Acta Linguistica Lithuanica 2025, deel 93, p. 1–6 Inhoudslink / Link naar de inhoud ISSN 2669–218X (online / elektronisch)

ZOEKTOCHT NAAR VERDWIJNENDE IDENTITEITEN, OF DE PALLIATIEVE STRATEGIE VAN DE LITUANISTIEK (OVER TAAL, WETENSCHAP EN ONDERWIJS)^¹

DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ Instituut voor de Litouwse taal E-mail: danguole.mikulėnienė@lki.lt ORCID ID: https://orcid.org/0000-0001-7781-7236 Onderzoeksgebieden: geolinguïstiek, dialectologie van de Baltische talen, synchrone en diachrone dialectologie, morfonologie, geschiedenis van de Litouwse taal en taalkunde.

https://doi.org/10.35321/all93-11

Ruim tien jaar geleden ging het nieuws de wereld rond: nadat hij nauwelijks honderd jaar had geleefd, stierf de laatste schildpad van de Galapagoseilanden, met de naam Eenzame George. Natuuronderzoekers maakten zich grote zorgen, want schildpadden van die soort leven twee keer zo lang. Ik zou niet willen dat mijn voordracht op een necrologie lijkt, maar de dood is altijd een onaangenaam woord. Het dier dat als symbool van deze eilanden gold, herinnerde de wereld eraan dat alle kinderen van de natuur sterfelijk zijn. Helaas niet alleen zij. Ook talen sterven.

En aanzienlijk vaker dan we zouden denken: nog enkele decennia geleden werd gezegd dat we wereldwijd elke twee weken ten minste één taal verloren. Met één taal en één cultuur worden we armer. Wanneer de laatste persoon die de taal spreekt sterft, gaat een niet opgetekende of niet opgenomen taal onherroepelijk verloren. Verdrietig, nietwaar? Mensen begrijpen dat hun taal sterft, maar weten niet hoe snel dat zal gebeuren.

Na het herstel van de onafhankelijkheid groeide ons zelfrespect enkele decennia lang. Tegelijkertijd nam ook de waarde van de Litouwse taal toe. We weten immers dat wij, samen met onze Letse broeders, degenen zijn die de wereld

^¹ Dit artikel is gebaseerd op de voordracht die op 27 juni 2025 werd gehouden op het Litouwse cultuurcongres, gewijd aan de honderdste verjaardag van het Litouwse cultuurcongres en de honderdvijftigste geboortedag van Mikalojus Konstantinas Čiurlionis.

Copyright © 2025 Danguolė Mikulėnienė. Uitgegeven door het Instituut voor de Litouwse taal. Dit is een openaccessartikel dat wordt verspreid onder de voorwaarden van de Creative Commons Attribution Licence, die onbeperkt gebruik, verspreiding en reproductie in elk medium toestaat, mits de oorspronkelijke auteur en bron worden vermeld. // Uitgegeven door het Instituut voor de Litouwse taal. Dit artikel is open access en wordt verspreid volgens de voorwaarden van de „Creative Commons“-naamsvermeldingslicentie, die onbeperkt gebruik, verspreiding en reproductie van de inhoud op elk medium toestaat, mits de auteur en de bron worden vermeld.

Ontvangen: / Gauta: 2025-10-14. Geaccepteerd: / Priimta: 2025-11-14.

1

de Baltische talen hebben behouden. En toen we ons de Indo-Europese taalboom van Augusto Schleicher herinnerden en de tak van de Baltische talen zagen tussen de talrijk gebruikte Germaanse en Slavische talen, waren we trots op ons verleden. Al sinds de Sovjettijd waren we gericht op het romantische VERLEDEN van de taal (bijna de oudste taal; spraken Adam en Eva niet juist deze taal in het paradijs? enzovoort). Het hoeft geen verbazing te wekken: toen hadden wij voor onze taal geen TOEKOMST.

