scieee Science in your language
[lt] (orig) [en] [de] [fr] [it] [es] [pt]

Pasvarstymai apie vietovardžių ir asmenvardžių rašymą senosios Lietuvos istorijos tyrimų vertimuose

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Pasvarstymai apie vietovardžių ir asmenvardžių rašymą senosios Lietuvos istorijos tyrimų vertimuose

Author: Ingė Lukšaitė
Year: 2021
DOI: 10.35321/all84-18
Source: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/download/2093/2201
S aipsniai / A icles 351
INGĖ LUKŠAITĖ
Lie u os is o ijos ins i u as
Mos as de pesquisas do Sóclo: Li uânia cul u a
his ó ia, Re o mação his ó ia, Mažosios (P ūsų)
Li uânia is o iog a ija e on es.
DOI: doi.o g/10.35321/all84-18
PASVARSTYMAI APIE
VIETOVARDŽI IR
ASMENVARDŽI RAŠYM
SENOSIOS LIETUVOS HISTORIJOS
TYRIM VERTIMUOSE Ac ualmen e cada ez mais eikalhos da elhosa his ó ia Li uana
aduziama pa a es anhas línguas: ingles, okiečių e k . Kyla undamen a ia
ques ões, como de e ia se nas aduções esc i as pe sonagens e opo á bios.
Exis e não uma única isão. Uma delas a le an ou habil. d . Ha aldas Bichlmeie is
ecenzando Ingės Lukšai ės li o pa a adução em okiečių língua (Bichlmeie 2020:
197201). O au o da e isão olha c i icamen e em e ime nosis a u os p incípios de
o og a ia de nomes pessoais e locais e c i ica po seus emp egados da edi o a da
Uni e sidade de Leipcigo. Sin o ob igação cons a a que aqueles p incípios
es abelece am au o ė, e a edi o a colabo ou ealizando eles, po an o assumo oda
a esponsabilidade. A opinião dos au o es da e isão, Vokie ias na li e a u a
cien í ica p incipalmen e são o necidas de e dade paludi as o mas de nomes
pessoais. Konk ečiai isso signi ica: se polonks e lie u is (mesmo se seu sob enome é
apenas o icialno polonizuado) de Li uânia Digiosios Kunigaikš ys ės mencionado
on es apenas lenkiška (i ou la yniška) o ma de sob enome, isso de e se usado
exa amen e essa o ma, e não lie u iška (mesmo se de bons incen i os
econs uída); (exceção pode se a o ma Li u iška de pessoa de ní el in e nacional
conhecido, exemplo Ma ynas Maž ydas e k .). Isso ale especialmen e naqueles
casos em que as o mas de nomes pessoais Li u iškos em zona de uso de omečių
língua não são usadas: Radziwił(ł) é conhecida, mas Rad ila? (Bichlmeie 2020: 198).
Reque imen o usa nas on es mencionada o ma de pe sonagem é baseado e em
jo ecenzuojamoje knygoje laikomasi. Tačiau šal iniuose minimos dažniausiai
ne d i, o žymiai daugiau o mų. Moksliniuose eks uose, kaip i ecenzuo oje
li o, pela p imei a ez mencionin elas edac adas em odas as línguas on es. Li uânia
INGĖ LUKŠAITĖ
352 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIV
G ande Kunigaikš ys ėje os p imei os séculos de exis ência do es ado e am usados
neolo ynų, usėnų (Lie u os Didžiojoje Kunigaikš ys ėje gy enusių šiau ės y ų
sla ų) gudų kancelia inė aš o kalbos, susi ašinėjimui com izinhas es ados […]
ge almen e e ad esa ų kalbos: su Vokiečių i Li onijos als ybės O dinų kalba […]
lo yniškai i okiškai, su Lenkija […] lo yniškai i lenkiškai, su o o iais […] jų.
