relaciona-se com «amarelo», ou com a cor do ouro27; a da quarta frase, com a cor da areia; já o significado de chaki na quinta frase permanece pouco claro sem um contexto mais amplo (em inglês, vague) (ver adiante).
1) Sala subterrânea sem janelas: aberturas de ventilação gradeadas, carcaças metálicas dos aparelhos e, junto delas, as costas curvadas dos oficiais. Escalas cintilantes. Chaki desbotado. Ao lado dos aparelhos, sobre as mesas, estão os bonés de uniforme com emblemas de martelo e alicate, e, nas cabeças, auscultadores.
2) Está especialmente na moda combinar vários tons de uma mesma cor, por exemplo, chaki com amarelo. Aliás, uma pessoa de espírito brincalhão pode até trocar a gravata por um lenço.
3) O uniforme seguia um modelo de corte inglês. A cor principal do uniforme era chaki. A túnica distinguia-se pela gola alta, à qual estavam cosidos triângulos de tecido.
4) A paleta de cores para aviadoras [–] azul-celeste, rosa do rubor do entardecer, branco-nuvem, creme de pêssego, areia (chaki).
5) Os casacos compridos e clássicos quase desapareceram. Agora estão na moda os curtíssimos, até à cintura ou pouco mais compridos. As cores mais na moda são «chaki», tijolo e branco. Esta informação será útil às apreciadoras de um estilo discreto.
A maioria das frases encontradas no DLKT (91, ou 95%) são aquelas em que chaki é a palavra dependente do DJ, isto é, é usado atributivamente. Uma minoria delas (4 frases em 91, ou 4%) são como as frases 6–7, nas quais chaki, usado como adjetivo, modifica o substantivo cor, enquanto o sintagma inteiro (cor chaki) funciona como predicativo.
6) Tudo em cores apagadas e discretas, até a mochila — normalmente, as mochilas são vistosas, mas a deste homem era de cor «chaki» militar (cf. a mochila deste homem era esverdeada acastanhada / chaki); com o uso prolongado, estava ainda coberta de manchas castanhas irregulares, semelhantes a manchas de camuflagem.
7) Sempre pensei que eles [as camisas de Dalton] eram de cor chaki (cf. as camisas de Dalton são chaki), como as camisas do exército, até ver que eram feitas de seda chinesa pesada ou de flanela fina e, por isso, adquiriam uma tonalidade castanha.
27 Amarelo – que tem a cor do ouro, por exemplo, gema de ovo, cera amarela (DŽė); que tem a cor do ouro, do sol (LKŽė). Cf.: amarelo – da cor do botão-de-ouro (ŠŽė).
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351-7204
Page 12
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 12
A maioria dos exemplos examinados consiste em frases do tipo 8–15 (58 frases de 91, ou 64%). Nas frases 8–12, pode-se falar do uso pleonástico do genitivo do substantivo spalva («cor») em um sintagma nominal: a cor de um objeto designado por substantivos como uniforma, motociklai, sienos («uniforme, motocicletas, paredes») etc. também pode ser expressa por chaki. Esse uso alternativo é corroborado pelas frases 16–18, que representam 24 das 91 disponíveis, ou 26%. As frases 13–15 mostram que o uso de chaki como nome de cor é ampliado (em inglês, extended); o termo é usado com substantivos que designam seres vivos ou objetos abstratos (ver abaixo).
8) No acampamento, era estritamente proibido mandar fazer roupas civis. Na loja, não havia tecido cor de cáqui (cf. não havia tecido cáqui; o tecido era cáqui).
9) O cheiro da guerra e os uniformes cor de cáqui – o cotidiano da Macedônia.
10) Os menores tocavam clarinetes, flautas e saxofones; os mais velhos recebiam pratos e tambores. Vestiam uniforme: um paletó cor de cáqui, calças azuis e um boné com pala. Sonha em ser um deles.
11) Caminhões com os números cobertos por jornais amarelados, transportando munição coberta por redes de camuflagem, rebocando peças de artilharia e escoltados por motocicletas cor de cáqui (cf. escoltados por motocicletas cáqui).
12) O chefe olhou para o monte de cascalho e assentiu. Abri a porta às pressas e dei uma espiada. Paredes sombrias cor de cáqui (cf. paredes sombrias cáqui), uma mesa, uma máquina de escrever, um armário... – Não há cacto!!! – gritei, assustada.
13) Lembremos como o fascismo se popularizou após a crise de 1929. Precisaríamos de uma guerra de verdade. Essa coisa cara cor de cáqui (cf. coisa cáqui) geralmente «fortalece» a economia, pois, depois da destruição, chega inevitavelmente o momento de reconstruir tudo.
14) Em meio às lágrimas, toda essa ameaçadora coluna cor de cáqui começa a parecer uma espécie de rede medonha, um réptil horrível, verde e preto, enroscado e estrangulando o país mais puro do mundo.
15) Então, o que me diz, vamos até elas? Vamos! Eis a praça; já vejo quem está sentado perto da prefeitura. Começo a rir, pois vejo um rapaz de cabelos compridos, cor de cáqui, sentado ao lado dos meus — um iniciante hippie no fim do século XX? (cf. um cabeludo cáqui) Que engraçado ele é, se ao menos soubesse! Não importa.
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351-7204
Page 13
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 13
16) Com seus gestos e sua retórica extravagantes, o lenço árabe na cabeça, a barba eternamente por fazer, o uniforme caqui impecavelmente passado e a pistola eternamente enfiada no cinto, J. Arafat era uma imagem perfeita da autoexpressão palestina.
17) – Não tenha medo, meu nome é Krategis. – Quem está dormindo? – Uma criança. Ao me virar, vi um homem com a cintura apertada por um cinto caqui. – Sou amigo do teu pai – acrescentou depois de um instante.
18) Robert Langdon decidiu que, ao que tudo indicava, aquele seria um dia de surpresas sem fim. Descendo a escada do helicóptero, Victoria Vetra, vestida com calções caqui e uma blusa branca sem mangas, não se parecia nem de longe com a física seca e acadêmica que ele esperava encontrar.