Het verleden is voor jongeren echter – een generatie inwoners die de grootste invloed in Europa kan uitoefenen – eenvoudigweg oninteressant, omdat de wereld van de jonge generaties al lang de grenzen van de natiestaat is ontgroeid. Zij zijn wereldburgers. Anderzijds kunnen ook wij, die in post-Sovjetlanden leven, niet voortdurend alleen maar praten over hoe het daar voor ons was in de Sovjettijd of hoe wij toen waren. We moeten praten over hoe wij zullen zijn, zelfs wanneer wij er niet meer zullen zijn.

Nadat wij de onafhankelijkheid van Lietuva hadden hersteld, creëerden wij allereerst een HEDEN voor de Litouwse taal. Sommigen van ons begrepen dit als een wettelijk gereglementeerde identiteit, steunden wetten en programma’s ter ondersteuning van de staatstaal en geloofden naïef dat het succes dat de prioriteiten van de lituanistiek in het interbellum zo duidelijk naar voren had gebracht, ons ook deze keer niet zou voorbijgaan. Anderen eisten tegelijkertijd onbeperkte vrijheid voor zichzelf en natuurlijk voor de taal – zonder enige regelgeving, omdat die met de Sovjettijd, censuur en nog allerlei andere zaken werd geassocieerd. Ja, na 1990 werd de staatstaal geïnstitutionaliseerd: bij de Herstelgevende Seimas werkte de Commissie voor de Litouwse staatstaal, de staatsinspectie voor de taal werd versterkt, en het Ministerie van Onderwijs en Wetenschap bekommerde zich niet alleen om het onderwijs in de Litouwse taal, maar ook om Litouwstalige scholen in Zuidoost-Litouwen (met een goed woord herinneren wij ons de periode van minister Zigmas Zinkevičius)... In 1995 werden de Litouwse taal en het gebruik ervan bij wet geregeld...

Dus de oude wet op de staatstaal is al dertig jaar oud. In drie decennia is onze taal uit dit kledingstuk gegroeid. Het beste bewijs daarvoor zijn de eerste humanoïden die in het Litouws spraken, Ąžuolas en Liepa. Met hen als bewijs wil ik zeggen dat de taal in deze tijd van kunstmatige intelligentie en moderne informatietechnologieën niet functioneert zoals bijvoorbeeld in de XIXe eeuw, toen zij de basis van de natiestaten was. De staat Lietuva heeft dus een nieuwe, constitutionele wet op de staatstaal nodig. Maar dat hebben wij al ruim tien jaar geleden vastgesteld, in 2012, toen wij de negentigste verjaardag van de staatstaal herdachten... Is er iets veranderd? Niets... Alle ontwerpen van de toekomstige constitutionele wet liggen in de archieven van de Seimas en in de laden van de parlementsleden... Waarom? Begrijpen we niet dat het HEDEN de TOEKOMST voortbrengt?

Een taal sterft als zij van generatie op generatie wordt doorgegeven. Hoewel het aantal sprekers niet erg belangrijk is, tellen taalkundigen zorgvuldig. Het is bekend dat bijvoorbeeld enkele tientallen jaren geleden tussen de duizend en tweeduizend inwoners in India de Akhu-taal spraken, terwijl de Seri-taal in Mexico door slechts 650 tot duizend mensen werd gesproken^². Davidas Crystalas zegt het eenvoudiger: die talen zullen ongeveer binnen de levensduur van twee generaties uitsterven^³.

Waar wil je heen? Dit gaat te ver, zult u zeggen. Maar is dat niet het lot dat onze Pruisische broeders trof? Zoals u weet, zijn van alle Baltische talen uit de Indo-Europese familie tegenwoordig slechts twee levende talen overgebleven, en nog minder mensen spreken Lets dan Litouws... Aan het einde van de XIXe eeuw

^{² Duomenys iš} National Geographic (Litouwen) 7(34), 2012: 54.

^³ Crystal David 2005: De dood van een taal, Vilnius: Tyto alba, 8.