P ak ikėjus p ecoz iesiems Naujiesiems laikams o uso de línguas à esc i a
o nou-se ainda mais complicado: a pa i XVI a. meados ao luga da língua aš o
p e enda a e polkų kalba, como lingua anca a odos os plu iakalbės Abiejų Tau ų
Respublikos e i ó ios. Desde a XVI a. a língua polkų paleng a começou smelk is e em
luga da saky inės língua: ela começou a oma po cima uncioná ios do es ado,
didikai; ao longo de alguns séculos pa e kilmingų o nou-se biculíbios: usėnų gudų
polkų kalba, usėnų uk ainiečių polkų, lie u ių polkų /. Mažosios (P ūsų) Documen os
li uanos y a o okiečių kalbos o masmos зарасy ieji. A si adus lie u iškai aš ijai
lie u ių kalba iš lė o ambém começou o na aš o kalba, po ém Li uânia Didžiojoje
Kunigaikš ys ėje ela não e a esc i os des inados adminis ação, diplomaijai, poli ica
documen ai. En ão suas o necidas dados sob e nomes pessoais e localo a džius
o am nesis eminiai, mui as ezes spo adiški. Apesa do es ei o uso da língua
esc i a li uanas, ela começou o nece -nos dados e sob e localo á žius, e sob e
pe sonalo á žius. Ou a ques ão é se nós conhecemos su icien emen e essa
in o mação. Li uães habi adas e i ó ios e pessoas de o igem Li uãs é mais uma
on e, cujo u íssimos paisi i, ele paneig i se ia não is o iška. Isso saky inės lie u ių
kalbos ęs inumas, condiginis o mas da linguagem a umas: e pe sonal a jiam, e
ie o a djiam emos su i usią saky inės kalbos in o maciją lie u ių kalba. Temos
de obse a des as o mas de XXI a., especialmen e quando já olo são a ançadê
onomas icas, anden a džių pesquisas, emos cole á in o mação, diccioná ios e
discu idos da linguagem kai os dėsningumus. Temos de econhece saky inei língua
s a us do on e e po ele basea -se, quando escolhamês lie u iškas o mas pessoais
de nomes e localo a dzes. Elas não são só econs uções eó icas ou his o iado es
sugal o os. Ve dade, his o iog a ias exa a (e ele p e alece) o malaus de abo dagem
a isso, que, se pe sonalônimo ou opo í gio o mas não es á aš o língua insc i os
em documen os, signi ica, elas de odo não exis e. Esse pon o de is a não é
his o icamen e con iá el e a gumen ado. En ão desde XVI a. on es pessoais e
localo á sias são minimi nessas línguas da esc i a neolo ynų, usėnų kancelia ine,
lenkų línguas, okiečių, lie u ių, e las a ąja ainda e saky inėje kalboje paliudi as.
En ão ade indo a idelidade em on es cap adas a o mas emos que esc e e pelo
menos 34 de cada nome pessoal e opo í gio pa- o mulas. Es e p incípio man ém-se
em ecensuojamada li o, na qual edac adas odas a p imei a ez minimo o mas de
apelido (issky us nežymias записывания вариации), que su incam de que meio on es
(lie u ių pessoas de o igem da e saky inėje kalboje paliudi as), elas ecido inai
edac adas de apelidos odyklėje. No en an o, cada ez esc e endo odas as o mas
Pas a s ymai apie ie o a džių i asmen a džių ašymą senosios
Lie u os is o ijos y imų e imuose
em sen ença Įž algos Insigh s 353 al ex aição g iauna a slandumą da sen ença,
po an o em que escolhe de eles uma p incipal. Ski ingoma línguas de esc i a
insc i a nomes pessoais di e e šaknies esc i a e, sem abejo, galūne. Knygoje
apossêndose escolhe aquela, que co esponde à e ninê o igem de pessoa, se ela é
conhecida. Nes e momen o já es á se ida no Es ado da Li uânia al os uncioná ios,
pa e de digi os pa en es e ninė o igem, po an o já há possibilidade escolhe a sua
o ma de apelido de aco do com a o igem pessoal. A e isão au o iza que seja usada a
o ma de nomes pessoais lie u iška da p imei a lie u iška li o compa y ojo
Ma yno Maž ydo. Li u iškąją o ma a ele conside a econs ução. Com isso pode-se
conco da . Exis e sob e i ê du Ma yno Maž ydo mão assinados au óg a os la ynų
kalba M. Mossuid, Ma inus Mossuid, ac os ichai Ma inus Mos idius, Ma inus
Mas idas, mui o e di e en es o mų andama seus li os i uliniuose olhas,
p incipais M. Mossuidas Vai kunas, Ma inas Mos idas, Mosco idius e pan. Esse
pessoal pasiš en imas língua Li uânia p eng i li os é jun o e sua nacionalidade
iden idade paludijim. En ão ais p onome pessoal da o ma lie u iška uso é
jus i icado. No en an o, e isen en a não conco da, que osse usada Rad ilos e
Paliaus Mėgo o (p ūso, 1564 m. ca ekizmo į p ūsų kalbą e imo alkininko) nomes
pessoais. a. e na p imei a me ade do século XVII o nome pessoal Rad ila o mas de
on es ambém é não uma: neolo ynų Radi ilus (Rad anas 1592: XVI 1 .), polkų
Radziwiłł, Bogusla o Rad ilos pa ašai em la ynišku, okišku eks ose Radzi il Radzi ill
(Čapai ė 2020: 15, 2023), lie u ių Radi ilas (Pociū ė 2004: 7). Rū os Čapai ė de g andes
au og a os descob iu que a maio ia deles sabiam á ias línguas, e am einados a
esc e e não com uma única esc i a (Čapai ė 2019: 228 230). meados a século XVII.