A situação é diferente quando caqui, invariável, funciona como predicativo. Pelas frases 3–5, via-se que é usado quando o sujeito é expresso pelo nominativo do substantivo cor. Caqui também poderia funcionar como predicativo secundário, por exemplo: Veja, no fim das contas ela comprou o vestido caqui (cf. verde-acastanhado), isto é, no fim das contas ela comprou o vestido, e ele era caqui. O uso predicativo do adjetivo caqui é mais ou menos restrito quando o sujeito, como elemento controlador da concordância, é o nominativo de um substantivo que designa objetos (concretos ou abstratos, artificiais ou naturais) que não sejam tecidos ou produtos confeccionados com eles; cf.: ?As sombrias paredes do quarto eram caqui; *A guerra é caqui; *O homem de cabelos compridos que se sentou era caqui; *Os líquenes são caqui. Nesses casos (a julgar pelos exemplos das frases 6–7), o predicativo poderia ser expresso pelo sintagma nominal da cor caqui; cf.: As sombrias paredes do quarto eram da cor caqui; A guerra é da cor caqui; O homem de cabelos compridos que se sentou era da cor caqui (isto é, vestido com roupas caqui e/ou com os cabelos tingidos de caqui). Não foram encontrados no DLKT exemplos desse tipo.
Pelo que foi dito sobre caqui, fica claro que, no lituano atual, esse nome de cor é usado predominantemente como adjetivo. O adjetivo caqui geralmente funciona como modificador de um substantivo. Nos casos em que o sintagma nominal indica a cor de um tecido ou de um produto confeccionado, ela pode ser expressa de duas formas: mais frequentemente como da cor caqui, e menos frequentemente como caqui. Em todos os demais casos de uso possível, a cor é expressa pelo sintagma da cor caqui.
3.2. Os dados do DLKT permitem afirmar que, no lituano atual, o adjetivo caqui também designa uma cor diferente do verde-acastanhado. Deixando de lado os casos pouco claros sem um contexto mais amplo (por exemplo, as frases 5 e 17–18), isso é corroborado pelas diferenças semânticas e/ou estruturais entre as frases 3, 6–7, 9–10 e 2, 19–23. Em geral, o caqui militar (ver frase 6) ou o caqui do uniforme (ver frase 3) é entendido como verde-acastanhado ou castanho-esverdeado. Um caqui típico, digamos verde-caqui, como se depreende do contexto das frases 19–20, distingue-se de outro. Pode-se supor que esse outro caqui seja (suavemente) amarelo-acastanhado e/ou castanho-amarelado (esverdeado).
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351-7204
Page 14
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 14
Essas cores são sugeridas pelas expressões usadas nas frases: areia28 (cf. frases 20–21), caqui acastanhado (ver frase 22), dourado amarelado-esverdeado (ver frase 23), caquis suaves de abóbora (ver frase 24), além da possível correlação entre nomes de cores, por exemplo, com as frases 25–26 (ver abaixo). Aqui se observa que, ao contrário do que ocorre na frase 2, na frase 23 dourado é antes um antônimo de «amarelo» (cf. *amarelo amarelado-esverdeado), enquanto, de acordo com a cor básica indicada no nome composto da cor (por exemplo, castanho-amarelado), caqui acastanhado na frase 22 pode ser entendido de duas maneiras: como castanho-amarelado e como castanho-esverdeado. O caqui primaveril da frase 23 poderia ser entendido como castanho-amarelado-esverdeado. A tonalidade das plantas aromáticas na frase 24, expressa como caquis suaves de abóbora, pode ser «visualizada» com base na cor do substantivo abóbora29: como uma cor amarelada ou uma mistura de amarelo, castanho e avermelhado (cf. caqui suave cor de abóbora). Mais adiante, ao analisar outros nomes compostos com caqui mencionados nos dicionários, também se buscarão fundamentos para afirmar que, no lituano atual, caqui tem ainda outro significado, amplo: «castanho».
19) Evite os tons avermelhados. Realce os olhos com sombras cor de café «Mocca», verde de uniforme militar ou caqui (cf. realce com sombras caqui). Dê vida aos cabelos com mechas vermelhas.
20) Por um instante, o corpo dele, meio como um verme branco, foi cortado pela areia cor de caqui e pelas pequenas ondas da costa verde. Depois, rastejou completamente para fora da vegetação e sobre o caqui e se perdeu entre uma dúzia de outros vermes, que se contorciam ou simplesmente jaziam entre o mar e o céu.
Com base nos 1084 enunciados do DLKT examinados, preliminarmente, isto é, sem uma investigação exaustiva, seria possível afirmar que a cor da areia vai do branco, passando pelo amarelo (amarelado), ao marrom (acastanhado) ou ao cinza (acinzentado). Cf.:Por isso, num dia mais fresco, quando sopra uma brisa refrescante, é possível distrair-se e imaginar que se está no litoral do Báltico — com a mesma areia branca, o mesmo rumorejar das ondas, a mesma costa rasa. Mesmo nos dias mais quentes, não há grande aglomeração por aqui; os veranistas são atraídos pela areia limpa amarelada. É fácil encontrar na praia um cantinho acolhedor e tranquilo de onde, para qualquer lado que se olhe, só se veem o mar sem fim e areia amarela. Sob manchas de uma camada não formada do terreno de sacrifício, foram encontrados vestígios da camada cultural do castro — areia acastanhada com pedrinhas. Essa camada cultural tinha até 15 cm de espessura, mas era muito esparsa, pois estava decomposta. A camada terminava na extremidade oeste, no local do antigo deslizamento da encosta — ali restavam apenas vestígios muito tênues. Areia marrom, que assinalava a antiga camada cultural, tinha apenas até 10 cm de espessura. Imaginemos o Nemunas junto a Kaunas. Na margem, entre os arbustos, há lixo por toda parte; a areia acinzentada, suja e fétida. As pessoas não se banham nessa água, e os animais não a bebem. Em muitos lugares, o horizonte 4A não se distinguia do horizonte 4; era mais evidente apenas na parte norte da área. O horizonte era composto de cinza com carvãozinhos, areia, manchas de argila mais escuras.28
29 Com base nas 533 frases do DLKT analisadas que contêm a palavra-base moliūgas, seria possível dizer preliminarmente que a cor da abóbora vai do amarelado (cf. abóbora-manteiga) e amarelo, passando pelo laranja, ao vermelho. Cf.: As fendas dos olhos tornaram-se oblíquas e estreitaram-se tanto que os próprios olhos deixaram de se ver; o rosto arredondou-se e ficou parecido com uma abóbora amarela. Abóbora de faces amarelas — para quem gosta de uma vida tranquila e de uma lareira acolhedora. Ele poderá fazer o molho com azeitonas em conserva e pimentos. E tem alho. — Vou levá-la — disse o eunuco, apontando para a abóbora cor de laranja. — Se tiveres, leva também mais uns pares. O teu rosto é como uma simples abóbora acastanhada, que revela tudo. Uma pequena abóbora vermelha. Uma maior vermelha, verrugosa, abóbora. Três grandes abóboras ou cabeças com a forma de pedra talhada.