2

Fridrichas Kuršaitis stelde de eerste kaart van het Litouwse taalgebied op en gaf het totale aantal Litouwers, dat destijds ongeveer tussen 1,5 en 2 miljoen lag^⁴. In werkelijkheid woonden er toen nog ongeveer 150 duizend Litouwers in Oost-Pruisen. Nadat hij had vastgesteld dat stadsbewoners nergens Litouwers waren (in Oost-Pruisen Duitsers, in het Litouwen van Rusijos en Lenkijos – Polen), erkende de auteur dat Litouwers ook onder de plattelandsbevolking „slechts de laagste klasse“ waren. Daarom moest volgens F. Kuršaitis het aantal Litouwstaligen alleen maar afnemen. In Pruisen werd de Litouwse taal verdrongen door het Duits, elders door het Pools, en in het deel van het tsaristische Rusijos ook door het Russisch. Nadat drukwerk in Latijnse letters was verboden, was het behoud van de Litouwse taal in de tijd van het tsaristische Rusijos een wonder, en daar zijn wij terecht trots op...

Maar moeten wij ons geen zorgen maken over het jaarlijks dalende aantal inwoners van Lietuva? Is onze staat niet teruggekeerd naar de door F. Kuršaitis genoemde twee miljoen? Op dit moment zijn in Lietuva twee tendensen zichtbaar: sinds 1990 heeft Lietuva meer dan 1 miljoen inwoners verloren, dat wil zeggen een derde van de totale bevolking (in 20 jaar emigreerden 774 duizend inwoners uit Lietuva, 321 duizend keerden terug)^⁵. Hoewel in 2021 het grootste deel van de inwoners van Lietuva Litouwstalig was (85,3 procent), neemt hun procentuele aandeel de laatste jaren af. Naarmate het sociaaleconomische leven verbetert, groeit het aantal immigranten onevenredig (in 2023 woonden er ongeveer 222 duizend buitenlanders in Lietuva^⁶). De bevolking van Lietuva verandert dus geleidelijk, zoals ook het taalbeeld van heel Europa verandert.

Een grote stroom immigranten bereikte ons niet alleen vanuit het door oorlog getroffen Oekraïne, maar ook vanuit staten in Afrika en Azië. Veel buitenlandse studenten wonen en studeren in de universiteitssteden – Vilnius, Kaunas en Klaipėda. Voor sommigen van hen blijft de Litouwse cultuur zelfs na het voltooien van het hoger onderwijs vreemd. Ik begrijp dat instellingen voor hoger onderwijs het aantal studentenplaatsen niet willen verminderen, maar laten we dan aanvullende middelen vinden voor de daadwerkelijke integratie van buitenlanders... Zodat zij, ook nadat zij Lietuva hebben verlaten, ambassadeurs van onze cultuur zijn.

Opvallend is dat niet alle nieuwkomers haast maken met het leren van de Litouwse staatstaal. Immigranten uit voormalige Sovjetrepublieken (Oezbekistan, Kazachstan, Kirgizië enz.) kunnen zich in Lietuva nog steeds in het Russisch redden. En hoeveel van hen hebben Litouws geleerd? Het werkelijke aantal weten wij niet, maar wij zijn geïnformeerd dat er geen geld is voor hun attestering. Daarom zouden, zo wordt gezegd, de kwalificatie-examens moeten worden uitgesteld, en om dezelfde reden ook het leren van de Litouwse taal... Ik steun iedereen die tegen uitstel is, want... dit verhaal herhaalt zich al: hetzelfde hoorden wij in 1995, maar wij stelden het niet uit... En dat was goed.

