236 Ramunė Vaskelai ė Mokslinis seminá io des inado ao Es ado da Li uânia
a kū imo 100-mečiui
Seminá io Acadêmico, des inado
Es ado da Li uânia a 100 mecho de eab ição
RAMUNĖ VASKELAITĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
Nes es anos especiais, quando a Li uânia ma ca o cên imo da es au ação do
es ado e de mui as es e as p a icaki e eó ika, g êždamiesi ogo, en a
e lexiona em á ias á eas da ida do es ado du an e aqueles anos nu eik us
abalhos mais signi ica i os, e minologos do ins i u o de língua Lie u ių
decidi am em cen ena de anos a ka pą ž ilg elė i e minologo ž ilgsniu m.
2018 12 de ou ub o d. Ins i u e su engou seminá io cien í ico Li u ian
e minology expe ience: Li huanian s a e es o a ion 100mechi. En endeu-se,
in eninências de alhadamen e a alia odos os abalhos do século não
possuída, po que só já eles lis a , que e os mais signi ica i os, u bū ô
demo a mais do que um seminá io, mesmo se osse apci imo-se só po alguma
alguma uma á ea e minação c iação, sua o denamen o ou pesquisas. Assim,
p incipalmen e êž ase a começo do século, àquelas complexas ci cuns âncias,
quando e minim cuidadoin ase ainda não po causa po eikio aos
ep esen an es da á ea seconbê e mu uamen e, e p incipalmen e po causa
essencialidade ees a , es abelece , cu a ... E, como cla inho da mensagens,
cuidadoin ase ainda não compu ado ija o necido possibilidades pasi elku s
o ganizuídos g upos, e p incipalmen e pa ienias exclusi as pe sonalidades.
P anešime 19181940 m. e minícios de cons ução dū inhas de núme os
conc e os, indicando a necessidade de p imei o ees a , baseando-se em 1929
m. on e, ap esen ou Lina Ru kienė (Vilniaus Gedimino echnikos uni e si e as)
A P imei a Gue a Mundial inha des uído 13.250 edi ícios esidenciais e 24.680
não esidenciais. Kylan necessidades o país le an a de g iu ėsias, su giu e
eó ico da a i idade undamen o cien í ica li e a u a po eikis, e desse ipo
li e a u a, minia, neišsi e čiama sem e minos. Ve dade, daquele pe íodo
e minos de cons ução adimasis no i icėjos ede não só com a bū inybe
ec ia , mas e iskiu zamoju c ia aplica no os composição p incípios,
implemen i no os ma e iais e ecnologias. De 28 on es de e minologia da ciência da cons ução (mokslinių s aipsnių, ado ėlių, ki ų moksliniu s iliumu pa ašy ų leidinių) a -
237Te minology | 2018 | 25 cole ada pa icula men e di undida da época
no osada os g upę dū inius, ela ado a des a g upo gausą ligio com na época
a ual língua es angei a: p epa ando guiêlios ou a igos, di e en e do nes e
pe íodo, ge almen e e a aduzida do okiečių idioma, e joje dū yba é o mesmo
p odu i o modo de da ybos. 19181940 m. on es em o al adus 262 gimininius
sudu inius s a yo o mais p odu i o da ybos ipo é dk . + dk . (akmeng un is,
bos e minus, nus a y a, kad ne 85 % jų an asis sandas y a daik a a dinis,
akmenkal is, ąžuolmedis, basliašulis, d enažg io is, du piag un is). Como mais
usados no ada us de cons ução, caekusius em a deesnę li e a u a e em 2002
m. expos os a Cons ução e mo dos ocabulá io, ela ado a menciona
dūm akį, dūm aukį, gelžbe onį, pusiaus y ą, šaliga į, ske spiū į, s a ams į,
anden iekį, e mui as ou as assim e icou chamados e minais ex o i, pa a
apenas de um au o em uma publicação.