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351-7204
Page 15
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 15
21) (=4) Espectro de cores para aeronautas [–] azul-celeste, rosado do crepúsculo vespertino, esbranquiçado das nuvens, creme de pêssego, areia (caqui).
22) Tai buvo labai keista, nes kiek ji pažįsta, išskyrus laiškininko uniformą, Breto garderobe buvo tik rusvos chaki spalvos ir rusvai gelsvos spalvos polo stiliaus marškinėliai (plg. buvo tik rusvi chaki marškinėliai).
23) 24 quilates caqui a cor da primavera é dourada, com tons amarelados e esverdeados.
24) Tons de plantas aromáticas: canela e páprica, verde-floresta e ferrugem dourada, vermelho intenso e caqui suave de abóbora, tons de lã de camelo e salmão, castanho de casca de árvore, amarelado de pergaminho e palidez de ocre.
25) Areia coesa. B2 55-64 cm – amarelada acastanhada, sem estrutura, solta, pedregosa, com transição difusa para o horizonte seguinte, areia coesa. B3 64-94 cm – amarelada acastanhada, sem estrutura, solta, areia com transição nítida para o horizonte seguinte. B4 94-112 cm – castanho-escura, solta, sem estrutura, pedregosa.
26) A areia era tão branca! Em Brayport — onde ficava a nossa casa —, a areia costumava ser de uma cor castanha-amarelada lamacenta (cf. de cor caqui lamacenta). Aqui, a areia parecia farinha. Ao caminhar, meus pés afundavam nela.
A seguir, discute-se a relação entre caqui e verde em sentido amplo (isto é, incluindo o esverdeado), ou seja, o sinonímico e as diferenças entre caqui, verde acastanhado (esverdeado) e verde acinzentado-acastanhado (esverdeado). Considerando os significados de caqui nos dicionários de outras línguas, entende-se a cor caqui de modo mais amplo: ela abrange cores predominantes de diferentes níveis de saturação.
4. CORRELAÇÃO DOS NOMES DAS CORES NA FRASE E NO SINTAGMA
4.1. Nomes de cores: verde acastanhado, verde acinzentado acastanhado e caqui, correlação na frase e no sintagma
4.1.1. De acordo com BŽₑ, os nomes de cores caqui e verde acastanhado são sinónimos. No DLKT foram encontradas 5 frases com verde acastanhado, e igual número com diferentes formas de verde acastanhado (ver a tabela 2). Estes nomes compostos de cores são usados atributivamente (ver as frases 27–31) ou predicativamente (ver as frases 32–33). Pelas frases, fica claro que o nome composto de cor caqui verde acastanhado nem sempre pode ser substituído pelo simples caqui. Podem ser usados alternadamente, como variantes, quando o significado da cor
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351-7204
Page 16
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 16
é indicado por um substantivo que designa um objeto artificial, funcionando como elemento desencadeador da concordância do adjetivo (cf. as frases 27–29). Nos outros casos de uso atributivo e predicativo, verde acastanhado correlaciona-se antes com o sintagma nominal de cor caqui (cf. as frases 30–33). No DLKT não há exemplos como carpa de cor caqui, a carpa é de cor caqui ou longo pedúnculo de cor caqui, o pedúnculo é longo, de cor caqui (cf. as frases 20, 23–24). O uso do simples caqui é limitado quando se fala de objetos naturais. Assim, geralmente caqui é entendido como um tom de verde acastanhado que uma pessoa pode tingir ou pintar (cf. ainda a frase 34), e caqui e verde acastanhado são sinónimos quando designam a cor de um objeto artificial (ver também adiante).
27) A mãe suspirou e retirou da mesa os pratos que restavam. – Não, Nesta. Sei que é difícil, mas, enquanto as coisas não se resolverem, não vai acontecer nada. Vais ficar muito bem com calças verde-acastanhadas (cf. calças caqui) e uma camisola. – Isso não é justo.
28) A silhueta descontraída do fato de banqueiro dos anos oitenta foi renovada com tecidos sofisticados. Casacos de couro, calças verde-acastanhadas (cf. calças caqui), silhuetas justas e camisas brancas engomadas combinam com gravatas de estampados exuberantes.
29) Cenas bonitas e populares. É realmente fascinante que o artista tenha conseguido criar, a partir de três cores, pelo menos trinta tons de verde acastanhado (cf. trinta tons de caqui). Pois bem, desejo à «Kronta» muito sucesso e que continue a ser inventiva.
30) Milda caminha pela encosta do rio, olhando para a água verde acastanhada (cf.?olhando para a água caqui, mas: olhando para a água de cor caqui); a encosta do rio torna-se mais suave, desce até um prado húmido, e a menina entra nos juncos.
31) O terror apodera-se de mim. Enormes olhos brancos estão esbugalhados e salientes, como luas cheias gigantescas de ambos os lados do focinho. Ó MEU DEUS! Tentáculos monstruosos agitam a água; estendem-se para longe e para cima, verde-acastanhados e viscosos (cf.: tentáculos do monstro, *caqui e viscosos, mas: tentáculos do monstro, de cor caqui e viscosos), cobertos de ventosas; ele agita-os, salpica água e cria um redemoinho. O redemoinho arrasta-nos. Tento gritar.
32) O corpo da carpa-comum é alto e achatado lateralmente, com escamas grandes. Os flancos são geralmente dourados. O dorso é arqueado e escuro, verde-acastanhado (cf.: *o dorso da carpa é escuro, caqui; o dorso da carpa é escuro, de cor caqui). Em águas turfosas, as carpas são mais escuras.
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351-7204
Page 17
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (raš to) kalboje | 17
33) São consumidas frescas e processadas. Nos ramos jovens, os cachos frutíferos são longos; nos velhos, de comprimento médio. O eixo do cacho é fino e curvo. O pedúnculo é longo, verde-acastanhado (cf.: *o pedúnculo é longo, cáqui, mas: cor cáqui), fino.
34) Reação com ácido sulfúrico concentrado, etanol a 96% e solução de sulfato de ferro (II) a 10% — a solução ficou de cor verde-acastanhada (saponinas) (cf.?a solução ficou verde-acastanhada; ficou cor de cáqui, mas: ficou verde, *ficou cáqui).