Wat is de oplossing? Eenvoudig: laten wij zoveel migranten naar het land uitnodigen en vervoeren dat wij in staat zijn voor hen gunstigere voorwaarden te scheppen om niet alleen te werken, maar ook te leven. Een mens leeft niet alleen door werk

^⁴ Grammatik der littauischen Sprache von Dr. Friedrich Kurschat, Halle: Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses, 1876, 8; Litouwse vertaling: Frydrichas Kuršaitis, Lietuvių kalbos gramatika 1876, samengesteld door B. Kabašinskaitė, vertaald uit het Duits door A. Tekorius, wetenschappelijk geredigeerd door R. Venckutė, Vilnius: uitgeverij van de Universiteit van Vilnius, 2013, 40–41.

^⁵ Taalkundigen hebben enkele jaren geleden al gewaarschuwd dat dit een aanzienlijke invloed kan hebben op de Litouwse taal en het onderwijs (zie Tamulionienė Aurelijа 2022: Migration and Linguistic Integration in Lithuania. – 19e EFNIL-conferentie „Language and Migration“, 12 oktober 2022, Vilnius: Seimas van de Republiek Lietuva).

^⁶ Bron – Departement voor Statistiek van Lietuva. Online beschikbaar: https://123.emn.lt// [geraadpleegd op 2025-09-19].

3

levend… Enige tijd geleden hoorden wij informatie over afgestudeerden van niet-Litouwse scholen die staatsexamens in een niet-staatstaal hadden afgelegd. Het waren er inderdaad maar enkele tientallen… Het ministerie zegt dat dit geen probleem is. Maar is een zeer slechte, eenvoudigweg minimale onderwijskwaliteit op afzonderlijke scholen werkelijk geen PROBLEEM voor heel Lietuva?

Daarom zeg ik: Lietuva heeft geen strategie voor de staatstaal. Anderen zouden zeggen: geen beleid. Maar volgens mij IS HET ONTBREKEN VAN EEN STRATEGIE OOK BELEID. Ook het verdelen van Oekraïense kinderen van schoolgaande leeftijd over Russischtalige scholen is beleid. Was het echt niet mogelijk groepen samen te stellen in scholen waar in het Litouws wordt lesgegeven?

Net als mensen kan een taal veilig, bedreigd of uitgestorven zijn. Taalkundigen bespreken de toestand van bedreigde talen aan de hand van vele criteria. Volgens hen kan een taal nog worden gered als leden van de gemeenschap zich verenigen voor gemeenschappelijk werk en elk gemeenschapslid het als zijn plicht beschouwt bij te dragen aan het gemeenschappelijke doel; als het gebruik van de taal in verschillende levensdomeinen wordt geanalyseerd; als wordt gekozen wat men wil bewaren – het symbolische taalerfgoed of toch de dagelijks gebruikte middelen van de schrijf- en spreektaal; als men overeenstemming bereikt over de wijze van verzamelen en bewaren van taalgegevens; als de schrijf- en spreektaal wordt genormeerd, als de taal op scholen wordt onderwezen en men ernaar streeft dat alle vakken erin worden gegeven; als in die taal lesmateriaal voor kinderen en volwassenen wordt gedrukt; als in die taal literatuur wordt geschreven; als de taal als staatstaal wordt erkend^⁷.

Het is duidelijk: de status van staatstaal schept wettelijke voorwaarden voor het bestaan van een taal, maar kan onze wens en vastberadenheid om de moedertaal levend te houden niet vervangen. Het gebruik van de schrijf- en spreektaal in de overheidssector, op school en in de media is nog niet alles. Evenmin volstaat het om speciale normerende of toezichthoudende instellingen op te richten als hun activiteit ontoereikend is, omdat zij geen langetermijnperspectief voor hun werkzaamheden hebben.

Voor het eerst werd de Litouwse taal in 1922 tot staatstaal uitgeroepen. In het interbellum werd een zeer doeltreffende taalplanningsstrategie gevolgd: de status werd gepland, er werd normerend werk verricht dat niet alleen de normering maar ook het taalonderwijs omvatte, en de samenleving zelf bekommerde zich om het prestige van de taal… Vandaag werkt het taalbeschermingssysteem in Lietuva ogenschijnlijk op vergelijkbare wijze, maar het loopt vast en kan soms al niet meer mee met de actualiteiten die door emigratie, immigratie, globalisering en ons eigen wanbeheer worden opgeworpen… Er moet dus voortdurend (als u wilt: permanent) toezicht zijn, en op basis van een reële analyse van het taalgebruik moet ook de strategie voor de staatstaal voortdurend worden vernieuwd.