Daquo empo a e minologia da cons ução L. Ru kienė ligou não só com língua
es angei a, mas e com a igos cien í icos e li os ašiusių au o es
au o i e u e disposições, e como au o es mencionadas exclusi as
pe sonalidades es angei as escolas supe io es es udija em e po poucas
línguas es angei as mokėję engenhei os da cons ução Jonas Šimoliūnas,
P anas Mo kūnas, Ana olijus Rozenbliumas, P anas Jodelė, Jonas Kiškinas,
Juozas Gab ys. No en an o, a cons ução e minija abo dada e em mais um
ela ó io des e seminá io, e nele já chamada a a enção pa a be a džius,
anoniminius cons uções e minijas kū ėjus. Robe as S unžinas (Lie u ių
kalbos ins i u as) p incipalmen e eminė, que pelo menos de meados e inal do
XIX a. pe iodikoje começėjusios as is e minijos de ciência de cons ução a
p incipal on e e a liaudies e minija. Op ando examina g upos de pala as,
que, a aliando o pon o de is a da e minologia da ciência, se iam deixadas
o a dos limi es da e minologia, nomeadamen e eiksmažodžius, e do
dicioná io da linguagem Li uânica ele ônico a inkus 370 ações de cons ução
in oduziam ações de ações de ação e seus edimen os, no ela ó io Veiksmų į
s a ybos e minijos liaudies a i ma-se que ais denominações cons i uem
mais de 30 g upos seman inos. Abusiai exemplos ilus a em an o gené icos
g upos de e mos (cons ui , aze bin i, p epa i, aisi i, buda o i, deng i,
s oguo i), an o com eles besugie an es gêne o concei os signi ican es
pala as (s aiguo i, ža dy i, skied uo i, isskied uo i, zaskied uo i,
p ibuda o i, zabuda o i). Pa yzdžiais gausiai baseados e conclusões, que
ūšiškumą diminui pala as de da ybos ins umen os bem leksinės
signi icâncias, que os especiais concei os são classi icadas segundo á ios
238 Ramunė Vaskelai ė Mokslinis semina as, ski as Lie u os als ybės
a kū imo 100-mečiui
sinais. Sob e kilmę disse-se que só mais do que me ade (63%) do ocabulá io da
língua Li uânica za ixuados de nomes de ações de cons ução são de o igem
lie u iška, e 47 % cons i uí am sla išką šaknį u in ys pala as de o igem
mix ia. No en an o, se es e es udo osse desen ol ido ainda mais, u bū
se ia ak ualu panag inė i skolin ų e lie u iškų pa adinimų sinonimijos san ykį, juolab que mul idia eikšmiškumo e homonimijos klausimas p anešime já enclikudy as.
Medicinos e minus escolhida examina Palmi a Zemle ičiū ė (Li u ians kalbos
ins i u as) ambém k eipė dėmesį į gana keblias XX a. sec. inicial
ci cuns âncias eminė, que I gue a mundial e a ocupação gêmeas oi išblaškę
e assim negausų medikų bū į, nu ūko a é ol ėjusių especializados médicos
laik aščių i žu nalų leidimas. No en an o, conhecimen os médicos o am
disseminados, e, como pode julga só já de a igos de denominações (Apie
ka o ligas, Apie plaučių djio ą, Šil inės, Niežai), elas di ulga , e jun o e plė o i
e miniją médica, omen o poka iu p oli usios pe igosas doenças. No en an o
e a pa i des e ela ó io cla i ica a, que do a o obje i o incen i ado o
desen ol imen o da e minologia não e ia sido possí el sem o subjec i o
pe sonalidades. Nu ūkus publicações especializadas, An anas Vileišis,
Eliziejus D augelis, Danielius Alseika, Pe as A ižonis conhecimen o médico
ėmėsi skleis i naquele empo ėjusiuose publicações não especializadas, ais
como Mo e ų balsas, Daba is, Lie u os aidas, Tė ynės sa gas e k .
P anešimo 1918 m. sinonimados e mos de medicina o necimen o e
econhecimen o ex e au o ė escolhi examina não da ybą, e ou a
e minologams cons an emen e ak ualų ques ão e minų sinonimiją, e
a i ma am que 1918 m. em ex os de medicina ela é eqüen e e minos
seman inos ipo de elações mú uas. No en an o des a ez mais escla ece-se
não p e alência de sinónimos, e me odológica p oblema como sinónimos
econhece . Não é di ícil econhece aqueles, que são usados em um ex o,
pois eles nem a as ezes são ap esen ados em skliaus os ou jun a am
bo uku ou, po ém es abelece em di e en es ex os us ojamų e minos
sinoniminį yšį (k u inoji, k u inoji liga, k auligė, dezin e ija; bado, be iamoji,
dėmė a, dėmė oji šil inė) não é simples. No en an o, econhecimen o de
possibilidades as a, e ela ado a a dio ais como ex os ema ica,
e minos con ex o de consumo, de um ex o sinonimas, concei o de sinais, complemen omi on es.