4.1.2. Ao definir cáqui nos dicionários russos e polacos, além do castanho e do verde, menciona-se também o acinzentado.
Não foram encontrados no DLKT exemplos que empregassem combinações como verde acinzentado-acastanhado, verde-acastanhado com cinzento ou semelhantes. Contudo, há exemplos como as frases 35–37, nas quais as diferentes formas de verde acinzentado permitem associar este nome de cor a cáqui (cf. DSJP.). Por outras palavras, se a cor do uniforme, tipicamente percebida como cáqui, também é verde acinzentada, pode-se supor que o acinzentado é (pode ser) uma das tonalidades do cáqui e também faz parte do espectro do verde cáqui. Por outro lado, a possibilidade de contrastar o verde acinzentado com o verde acastanhado mostra que se trata de diferentes tonalidades de verde; cf.: O homem vestia um uniforme cáqui não verde acinzentado, mas verde acastanhado;?O homem vestia um uniforme cáqui não verde acastanhado, mas verde acinzentado³⁰ (ver também a frase 38). Os falantes atuais de lituano distinguem o cáqui do verde-oliva³¹, isto é, o verde acastanhado do verde acinzentado (cf. frases 39–42).
35) Eu sabia que estava derrotada. Voltei para trás. As flores acenavam como crianças conhecidas e alegres enquanto eu as levava para o vestíbulo. Sentia-me ridícula com o uniforme de voluntária verde acinzentado (cf. uniforme de voluntária cáqui) e dispensável, ao contrário dos médicos e enfermeiros — de branco — ou mesmo das faxineiras — de marrom.
36) O uniforme é feito de tecido com estampa de camuflagem. A camiseta de malha, o suéter, a boina e o gorro de inverno de malha são de uma cor verde acinzentada discreta (cf. cor cáqui discreta, cáqui discreto); os calçados e o cinto são pretos.
30 Cf. «Офицерский зеленый [–] темный серо-оливковый» (Vasilevič, Kuznecova, Miščenko 2005: 164). «Оттенок весны [–] светлый голубовато-зеленый или нежнооливковый» (ibid.: 154). «Оливковый [–] цвета спелых оливок или пареной травы, желтозеленый (ibid.: 122, cf. 81). «Olive [–] a cor amarelo-esverdeada das azeitonas verdes. <...> Olive drab [–] o verde-oliva dos uniformes do exército dos EUA» (DC 2003: 278).
31 Cf. também preto-azeitona no DLKT, na frase Apaixonámo-nos pela menina desde o instante em que a vimos. O cabelo dela brilhava, e os olhos eram da cor de azeitonas pretas. — Havia pessoas na família de Bete que se opunham à nossa decisão — contou Loidas.
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351-7204
Page 18
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 18
37) De tudo — da voz daquele jovem, sobretudo da voz, da postura, do rosto duro, como que esculpido, ainda que bonito, e, por fim, até do tom cinzento-esverdeado do seu casaco (cf. o seu casaco cáqui) — emanavam ondas de uma espécie que não desejamos muito. Com pessoas como este, não se pode discutir nem negociar.
38) Uma bala era uma bala, da qual se podia esquivar ou ser atingido, e os dois lados estavam frente a frente, identificados pelas suas cores — vermelho e preto ou cáqui e verde-acinzentado, sem ambiguidades — ou, pelo menos, assim parecia então.
39) Quanto mais escura a sua tonalidade, mais tempo serão defendidos os próprios interesses. O verde-oliva é uma mistura de verde e cinzento; por isso, acredita-se que estimule a traição, o engano e o autoengano, a falta de sinceridade. E o desejo de procurar culpados.
40) Pele branca com um tom azulado, por vezes com uma tonalidade oliva cinzento-esverdeada (tipo meridional); olhos castanhos-escuros ou azuis, azul-acinzentados, cinzentos, turquesa ou cor de avelã.
41) Jasimas já respirava regularmente. À luz das velas, observava a jovem grega de testa lisa e rosto cor de oliva. Curvada sobre a bacia, ela trabalhava absorta, em silêncio.
42) Das maçãs sobre a cama, bem junto ao travesseiro, caem dois fragmentos de feno cinzento-esverdeados32. — De quem são as maçãs? — pergunta a mãe. — A senhora Petrienė deu. São verdes, mas saborosas.
O facto de haver casos de transição entre o verde-oliva e o verde-cáqui, isto é, de se poderem misturar tons acinzentados, acastanhados e esverdeados, é demonstrado pelo sintagma nominal usado na frase 43, suas costas cinzento-esverdeadas, bem como pela comparação das costas do pisco com a cor da casca de abeto. A figura 3 mostra que as costas do pisco mencionadas na frase são, na realidade, cinzento-acastanhadas-esverdeadas.
43) Só o pisco continua a cantar e cantar as suas melodias simples. Está pousado algures num ramo seco de abeto. Não se nota logo este pequeno cantor, porque as suas costas cinzento-esverdeadas se parecem com a casca de um abeto. Mas eis que se vira para nós — e, na penumbra, o seu peito cor de fogo flameja. Um verdadeiro pequeno pássaro flamejante.
32 Plg. šieno spalvą anglų kalboje. „Hay [–] a light olive green“ (DC 2003: 198). „Olive green [–] a colour similar to olive“ (DC 2003: 278).
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351-7204
Page 19
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 19
FIG. 3. A cor do pirilampo e da casca do abeto
Ao falar de chaki no lituano contemporâneo, tornam-se também relevantes as frases 44–46. Nessas frases, ao substituir a denominação da cor verde-oliva verde acinzentado por de cor chaki, observam-se critérios de mudança e transitoriedade relacionados com a compatibilidade semântica (objeto natural ou artificial). Certas circunstâncias podem alterar (alteram) a cor natural de um objeto natural; é como se ele fosse repintado, sendo interpretado como mais artificial. Tipicamente, o oceano Atlântico (ou outra massa de água) é (percebido como) azul; em determinadas circunstâncias, fica «tingido» de verde acinzentado, por exemplo, na frase 44, antes da tempestade, durante a tempestade (cf. O início do outono tingiu os prados (verdes) de cores chaki; ver também a frase 30). Algo semelhante poderia ocorrer com a cor da aurora pálida na frase 45: em diferentes momentos da manhã (nas manhãs), em lugares distintos, a aurora (pode ser) vista com cores ou tonalidades diferentes, isto é, o verde acinzentado não é uma cor típica e constante da aurora; varia. Se assim for, os critérios de mudança e transitoriedade também permitem ver os olhos de Irena, na frase 46, (como) de cor chaki, por exemplo, Desde a infância, os olhos de Irena eram (verde-)verdes, mas agora ficaram de cor chaki; De alegria, os olhos (verde-)verdes de Irena tornaram-se de cor chaki (cf. tingiram-se de cor chaki), mas ?Desde o nascimento, os olhos de Irena são de cor chaki;?Irena nasceu com olhos de cor chaki33.