Onder de omstandigheden van de moderne wereld, nu grote talen (Engels, Chinees, Spaans…) de overhand hebben, moeten kleine taalgemeenschappen veeleisender zijn. Begrijp mij alstublieft goed: ik ben geen tegenstandster van andere talen, maar één of meerdere talen die in de wereld overheersen mogen niet de plaats van andere talen innemen. Daarom is men zich de laatste jaren niet toevallig in heel Europa zorgen gaan maken over het behoud van lokale taalvariëteiten. In het werk van dialectologen (en taalkundigen in het algemeen) als vertegenwoordigers van de moderne samenleving mis ik dus een strategie voor de toekomst van onze nationale talen (en dialecten), gericht op het behoud van die talen en dialecten. Dit betekent niet dat wij hun natuurlijke ontwikkeling zullen stopzetten, maar wel dat wij voor gunstiger voorwaarden voor hun voortbestaan zullen zorgen

⁷ Zie uitgebreider Crystal David 2005: De dood van een taal, Vilnius: Tyto alba, 159–160.

4

omstandigheden. In Europa moet een ecologische benadering niet alleen tegenover de natuur, maar ook tegenover de taal overheersen. En het maakt helemaal niet uit of het om een staatstaal, een taal van een nationale minderheid of slechts een lokale taalvariëteit gaat.

Vandaag spreken wij dus over nieuwe opgaven die zowel voor Lietuva als voor Europa opkomen. Een daarvan is het behouden van onze taalkundige (en dus ook dialectische) diversiteit. Dat kunnen wij niet doen door ons uitsluitend aan ons verleden vast te klampen, maar wij moeten het wel respecteren. De makers van moderne schoolprogramma’s moeten nog de juiste sleutel zoeken (en vinden) om het historische en culturele erfgoed van Klein-Litouwen te selecteren (nadat wij het eerste Litouwse boek vluchtig in overzichten hebben genoemd en Ieva Simonaitytė hebben weggelaten, bekijken wij het zelf slechts door de ogen van de „ongemanierde“ boeren van Donelaitis...). Degenen die zich uit „Metai“ alleen het eten van kraaien herinneren, wil ik echter snel geruststellen: de programma’s van de Litouwse televisiezenders staan vol met gastronomische uitzendingen (ik reken daar ook de uitzendingen toe waarin programmamakers naar de buikheuvels rijden om te grillen en het grillen te filmen)... Kunnen wij dan ontkennen dat de media met de grootste invloed een gastronomische kijk op de geschiedenis, taal en cultuur van Lietuva vormen?

Op de terreinen van de lituanistiek – net als in de gehele wetenschap en het onderwijs van Lietuva – rijden wij nog steeds op het paard van de internationalisering: wij tellen internationale projecten, artikelen en monografieën die in vreemde talen zijn geschreven en bij prestigieuze buitenlandse uitgeverijen worden gepubliceerd. Hun prestige wordt elk jaar bevestigd (of niet) door functionarissen van de Lietuvos mokslo taryba (LMT). Wij steken dus ons eigen geld in andermans zakken... Het moet gezegd worden dat de lituanistiek ook deze les heeft geleerd: zij versterkt elk jaar haar internationale wetenschappelijke component. Maar moet de essentie van de lituanistiek in Lietuva uitsluitend in de internationalisering liggen?

Laten we taalkundig nadenken over wat die internationale component is (tarptaut-) zonder het element (taut-)? Alleen het voorzetsel (tarp) blijft over... En wat betekent dat? Kijk maar hoe u wilt... maar het is slechts een lege plek...