Quan o sinonimia di undida na a ual e minologia médica, semina e
sepa adamen e nenag inizada, po ém e um com a a ualine būkle elacionada
no i icação leido aze p essupos o, que as aps u. Rū a Dubakienė (Academia
de Ciências da Li uânia, Uni e sidade de Vilnius), alle gologiją in oduziusi como
immunologia b anca, mais elacionada com a biologia ciência amas, no ela ó io
239Te minologia | 2018 | 25
Lie u iški ale gologijos e mos, abalhos e planos menciou mui as
ale gologams ebekylančių ques ões, ais como an igeninis de e minan ou
epi opas, e ku ės ou casas duskių e kės, Didžo džo sind omas ou Di Geo ge
sind omas, e eles, como is o e a pa i de á ios exemplos, nomeadamen e
elacionados com e minų sinonimija ou a ian iškumu. No en an o, a pa i do
mesmo ela ó io cla i ica a que uni icando e mos de ale gologia já ambém
bem bas an e nue ada: 2002 m. expulso p imei o li o de ale gologia R.
Dubakienės Ale gologija, 2012 m. saiu do ela ó io a aliado pela Comissão
Es adual da língua li uana Aiškinamasis imunologia e ale gologia e minų
žodynas, ao qual p epa ação con ibuiu ambém au o a de ale gimo, a i is a
de e minologia, au o a, guia, monog a ias e a igos p o . R. Dubakienė.
Te minija desen ol ojama na publicação Ale gia, as ma, imunologija, websi e
Ale gijos ekspe as. Falando sob e abalhos de u u o, ela ado a menciou
daug di onų, que ainda p ecisa a i, mas espe čių, que eles se ão a iami e es a
s i a e minija se á k epiama ap op iada aga, a i ma a no ela ó io neka
nuskambėjusi nuos a a, que ace a sua mais a possučiai lie u ių ale gologijai
ne eikia kopio i Eu opa p ecisa ku i sa ą e miniją. Te minos sinonimia, como
e e minos de aiba ipos, é bene ge almen e e minos in es igado es
s a s oma p oblema, e alando sob e e minologiją como e minos
a kybom, co melho , ne ečiau изыла вопрос индивидуального и
коллективного трудо отношения. Noi onių nes a ques ão exama á ias, po ém
pa icula men e equen emen e e minijos c iação, juolab a amen o,
ends ama a a alia como cole i inio ca ác e a i idades e manoma, que
melho p epa am aqueles e minos ocodynai, que cons i ui e conside as o
cole i ai. No en an o não só his ó ia do e mo, mas e nūdiena mos a, quan o
oco e am no osada os não se ia c iado, se não pa ienios c iabingos e
en uzias ingos pe sonalidades p epa ados diccioná ios, e uma das p incipais
on es do e mo conside ada cien í ica li e a u a, incluindo e supe io es
escolas di igêlios, de a o já é mais pe sonalidades, e não esul ado de
a i idades cole i as. Os ela o es que examina am a e minologia do início do
século ambém menciona am mui o de pe sonalidades p okilias, e As a
Mi ke ičienė (Ins i u o de Lí u ias) emindou sob e pa icula men e p okilias
cen ená io ma cinhas do es ado A o de Re u imo assinados po Joną
Basana ičius, Mykolą Bi žišką, An aną Sme oną, P aną Do ydai į, Ju gį Šaulį,
Joną Vileišį, Saliamoną Banai į. P anešime Vasa io 16-osios ak o signa a ų
pėdsakai lie u ių li e a ū os mokslo e minijoje lis ada os signa a us, de uma
ou ou a o ma con ibuí am-se à c iação da e minijos li e a u a, ela p incipalmen e oco dedicou li e a ui, aducjui, diploma ui e ju ídininkui Kaziui
240 Ramunė Vaskelai ė Mokslinis semina des inado ao Es ado da Li uânia
a kū imo 100-mečiui
Bizauskui e seu p epa o p imei o manual de eo ias li e á ias e mosêlio. No
en an o, do ela ó io escla ecia-se que au o iniai o am apenas em p imei os
pe misos des e di igêlio pa ekê e mininai, e em e ças (1922 m.) eles pa eko
conside a s y i em 1921 m. pela comissão de Te minologia, que, po exemplo,
ambém compôs de pe sonalidades exclusi as: Kazimie as Būga, Jonas
Jablonskis, Juozas Tumas-Vaižgan as e k . O abalho da comissão ainda não
semp e oi sua izado: nas sessões pa icipa am não odos os memb os,
d amas e ea o e minai pe maneceu neapesa s y i... O que c iando e
o denando e miniją lemb a mais a exclusi idade de pe sonalidade, seus
es o ços e c ia i idade ou cole i os o ças e compe ência e se em ge al aqui
exis e algum ipo de con li o, no ela ó io não oi delibe ado, po ém ele é
bas an e eslo bingo: A ixação de Te minos não é de um in e essado ou au o ,
mas de odos nós. Iskalbinga pelo que que ei a... exclusi as pe sonalidades K.