44) No sonho, Rikas imaginava que as águas verde-acinzentadas do Atlântico34 (cf. *águas chaki do Atlântico, águas do Atlântico de cor chaki), tingidas dessa cor antes da tempestade, avançavam cada vez mais perto do carro como uma onda de inundação, e ele, como um louco, tentava abrir a porta.
33 Cf. ainda: A face superior [do líquen, isto é, da platúzite larga] dos talos [é] castanho-acinzentada ou verde-acinzentada (cf.?a platúzite larga é de cor chaki); quando molhada, fica intensamente verde (cf. quando molhada, torna-se de cor chaki). Citado de: https://www.delfi.lt/grynas/gamta/misku-savanoriai-kviecia-prisijungti-pazink-misko-kerpes-ir-samanas.d?id=63054274.
34 Cf. a definição desta cor em russo: «зеленый тайфун [–] серо-оливковый» (Vasilevič, Kuznecova, Miščenko 2005: 151).
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351-7204
Page 20
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 20
45) Quando fui, passava pouco das sete. Na aurora pálida, verde-acinzentada (cf. na aurora pálida de cor chaki), pareciam refugiados de guerra, de rostos pálidos, e, taciturnos, amarravam em feixes os restos de um circo ambulante.
46) Na velhice, já tinham desbotado um pouco, mas como deviam ter brilhado na juventude! Já os olhos de Irena eram apenas verde-acinzentados (cf. eram apenas de cor chaki, mas:?os olhos de Irena sempre foram de cor chaki). Vaitkus saiu do carro e cumprimentou, segurando os medicamentos na mão estendida.
4.2. Correlação das denominações de cor castanho-esverdeado e chaki na frase e no sintagma
Os dicionários de letão e de inglês já mencionados dão fundamento para abordar a relação da cor castanho-esverdeada — que também abrange o castanho-avermelhado — com chaki.
A frase 47 permitiria supor que o castanho-esverdeado pode estar relacionado com chaki, pois nela a característica cromática é atribuída a uma peça de roupa, assim como a correlação entre chaki e castanho-avermelhado mencionada anteriormente. Se contextos mais amplos do que os disponíveis confirmassem isso, seria possível afirmar que, nas frases 48–50, o uso potencial de chaki é restringido pelos critérios semânticos e sintáticos mencionados. A construção usada na frase 49, vi os seus grandes olhos castanho-avermelhados, poderia ser interpretada à luz da frase 46. Normalmente vejo os olhos de Indrė castanhos; ao dançar muito perto dela, vi que os olhos de Indrė eram (pareciam) castanho-esverdeados. A percepção de uma cor dos olhos diferente da habitual poderia ser expressa pela construção ao dançar muito perto, vi que os olhos de Indrė eram de cor chaki. Por razões semânticas semelhantes, na frase 50 é possível dizer mãos de cor chaki ou as mãos estavam de cor chaki por causa da resina. Além disso, a frase 51 mostra que o uso potencial de chaki (de cor) também pode ser limitado por outros critérios estruturais: um sintagma nominal expandido por modificadores concordantes e não concordantes, em que não ficaria claro com que elemento chaki (de cor) concorda semanticamente (cf. imerso na erva alta de cor chaki ou imerso na luz chaki (de cor)).
47) Era isso que a senhora com quem dançaste por pouco tempo queria dizer-te, pois, por razões delicadas, naquela noite ela se sentia muito mal. Vestia um suéter de tonalidade castanho-esverdeada (cf. suéter de tonalidade chaki) e jeans castanhos. Tinha os cabelos escuros e ondulados.
48) Os lagartos vivem em locais secos, aquecidos pelo sol (estepes, florestas, montanhas até 1,5 km de altitude). A cor castanha ou castanho-esverdeada (?chaki) do lagarto camufla-o bem entre pedras e ervas. Os lagartos vivem aos pares e, à noite, escondem-se em tocas, debaixo de pedras e sob a casca dos tocos.
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351-7204
Page 21
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 21
49) Ou salto. Indrė virou-se para mim. Seu rosto — de traços femininos suaves e regulares — estava muito perto; eu via seus grandes olhos castanho-esverdeados (cf.: *eu via seus grandes olhos cáqui; eu via seus grandes olhos cor de cáqui) sob os cílios escuros. — Você é bonita — disse e segurei seus ombros.
50) Nem sei quantos anos tem essa mulher, talvez seja mais jovem que minha mãe e mais velha que minha avó; suas mãos, que ela enxuga no avental áspero de lona, são castanho-esverdeadas como galhos de pinheiro (cf. mãos como galhos de pinheiro — cor de cáqui); o avental está manchado de resina, e as panquecas que a mulher vira com os dedos cheiram tristemente a madeira...
51) Desço pela encosta esquerda da ravina, atravesso o riacho e, pela encosta direita, abro caminho lentamente para cima, imerso na luz castanho-esverdeada das ervas altas, da folhagem das árvores e dos arbustos (cf.?imerso na luz cáqui das ervas altas, da folhagem das árvores e dos arbustos), escalando os musgos pantanosos, salpicando lama viscosa e rastejando até o alto da encosta.
4.3. Nomes de cores: castanho-amarelado ou esverdeado-amarelado, amarelado-acastanhado e cáqui, correlação na frase e no sintagma
Ao definir cáqui, os dicionários letões, poloneses, alemães e ingleses mencionam amarelo-acastanhado ou acastanhado-amarelado. O fato de que o cáqui em lituano tem significado semelhante foi mencionado na seção 3.2. Por analogia com a cor da areia, os nomes de cores compostos usados nas frases 52–56 são (possivelmente) próximos do simples cáqui, cujo uso atributivo ou predicativo nas frases 57–61 é impossível pelos critérios semânticos mencionados. Por outro lado, a frase 62 (cf. também as frases 39 e 56) mostra que, se a cor de um objeto natural é percebida como instável, ela pode ser expressa pela construção cor de cáqui.
52) De cor castanho-amarelada suave (cf. cor cáqui castanha suave), às vezes cintila em ouro com tanto brilho que chega a tirar o fôlego.
53) Os padrões são silhuetados, sempre monocromáticos, escuros, dispostos sobre um fundo amarelo-acastanhado.
54) Você é loira, vestia um casaco amarelado-acastanhado, e segurava na mão uma sacola escura da “Bear beer”.
55) Ele vestia o chamado terno de Palm Beach, de cor amarelada-acastanhada, elegantemente confeccionado e, sem dúvida, muito caro.