Kėdainių bu mis as S eponas Jaugelis Telega Li u iškoje dedikacijoje Jonušui
Rad ilai записала литовскую по имени o mą Radiwilus: Jonussie Radiwilay,
Kunigaikss i, Pone... (Pociū ė 2004: 7). Exis e a é es es dias sob e i ida e usada o ma
de sob enome Rad ila, Rad ilas (Vanagas, Maciejauskienė, Razmukai ė 1989: 241249).
Rad ilos e am de o igem li uãs, e XVI a. segunda pusés XVII a. p imei a pusés
e angelikai, didikos giminês saca ep esen an es, da me o li e a u a o am a aliados
como de ensedo es do es ado da Li uânia, seus in e esses p o ec o es,
ícondiimybės Lie u ai e suas adições his ó icas êsėjai; ecensujamada li o
publica-se Venclo o Ag ipos ca a pa a Mikalojui Rad ilai Rudaj, no qual cla amen e
a i ma que Polônia e Li uânia êm dis in os in e esus, que Polônia p ocu a pega a
Li uânia, em Rad ilą Rudąjį k eipiamasi como em de esa dos in e esses do Es ado da
Li uânia (Lukšai ė 5353 2017:553). a. XVII a. p imei a pa e do XVI Rad ilas conside a
polacos não exis e undamen o his ó ico. Com base oda es a in o mação,
undamen adamen e podemos escolhe a Li u iškąją o ma de seus pe sonagens
como p incipal, se conco damos, que a o ma p incipal do pessoal nome a escolhemos
endo em con a a e nină kelmę.
INGĖ LUKŠAITĖ
354 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIV
Kebliau é escolhe p incipal p ūso - adu o de okieços língua em p ússia língua o
ajudabininko Pauliaus Mėgo o pe sonal a dį. Šal iniuose sob e i endo só de pessoa
desconhecida em língua okiečių insc i o sob enome Paull Mego nome esc i o
numa ca a. Au óg a o a ualmen e não é conhecido (Mažiulis 1981: 242). En ão não
es á cla o, se a ca a de записыватель exa amen e o neceu p ūso adu o
nome pessoal. Na opinião do Recenzen e, ou absolu amen e não p ecisa de
pe sonalidade li uaniza , ou o nece okiškąjį, sua opinião, econs uída o ma
de pe sonalidade p ūsiškoi pode ia se Paul[i/as] Mego [i/as]. Uma ez que se pode
du ida se a única ez mencionada o pessoal alemão é exa amen e insc i o, e p ūsų
língua é bal ų kalba, eo in in menin o pessoal escolhida li uanizada Vy au o Mažiulio de e minada o ma
(Mažiulis 1981: 241249).
Recenzuojamada no li o escolhida epe o inai menin nome pessoal pa a o nece
sua o ma de e ninês o igem. Po an o, no li o epe o amen e menin esc e e
usênų o igem Valo ič, Chadke ič, Sapega, Eulašauski, li uãs o igem Kęsgaila,
Goš au as, Rad ila, lenkų Kiszka, Łaski, okiečių K au mülle e . . Kai neaiški e ninė
p iklausomybė, opciona-se la yniškoji o ma, se ela es á. Semelhan e si uação é e
com a esc i a de localo a zes. Monog a ia ab angieama mui o ampla e i ó io, na
qual oi li uãos, usėnų, okiečių, polkų línguas on es nos a o ų luga o a džių.