Bizausko.
Neeilinė asmenybė mencionada e Ri os Ka ely ės (Li u ių kalbos ins i u as) no
ela ó io Mečislo o Reinio psicologijos e minų daik a a džių da yba.
A qui iscopa, diploma a, polí ico, eologia e iloso ia p o esso Mečislo as
Reinys do usų kalbos in e p e e Geo gijaus Čelpano o Psichologijos ado ėlį
(li es e imas, expulsa 1921 m. Vilniuje). Da ybos aspek u discu indo uma
manualêlio e minos g upę lie u iškus e hib idinos simplesjžius
daik a a džius ela o a de e minou, que a maio pa e desses e mos são
cons i uídos p eesagų ediniai (a gaminimas, mąs ymas, s a s ys,
a áuk is, a enes, pailesys, uoslė, ke š as, aizduo ė). Eles são a é 77 %, e
dū inių, pa ešiu empo abundan emen e p i iais no domínio da cons ução
manualêlies, psicologia manualêlyie e as a (ca u com dian edėlius ediniais)
sob e 4 %. Klausia, o que lemb o ais b iskius panašiu empo ku a di e ências
e miniação (s i is, e minos c iado es disposições ou ou os eiksniai),
semina e nekel as, po ém espelha, que um dos s imulų podia se língua
es ange des e manualêlio au o adu não de okiečių, e de usų idioma.
Desde exclusi a pe sonalidade e cen ená io menção iniciado e Reg inos
K ašy ė lei o a mensagem, só ela menciou La ijoje gimusį kalbininką, na
Li uânia mais conhecidoą como espe an o idiomas kū ėją, in e ling is ą. 1992
m. Na con e ência in e nacional oco ida na Le ônia o am dis inguidamen e
mencionadas E nes o D ezeno (E nes s D ēziņš) cen esimas ani e sá ias de
nascimen o. Começando ela o a pa i de um a o e nome de is a não ligado
com o século da Li uânia, do ela ó io Ace ca Li uães e la ians e minologos
coope ação au o ė e elou um aspec o pa icula men e impo an e de eabili ação do es ado, que hoje,
241Te minologija | 2018 | 25 e enças, mui as ezes apoiado sa aimine
mokslininkams be jokių kliūčių daly aujan eu opinėse i pasaulinėse kon-
duo ybe. 1992 m. Na con e ência oco ida na Le ônia pa icipa am cien is as
de 13 países do mundo, e isso de con e ências essas (2002 m., 2012 m.) e
odė, kaip ima plės is jų bend ada bia imo galimybės. Dėmesį su elkusi į
lie u ių i la ių bend ada bia imą, p anešimo au o ė minėjo ne ik 1992 m.
pa icipação dos e minologos li uanos n'as con e ências, mas e abipusę
in o mação sclaidą a igos sob e la ians e minologiją, skelbiamus, e
a i kščiai, pa icipação edi o ialēs kolegijose, bibliog a inę medžiagą
Li uânia. Como p incipais disseminado es de in o mações nomea Rūdol as
G abis (Rūdol s G abis), Valen ina Skujinia (Valen īna Skujiņa), Ju is
Baldunčikas (Ju is Baldunčiks), Ma is Bal inis (Mā is Bal iņš) e k ., dos
cien is as li uanos S asys Keinys, Sol i a Albanauskienė, Labina Aukso iū ė,
Kazimie as Župe ka, o bene iausia sob e in o mações la ias e minologia,
e minologia e e minologia é a p óp ia au o da no i icação.