56) É verdade que, com o passar do tempo, a cor branca da capa tornou-se amarelada-acastanhada.
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351–7204
Page 22
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 22
57) Isso é essencialmente um cão amarelo-acastanhado com uma «sela» preta. A cabeça, as pernas até às coxas e aos cotovelos, a parte inferior do tronco e o peito são amarelo-acastanhados, enquanto as orelhas têm um tom amarelo-acastanhado mais escuro.
58) Eis que, à beira do caminho, esvoaça uma borboleta malhada, amarelo-acastanhada. Pousou no caminho — e desapareceu, pois a parte inferior das asas é castanho-acinzentada, como a terra.
59) A madeira de bordo é dura e resistente. É de cor branco-amarelada ou amarelo-acastanhada, tem uma textura muito bonita e é brilhante. A madeira de bordo é utilizada para fabricar móveis, instrumentos musicais e peças decorativas.
60) A cor de ambas as variedades de caniches é branca, creme, dourada, rosada, castanho-amarelada grisalha, tricolor (branca, preta e castanho-amarelada) e castanho-amarelada com preto.
61) Os rebentos têm comprimento e espessura médios e são ligeiramente curvados. A sua casca é castanho-amarelada, com um tom esverdeado e uma camada cerosa acinzentada; as lenticelas são pequenas, esparsas e acastanhadas. Os gomos foliares são de tamanho médio, cónicos e separados.
62) Até aos dois meses de idade, são cinzento-azulados e têm olhos azuis; a partir dos três meses, a pelagem adquire um tom cinzento-prateado, e os olhos tornam-se castanho-amarelados. A verdadeira cor da pelagem e dos olhos só aparece nos cachorros aos oito meses de idade. Existem três variedades desta raça, que diferem apenas na pelagem.
Foi referido que, em inglês, chaki pode ser sinónimo da expressão amarelo-esverdeado. A frase 63, no mínimo, permitiria incluir esta cor mista entre os potenciais tons de chaki, pois a erva — neste caso, o prado —, que tipicamente se associa ao verde, é amarelo-esverdeada.
63) Um episódio prolongado perturba a estrutura do espetáculo, mas, no final, ela volta a aclarar-se: os grilos cantam, num prado de fundo amarelo-esverdeado jazem duas mulheres.
4.4. Correlação entre os nomes de cor castanho-acinzentado e caqui na frase e no sintagma
Na língua letã vizinha, castanho-acinzentado é (pode ser) um dos significados do adjetivo caqui (ver a Figura 4). O contexto da frase 64 e a Figura 5 permitiriam falar de um significado semelhante de caqui em lituano: o castanho-acinzentado da terra pode ser próximo dos tons de areia (ver a nota 28; cf. a frase 25). Tendo isso em conta, caqui torna-se possível nas frases 65–66.
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351–7204
Page 23
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 23
FIG. 4. Castanho-acinzentado35 e castanho36
FIG. 5. Cor da face inferior das asas da borboleta karpytūnė
64) Eis uma borboleta pintalgada, amarelada-acastanhada, a esvoaçar à beira do caminho. Pousou no carreiro — e desapareceu, pois a parte inferior das asas é castanho-acinzentada como a terra. As suas asas são tão estranhas, como se alguém as tivesse recortado grosseiramente. Por isso se chama karpytūnė.
65) Žąsies plunksna atskleistoje knygoje. Gražiomis linijomis krinta rūbų klostės. Spalvos šaltos: mėlynas apsiaustas ir pilkai žalias (plg. alyvuogių spalvos) apatinis drabužis pilkšvai rusvame (plg. chaki) fone.
66) A vista do outro lado do quarto, que se abre para uma plataforma ferroviária movimentada, apinhada de gente, onde decorria a seleção, e mais além os sombrios barracões de tijolo castanho-acinzentado, a fumegar (cf. sombrios barracões de tijolo caqui, a fumegar); todo aquele espetáculo era coroado por um arco metálico com uma inscrição, voltada precisamente para cá: ARBEIT MACHT FREI.
35 A imagem da cor foi encontrada ao introduzir Google no campo de pesquisa do navegador de imagens e escrever castanho-acinzentado.
36 A imagem da cor foi encontrada ao introduzir Google no campo de pesquisa do navegador de imagens e escrever, em letão, pelēki brūns.
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351-7204
Page 24
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 24
A potencial correlação entre os nomes de cores cinzento-acastanhado e cáqui nas frases 65–66 remete aos casos de uso de cáqui cujo significado, sem um contexto mais amplo, é pouco claro, como, por exemplo, na frase 67. Com base nos princípios da clareza e da economia da língua, os falantes geralmente evitam esse uso. Também é possível que os usuários da língua interpretem os casos «pouco claros» de cáqui de acordo com a cor típica do cáqui — o verde dos uniformes.
Considerando tudo o que foi dito, fica claro que, em sentido amplo, o cáqui abrange tons intermédios entre duas cores. De acordo com o protótipo cromático, o cáqui verde e castanho corresponde ao cáqui da erva e da terra. Este último abrange a paleta de tons de areia mencionada no artigo (amarelado-acastanhado, acastanhado-amarelado, acastanhado-acinzentado, castanho-amarelado-esverdeado, etc.; cf. frase 68), enquanto o primeiro abrange os tons da erva (verde-acastanhado ou amarelo-esverdeado; cf. frase 69).
67) – Entre! – convidei, e Badi Willard entrou no quarto, segurando na mão um boné de cor cáqui...
68) A tintura preparada é transparente, de cor castanho-amarelado-esverdeado (cf. cor cáqui), com odor fraco característico e sabor amargo e adstringente37.
69) Os caules do lúpulo são cortados e secos. Na Tasmânia, há secadores especiais junto às plantações de lúpulo: depois de secos, os cones devem conservar-se amarelo-esverdeados e inteiros. Por que se dá tanto valor ao lúpulo? Não haverá outro substituto para aromatizar a cerveja?
SÍNTESE E CONCLUSÕES
A análise de 96 exemplos da língua escrita lituana contemporânea com cáqui, comparados com os seus potenciais sinónimos em 313 frases, revelou que este adjetivo pode ter os significados «(cor) verde-acastanhada (acinzentada) (suave)», «(cor) castanha, ligeiramente acinzentada, esverdeada e/ou amarelada (suave)» e «(cor) amarela acastanhada ou esverdeada (suave)». Com base no protótipo verde e castanho, pode-se falar, de forma geral, em tons intermédios de cáqui da erva e da terra. Por analogia com os tons de areia, o cáqui da terra, entendido em sentido mais amplo, distingue-se do cáqui da erva, que está tipicamente associado à cor dos uniformes militares.