Pa e daqueles e i ó ios o am mis ia e nicamen e pon o de is a e po amžius
kei ê sua pe enomência polí ica. O au o da e isão ac edi a que de e ia se
usados okiečių is o iog a ijoje papli ę loka a žiai. Recenzen o p opos o p incípio
ike ia àqueles localo a dji, que são amplamen e di undidas nos his o iado es
abalhos, e isso ge almen e são g andes cen os de polí ica, cidades ou nomes de
luga es de acon ecimen os polí icos. Kai pe mi amês em Re o mação empos de
ig ejas undações, como mo imen o ealijas enka indica pequenos mies elius,
aldeias, d a us, pali a kus. A maio ia deles okiečių is o iog a ijoje não exis em
conhecidos ou menkai papli ę. Assim, des acam-se ês g upos de localo i zes, que
p ecisam se discu idos sepa adamen e e noss u a , como eles de em se
esc i os: 1) amplamen e di undidas g andes cidades ou conhecimen os na his ó ia
nomes de localidades; 2) nomes de pequenos assen amen os, di undidos em
di e en es e niná ias e i ó ios e di e en es línguas zonas; 3) mis u ias
e niná ias e i ó ios exis en es e ali usių dependomência polí ica de e i ó ios
localo a dzes. Como e pessoais, nos abalhos de ciência edac am-se nas on es
mencionadas o mas de localo a des, po ém cada ez minin localo a dį odas as
suas o mas menė i é nãoikslinga. Na his o iog a ia alemã os opo á dios da Li uânia
Digiósia Kunigaikš ys ės ge almen e são omados da His o iog a ia da Polônia, isso
lėmė XIX a. XX a. p imei a pa e das ci cuns âncias his ó icas. Lenkų is o iog a ija
o nou-se į aigi XIX a., e pa icula men e signi ica i a XX a. De a o, á ios cên imos
ją kū ė quali ica his o iikai, ela ab êpia mui os emų, é au o i e inga, a Polônia
es ado man ém mui os his o ias de ciência ins i uições. Lenkų is o iog a ija
Pas a s ymai apie ie o a džių i asmen a džių ašymą senosios
Lie u os is o ijos y imų e imuose
du an e XIXXX a. o nou minkš ąja o ça de pode . No en an o ainda a é ago a nela exis e a isão de que Abiejų Įž algos Insigh s 355 /
Nacionais Republika é Polônia, que lenkiškai ašan ys XVIXVII a. odos o am polacos e
isso ansli icada em ou a is o iog a ijas. Desde o XX a. começo começa am a
su gi e daqueles países, que mais do que cem anos a ás cons i uí am Abiejų Tau ų
Respubliką, nacionais is o iog a ias, elas pa icula men e aumen a am Li uânia,
Bal a usija e Uc ânia p oclamando seu nacioninismo. Essas is o iog a ias já cen o
ano o jengia em in e cau inha conhecija. Vem a ho a conside a -se e em Li uânia,
Bal a ésia, Uk ainas is o iog a ias, e jose jo o o a dzii são di e en es, do que
o am esc i os polkų kalba, eles êm sob e i en es o mas de ie o a džių e maio ia
deles são usadas Li uães, bal a usių e uk ainiečių línguas. Ac ualmen e língua polkų
naqueles e i ó ios não exis e lingua anca, po an o di icilmen e ou é sensa o
con inua poloniza mencionados países e nações localo a džius. Ixaquando
p incípio, segundo o qual de e se mencionadas on es de o ma de localo á dios
( eks e ou su elk os odyklėse), em-se, como e no caso de pe sonalo á ios, escolhe
sua o ma p incipal. No li o e isiojamo é escolhida al como é ago a usada no
e i ó io de aco do sua a ual pe enzância polí ica. Isso esol e a ques ão e no
caso, quando localo á dios es ão em e i ó io, que po séculos ėjo de mãos em
mãos, es es es ão nos es ados e nações de zonas on ei ias e, po an o, em umas
á ias línguas ski ing as o mas in ocadas: Gdanskas Dancigas, V ocla as B eslau, Bia esceany B es , Ošmena / Ash. Excepção cons i ui
Mažosios (P ūsų) Li uania localo a džiai, uma ez que a uais deles não susikū ę
e oliucijos keliu pe šim mečius, a poli ine alia in oduzi sem sąsajos com ex-sias
(anks esnėmis) o mas. Pa a eles usa escolhida ou a caminho: e ime em okiečių
kalbą pela p imei a ez indicadas okiečių e li a ių luga o a džių o mas, p incipal
o ma o necida okiškoji, e a uais usiškos indicadas odyklėje. Es es p incípios de
o og a ia de nomes de luga e de pessoas no li o e isado es ão discu idos em
explicações de nomes de pessoa e de luga es (Lukšai ė 2017: 635, 653). Tenha que
econhece , que no li o icou nãošsp ęs a, que que sinais da língua okiečių
de e iam se apon ados os sons č, ž, dos quais nos Li u išku e usėnišku
pe sonnágios e localo a djius há mui o: nelas icou lie u iškos abėcėlės aidės, como
sinal, que e s a do Li u ians língua. Anais caminho já en ou Zigman as Kiaupa da
sín ese da his ó ia da Li uânia e ime em inglês língua (Kiaupa 2002) e Da ius
Ba onas com S i eno K is o e iu Ro el em monog a ia cien í ica sob e
pagoniškosios Li uânia eendimen o em k is ioniškųjų als ybių g e as (Ba onas,
Rowell 2015 ). Z. Kiaupos li os e ime em inglês línguau nomes de pessoas de o igem
li uãs esc e em lie u iška o ma, po ém da maio ia Li uânia Didžiosios
Kunigaikš ys ės usėnų, polkų kilmės indi íduos escolhida lenkiškoji. Ba ono e Ro elo
no li o da his ó ia da Li uânia odos os pe sonagens esc e em Li u iška o ma, a
localo a džių esc i a a ia: alguns são a ual das dependomências e i o iais língua:
Ge ia y, Gdansk, B iansk, aos ou os man ém-se adicional Li u iška his o inė
o ma (K ė a, embo a ela ago a es eja no e i ó io da Bal a usia), e B es (Li o sk)
is o iog a ijoje papli usia usų e bal a kalbų o ma.