Ki u no ela ó io do seminá io como se osse adi ada: du an e cên imio não
inc i ė ina expandê a não só colabo ação, mas e ecnológica e minologia de
manejo e in es igação possibilidades. Gin au as G igas (Uni e sidade de Vilniaus)
ap esen ou a possibilidade de compa a mais de 100 idiomas do po al de
e minologia da Mic oso (h ps www.mic oso . com/en-us/language). E
embo a do ela ó io Bend o ės Mic oso de pa e li iškosios do dicioná io
e is a escla ecesse que de iciências não conseguiu e i a nem a šia
compu ado ina da a sankaupai (algumas e minos ansl imas em língua li uãs
du idosas, es á de odo neiš e s ų e minų), po ém em 2018 m. se emb o. nela
ha ia de odo 115 linguas d ikal (anglês e ou as línguas) de diccioná ios, aigi
possibilidades de compa ação de ypu compu acionais e minus imp essionan es.
Numa is a possibilidades de u ilização do po al, o ela o mencionou
p incipalmen e u ilizaçãosi po ele p epa ando diccioná ios de compu ação e
adução memó ia.
Falando sob e compu ação e linguagem elação, habi ual menciona não an o
compu ação ab iam possibilidades de es udo da linguagem, quan o ou a
pa e pe igos ao unciona imen o da língua li uãs. Como ala ancado de
pe igo iniciajama mui o que e em ge al compu ado ija, e in e ne , ele ônica
e pė, e compu ado ija e minija. Sociedade de a o gaji opiniãoé, que
compu ado de e mos adui em li uãos não al a, melho consumi
angliškus, po isso bas an e inespe ada oi uma de Al ydo Umb aso (Li uu ių
kalbos ins i u as) no ela ó io Pe smenis į a dijan ys kompiu e ijos e mininai pa eik ų
Ramunė Vaskelai ė Mokslinis seminá io, des inado ao Es ado da Li uânia 242
a kū imo 100-mečiui
conclusões. Išnag inėjęs e minos de compu ação, ap esen ados em 7 dicioná ios
de compu ação, g upę, ela ado obse ou que pelo menos as pessoas
in oduinan es emp in i no azodžiai (in e nau a, kibe nau a, in onau a; hake is,
k eke is, lame is, luze is) abundância e skoli o e nep iligs a aos seus e mos de
o igem, e a maio ia dos ou os (abun , adminis ado , ende ea á io, analis a,
expe a), como e hib idiniai da iniai, não c iam, mas pe imam uma a iedade de
línguas. No en an o al conclusão oi ei a com base apenas ma e ial lexynas, e
eles, no ícia, ge almen e a aliados do pon o de is a das no mas da língua ou pelo
menos edaguados do edi o da língua. Iš y us ealiąją a oseną, especialmen e
in e ne ena, naujažodžių consumo polinkių, ko melho , se ia cons a ada ki okių.
Ou a e us, polinkis não di e amen e adui de inglês ao idioma, e im i li uãos já
us ojamus pala as, pode se só nomes de pessoas g upoei ca ac e ís ica
compu ado ijas pala aynos peculia idade. De mui os desc i os pessoas inglesas
į a dijanças e mos (employee, e iewe , owne , li ewa e, media lib a ian,
so wa e designe , ne wo k su e , i s - ime use ) e , que eles eadap a os
one iquemen , se ia bas an e descon o á el a i, e isso ambém pode se
impo an e polinkio e i a os chamados s e imybių eiksnys. Assim, só menê as
conclusões mi osi sob e compu ado ização poseída pe igo de língua li a ians
nega ig i anaip ol nepakak ų. Con udo, al obje i o o ela o nem le an ou. Jo
p ocu ou esnag ina pessoas diccioná ios de compu ado , e eles esnag inėjus
como p incipal conclusão cons a ado polinkis diccioná ios de pessoas (lie u iškus
e nelie u iškus) de ou as á eas, em ez de c ia es especiais, des inados só às
necessidades de compu ado . Os esumos das comunicadas indicam que o
seminá io dedicado ao cên imo da es au ação do Es ado li uano abo da am
apenas algumas á eas de consumo do e mo. No en an o, echando e do começo
do século, e do im p oblemas, ak ualijas e condições, c iado ín eg o campo de
signi ica i os, pe mi indo a alia , o que e minologijoje pe amžių não mudou e
u bū conside ay ina inal e ama, e o que já é passado ou núdienas a e as, e
endo em con a isso, p e e linhas de a i idade e di eção começando no o
cen ome .
Recebido 2018-10-20
Ramunė Vaskelai ė
Lie u ių kalbos ins i u as
P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius
E-mail amune. [email p o ec ed]