37 Cf. ainda a frase em que, devido aos critérios semânticos mencionados, o cáqui é restringido: Musgo de tons amarelados, esverdeados e acastanhados [isto é, Rhytidiadelphus squarrosus]. Citado de: https://www.delfi.lt/grynas/gamta/misku-savanoriai-kviecia-prisijungti-pazink-misko-kerpes-ir-samanas.d?id=63054274.
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351-7204
Page 25
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 25
A cor caqui é expressa por uma denominação simples e/ou composta. No lituano contemporâneo, as denominações dessa cor são usadas tanto como variantes quanto em oposição. Isso está relacionado ao tipo de construção e/ou à compatibilidade semântica.
Em geral, caqui (cor) é usado com substantivos que designam objetos artificiais (uniforme caqui, paredes da cor caqui); raramente se combina com substantivos que designam objetos naturais (areia da cor caqui; plantas aromáticas da cor caqui). O uso deste último tipo é influenciado por critérios de transitoriedade e mudança (Os olhos de Indrė parecem / ficaram da cor caqui de alegria,?Os olhos de Indrė são da cor caqui desde o nascimento; *Os líquenes são caqui). A compatibilidade semântica das denominações compostas da cor caqui não é limitada.
Semanticamente, caqui pode ser pouco claro. Uma denominação composta da cor é mais precisa e clara38.
Na maioria das vezes, o adjetivo caqui funciona como atributo num sintagma nominal; raramente, como predicativo (O uniforme novo é caqui). Na posição de predicativo, é mais frequente da cor caqui (As paredes são da cor caqui).
No lituano contemporâneo, caqui e da cor caqui podem ser usados como variantes com substantivos que designam objetos artificiais (paredes caqui (da cor caqui)). A expressão da cor caqui é mais frequente.
O empréstimo caqui está dando os primeiros passos para se estabelecer na língua lituana.
ŠALTINIAI
BŽe – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas: elektroninis variantas. Vyr. red. Danutė Liutkevičienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015. Prieiga internete: http://bkz.lki.lt.
CONCISE – The Concise Oxford Dictionary, Ninth Editon. Ed. Della Thompson, Oxford: Oxford University Press, 1995.
DC – A Dictionary of Color, Ian Peterson, 2003.
DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas. Sudarė Kauno Vytauto Didžiojo universiteto Kompiuterinės lingvistikos centras. Prieiga internete: http://donelaitis.vdu.lt.
DŽe – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Vyriausiasis redaktorius Stasys Keinys, 7-as pataisytas ir papildytas leidimas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2012, XXVI, 969 p.; elektroninis variantas, 2015. Prieiga internete: www.lkkiis.lki.lt.
38 Apie spalvų paprastųjų ir sudėtinių pavadinimų aiškus ir neaiškus (angl. transparent resp. vague) gradaciją plačiau žr. Smith 2005 ir ten cituojamą literatūrą.
BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204
Page 26
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 26
DSJPe – Słownik języka polskiego. Red. Witold Doroszewski. Prieiga internete: https://sjp.pwn.pl/doroszewski/lista.
DW – Deutsches Wörterbuch, 7. Vollständig neu bearbeitete und aktualisierte Auflage, Gerhard Wahrig. Hrsg. Renate Wahrig-Burfeind, München: Bertelsmann Lexikon Verlag, 2000.
KP4 (L1) – Kalbos patarimai 4. Leksika: Skolinių vartojimas (svetimybės, tarptautiniai žodžiai) (L1). Sud. Danguolė Mikulėnienė, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2005.
KP4 (L12) – Kalbos patarimai 4. Leksika. Skolinių vartojimas (leksikos skolinių sąrašas ir senųjų svetimybių sąrašas) (L1), 2-oji papildyta ir pataisyta laida. Sud. Danguolė Mikulėnienė, Aurelija Dvylytė, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2013.
LDOCEe – Longman Dictionary of Contemporary English Online. Prieiga internete: https://www.ldoceonline.com/.
LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas (t. 1–20, 1941–2002): elektroninis variantas. Redaktorių kolegija: Gertrūda Naktinienė (vyr. redaktorė), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 (atnaujinta versija, 2008). Prieiga internete: www.lkz.lt.
LLVVe – Latviešu literārās valodas vārdnīca 1972–1996. 1.–8. Sēj. Aut. kol. Rīga: Zinātne, 1972–1996. Prieiga internete: http://www.tezaurs.lv/llvv/.
LVV – Latviešu valodas vārdnīca. Red. Dainuvīte Guļevska, Irēna Rozenštrauha, Dorisa Šnē, Rīga: Avots, 2006.
LVVe – Latviešu valodas vārdnīca. Rīga: Avots, 1987. Prieiga internete: http://tezaurs.lv/.
MLVVe – Mūsdienu latviešu valodas vārdnīcas interneta versija 2004–2014. Red. I. Zuicena, LU Latviešu valodas institūts. Šobrīd internetā pieejami šķirkļi, kas sākas ar A–Ļ. Prieiga internete: http://www.tezaurs.lv/mlvv/.
NTSSRJe – Новый толково-словообразовательный словарь русского языка, Т. Ф. Ефремова, 2000. Prieiga internete: http://efremova-online.ru/slovar-efremovoy/.
OXFORDe – English Oxford Living Dictionaries. Prieiga per internetą: https://en.oxforddictionaries.com/definition.
SJPe – Słownik języka polskiego, ortograficzny, wyrazów obcych i słownik do gier w jednym. Prieiga internete: https://sjp.pl/.
SOJPe – Słownik ortograficzny języka polskiego, Muza 2001, 2005, 2006 T. Karpowicz. Prieiga internete: http://slownikjp.pl/64727-khaki.html.
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351-7204
Page 27
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 27
SRJ – Словарь русского языка, Сергей И. Ожегов, Москва: Русский язык, 1984.
SRJ IV – Словарь русского языка 4. Ред. А. П. Евгеньева, Москва: Русский язык, 1988.
SŽe – Sinonimų žodynas, 2-asis pataisytas leidimas. Antanas Lyberis, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015. Prieiga internete: www.lkiis.lki.lt.
TSRJ2e – Толковый словарь русского языка, Д. Н. Ушаков. Prieiga internete: https://ushakovdictionary.ru.
TSRJe – Толковый словарь русского языка, С. И. Ожегов, Н. Ю. Шведова. Prieiga internete: http://ozhegov.info/slovar/.