INGĖ LUKŠAITĖ
356 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIV
Kadangi bal a usių kalboje y a a ojamos ne ke u ios šio ie o a džio o mos
(B es , Be ascie, Bie ascie, Be es je), al escolha é jus i icada. As
pe sonalidades his ó icas e o o á dios nas aduções é complexa, já
o maojasi disposições de inidas, ou se suas p igis, mos a á empo.
LITERATŪRA
Ba onas Da ius, S ephen C. Rowell 2015: The Con e sion o Li huania om
Pagan Ba ba ians o La e Media al Ch is ians, Vilnius: Lie u ių li e a ū os i au osakos
ins i u as.
Bichlmeie Ha ald 2020: Ingė Lukšai ė, Die Re o ma ion im G oss ü s en um
Li auen und P eussisch-Li auen (1520e Jah e bis zum Beginn des 17. Jah hunde s),
Leipzig: Leipzige Uni e si ä s e lag GmbH, 2017 [ ecenzija]. – Ac a Linguis ica
Li huanica 82, 197–201.
Čapai ė Rū a 2020: Bogusla o Rad ilos au og a as XVII a. lo yniškojo ku sy o kon-
eks e. – Lie u os is o ijos me aš is 2020 2, Vilnius: Lie u os is o ijos ins i u as, 5–39.
Čapai ė Rū a 2019: Lo yniškojo ku sy o į ai o ė Lie u os Didžiojoje Kunigaikš ys ėje
asmens au og a o aspek u (XV a. pasku inysis ke i is – XVI a.). – Ženklai. Simboliai.
P asmės. Lie u os Didžiosios Kunigaikš ys ės y imai pagalbinių is o ijos mokslų aspek u,
sud. R. Čapai ė, G. Zujienė, Vilnius: Lie u os is o ijos ins i u as, 185–230.
Kiaupa Zigman as 2002: The His o y o Li huania, Vilnius: Bal os lankos.
Lukšai ė Ingė 2017: Die Re o ma ion im G oss ü s en um Li auen und P eussisch-Li auen
(1520e Jah e bis zum Beginn des 17. Jah hunde s), Leipzig: Leipzige Uni e si ä s e lag.
Mažiulis Vy au as 1981: P ūsų kalbos paminklai 2, Vilnius: Mokslas.
Pociū ė Daino a 2004: Knyga nobažnys ės k ikščioniškos 1653, Vilnius: Lie u ių li-
e a ū os i au osakos ins i u as.
Rad anus Ioannus Li [uanus] 1592: Radi ilias, si e de i a e ebus [...] Nicolai
Radi ili [...], Vilna: Ioannus Ka zanus.
Vanagas Aleksand as, Maciejauskienė Vi alija, Razmukai ė Ma y ė
1989: Lie u ių pa a džių žodynas 2: M –Ž, a sak. ed. A. Vanagas, Vilnius: Mokslas.
In oducido m. 2 de ma ço de 2021
INGĖ LUKŠAITĖ
Lie u os is o ijos ins i u as
Li huanian Didžiosios Kunigaikš ys ės
A chi ek ų g. 25–87, Vilnius LT-04105, Lie u a
sky ius luksai [email p o ec ed]om