De staat moet haar strategie voor de staatstaal en haar houding daartegenover veranderen. Via overheidsopdrachten moeten wij elementen van nationale identiteit in de toekomst verankeren. De LMT moet haar houding veranderen tegenover voor Lietuva en de Litouwse taal belangrijke, dat wil zeggen fundamentele, werken – het grote Lietuvos kalbos žodyną, Bendrinės lietuvių kalbos žodyną, de databank van oude geschriften, Tarmyną enzovoort – en zo op elk gebied van de lituanistiek. Niet alleen taalkundigen hebben zulke lijsten, maar ook literatuurwetenschappers, filosofen, archeologen, historici... Met andere woorden: naast internationale prioriteiten hebben ook nationale projecten met voorrang het recht om te bestaan en te worden uitgevoerd. Hun voortzetting moet door de staat worden gegarandeerd... En zolang als de staat bestaat...

Het vervangen van de moedertaal door een andere taal is geen plotseling of epidemisch verschijnsel. In het begin is het als een nauwelijks merkbare schaduw, die niet alleen in de communicatie kan ontstaan, maar ook wanneer men in een andere taal denkt. Het lijkt nog maar zo kort geleden dat wij ons luid verontwaardigden over niet-Litouwse merknamen of bedrijfsnamen, terwijl wij vandaag bijna stilzwijgend een onbedwingbare drang inslikken om in de taal iets te veranderen, te verbuigen of een voor- of achtervoegsel af te wijzen... Geachte aanwezigen, een taal kan niet worden gereconstrueerd op basis van persoonlijke meningen, politieke en ideologische argumenten of, laten wij niet bang zijn het te zeggen, de belangen van sommige politici (en niet alleen van hen)... Laten wij haar dus NIET BESCHADIGEN...

Op dit moment is in Lietuva duidelijk behoefte aan „groene“ (d.w.z. ecologische) taalkunde. De traditionele schoolse taalcultuur hielp weerstand te bieden aan de invloed van het Russisch, omdat de samenleving

5

dit opvatte als een bepaalde verzetsvorm voor het behoud van de taal. Nu heeft de taal een sterke ondersteunende behandeling nodig. De oude wet op de staatstaal heeft goed werk verricht bij de uitvoering van de status van de staatstaal, maar er is dringend een nieuwe nodig. Er is behoefte aan een nieuwe, moderne, strategisch geordende preventieve taalkunde... En het allerbelangrijkste: een sterke juridische en economische basis om haar uit te voeren.

Het wegkwijnen van een taal vormt geen duidelijk gevaar voor de staat en trekt niet zoveel maatschappelijke aandacht als de opwarming van het klimaat of andere milieuproblemen. Maar om te voorkomen dat een taal verdwijnt, moet zij worden beschermd. Omdat deze beslissing „langdurig is (en aanzienlijke economische investeringen en sociale hervormingen vereist), – aldus Crystal, – zal de overheid liever kiezen voor een kortetermijnreparatie en alleen maatregelen nemen om de meest zichtbare problemen op te lossen – in wezen zal zij de taal alleen daar ondersteunen waar het gevaar het grootst is. Helaas is de doeltreffendheid van deze maatregelen omgekeerd evenredig aan het politieke lawaai dat ermee gepaard gaat. In het toezicht op de taal kan niets een zorgvuldige planning voor de verre toekomst vervangen, waarbij prioriteit wordt gegeven aan het bevorderen van de culturele omgeving van de taal, noch een nauwgezette selectie van kortetermijnmaatregelen.⁸

Op dit moment, nu in heel Europa duidelijk existentiële angst en dreiging heersen, wordt in verschillende, zelfs alledaagse levensdomeinen het narratief van strijd sterker; vaak zeggen wij dat de nationale taal en cultuur ons wapen zijn. Laten we dus kijken wie het gebruikt en in wiens handen het zich bevindt.

⁸ Crystal David 2005: De dood van een taal, Vilnius: Tyto alba, 131.

6