TŽŽ1 – Tarptautinių žodžių žodynas. Ats. red. Vytautas Kvietkauskas, Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1985.
TŽŽ2 – Tarptautinių žodžių žodynas, ketvirtas pataisytas ir papildytas leidimas. Valerija Vaitkevičiūtė, Vilnius: Leidykla „Žodynas“, 2007.
LITERATŪRA
Berlin B., Kay P. 1969: Basic Color Terms: Their Universality and Evolution, Berkeley: University of California Press.
Biggam C. P., Hough C. A., Kay Ch. J., Simmons D. R., eds., 2011: New directions in colour studies, John Benjamins Publishing Company.
Casson R. W. 1994: Russett, Rose, and Raspberry: The Development of English Secondary Color Terms. – Journal of Linguistic Anthropology 4(1), 5–22.
Casson R. W. 1997: Color shift: evolution of English color terms from brightness to hue. – Hardin C. L., Maffi L., eds., Color categories in thought and language, 224–239.
Florén H. 2005: Colour terms. Interpretation of Linguistics Signs, Falun: Högskolan Dalarna. Prieiga internete: https://www.academia.edu/12442008/COLOUR_WORDS_Interpretation_of_-Linguistic_Signs_Degree_Thesis_
Gritėnienė A. 2017: Vainiklapių spalvos ir atspalviai šiuolaikinėje lietuvių prozoje: balta ir juoda. – Acta Linguistica Lithuanica 76, 134–154.
Gudavičius A. 2007: Gretinamoji semantika, Šiauliai: Bibliotheca actorum Humanitaricorum universitatis Saulensis.
Gudavičius A. 2009: Etnolingvistika (tauta kalboje), Šiauliai: Bibliotheca actorum Humanitaricorum universitatis Saulensis.
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351-7204
Page 28
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 28
Hardin C. L., Maffi L., eds., 1997: Color categories in thought and language, Great Britain: Cambridge University Press.
Jakaitienė E. 1988: Leksinė semantika, Vilnius: Mokslas.
Jakaitienė E. 2010: Leksikologija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla.
Juzelėnienė S. 2001: Būdvardžių semantika ir stilistika „XX amžiaus lietuvių poezijoje“: spalvų reikšmės būdvardžių konotacijos. Daktaro disertacijos santrauka. Kaunas: Vilniaus universiteto Kauno humanitarinis fakultetas.
Kazlauskaitė R., Ramanauskienė E. 2011: Naujieji spalvų pavadinimai lingvistinės pragmatikos požiūriu. – Res Humanitariae 10, 176–201.
Maslova V. A. [Маслова Валентина А.] 2001: Лингвокультурология, Москва.
Rakhilina E. V. 2007: Linguistic construal of colors: The case of Russian. – Maclaury R. E., Paramei G. V., Dedrick D., eds., Anthropology of Color Interdisciplinary multilevel modeling, 363–377.
Rakhilina E. V., Paramei G. V. 2011: Colour terms: Evolution via expansion of taxonomic constraints. – Biggam C. P., Hough C. A., Kay Ch. J., Simmons D. R., eds., New directions in colour studies, 120–131.
Roze A. 2005: Krāsu nosaukumi: lingvistiskais aspekts latviešu valodā. Promocijas darba kopsavilkums filoloģijas doktora grāda iegūšanai valodniecības zinātņu nozares latviešu sinhronās valodniecības apakšnozarē, Rīga.
Roze A. 2018: Заимствованные слова – один из источников обозначений нюансов цвета в латышском языке. – Acta Linguistica Lithuanica 78, 216–242.
Rutkovska K., Smetona M., Smetonienė I. 2017: Vertybės lietuvio pasaulėvaizdyje, Vilnius: Akademinė leidykla.
Smith J. J. 2005: Salience Counts: A Domain Analysis of English Color Terms. – Journal of Linguistic Anthropology 5(2), 203–216.
Stepanov J. [Степанов Юрий С.] 1997: Константы: словарь русской культуры, Москва: Школа „Языки русской культуры“.
Ter-Minasova S. [Тер-Минасова Светлана Г.] 2000: Язык и межкультурная коммуникация, Москва: Слово.
Vasilevič A. P., Kuznecova S. N., Miščenko S. S. [Василевич, Александр П., Кузнецова, Светлана Н., Миценко, Сергей С.] 2005: Цвет и название цвета в русском языке, Москва: КомКнига.
White J. V. 1990. Color for the Electronic Age, New York: Watson-Guptil Publications.
BENDRINĖ KALBA 91 (2018)
www.bendrinekalba.lt
ISSN 2351-7204
Page 29
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 29
Wierzbicka A. 1990. The Meaning of Color Terms: Semantics, Culture, and Cognition. – Cognitive Linguistics 1, 99–150.
Wierzbicka A. 1996: Semantics: Primes and universals, Oxford: OUP
Zolnikova J. V. [Зольникова, Юлия В.] 2009: Цветообозначения во фразеологической картине мира немецкого и русского языков. – Вестник Челябинского государственного университета. 2009. №30 (168). Филология. Искусствоведение 35, 88–93.
Gauta 2018 10 17
Priimta 2018 12 17
KHAKI IN MODERN (WRITTEN) LITHUANIAN
S u m m a r y
The article addresses the issue of whether the lexeme khaki is unambiguous in written Lithuanian, and of how deeply it is rooted in the language. The names of the colour are dissected from a syntactic-semantic standpoint, in reliance on material from the Corpus of the Modern Lithuanian Language (CMLL) by the Centre of Computational Linguistics at Vytautas Magnus University.
Analysis of the CMLL cases and their comparison with potential synonyms has revealed that this adjective can have the meanings of ‘(light) (greyish) brownish green (colour)’, ‘(light) greyish and/or greenish and/or yellowish brown (colour)’, and ‘(light) brownish or greenish yellow (colour)’. In general and with reference to the prototype green resp. brown, we can talk about transitional khaki shades of grass and earth. Based on the analogy of the colour of sand, the khaki of earth with its broader sense is distinguished from the khaki of grass, which usually correlates with the colour of the military uniform.
The colour khaki is verbally expressed using its simple and/or complex lexeme. In modern Lithuanian, the names of this colour can be used both in variation and in opposition. This has to do with the type of the construction (attributive vs. predicative) and/or semantic combinability (natural objects vs. man-made artefacts).
Semantically, khaki can be vague. The complex lexeme of the colour is rather more definite and transparent.
BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204
Page 30
LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Chaki dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje | 30
The study has showed that the loanword khaki is taking its first steps towards solidifying its place in the Lithuanian language.