282 Palmi a Zemle ičiū ė |
doi.o g/10.35321/ e m27-16
Lina Ru kienė
STATYBOS TERMINIJOS DUIRINI:
FORMAVIMASIS IR RAIDA:
do o o disse azione
Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as,
2021, 227 p.
PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
ORCID id: h ps://o cid.o g/0000-0002-8679-3253 il 18 giugno 2021 d. in modo emo o
Zoom è s a a apgi a Linas Ru kienės do o o disse azione S a ybos
e minijos dū inie: o ma imasis i aida (mokslinė ado ė d . Albina
Aukso iū ė). Ma quale a ea scien i ica e minia s o ica s udi sono impo an i
e necessa i. Essi sono la base della a uale e minologia ice che. Pe
chia i si, capi e gli a uali e mini di unzionamen o scienza nel linguaggio
ci cos anze, dobbiamo conosce e le lo o o ma imosi e s iluppos sogge i.
Pe an o del u o d'alimen o che abbiamo ice u o un'al a disse azione
dall'a ea della e minologia, nella quale esegui a ice ca si può chiama e
complesso, ma comp ende non solo s o ica, ma e a uale e minologia di
cos uzione, in ques o caso una di sue posis emi […] e minus dū inius. Ol e a
ques o, ques o e p ima disse azione della e minologia, nella quale in
e minus dū inius pasi con olla a da kogni y inės lingu is ikos posizioni.
Disse azione Į adas inizia i elando a uali à ema e la sua scel a deėmusi
agioni e p oblemi. Anche se nel linguo ypo e e minologia dei li uani dū inie
sono pa ecchi s udiinė i, u a ia mokslinės s a ybos e minijos dū inių
posis emis a ski ai non a a o (p. 12), sal o pa-
283Te minologija | 2021 | 28 ienius a osenai ak ualius s a ybos e minus
dū inius. P egiudican e da ybinio, mo ologico e no minamen o app occio ai
dū ini p aplės ų ques i a amen oamen o kogni y inės ling is ikos aspek u,
es endėsiančiu pa ies dū inio samp a à e papildančiu dū inių y imus. I
dū iniams ib idi con classiche p epozicinie sie inie kamienai, spesso
nocconcu an i e minus sa akilmius, a ualmen e necessi a più a enzione. Qui
solle a o e p oblema ico nonché e così e i a e già unzionan i pa ole di
disku uo inas a p au inių dū inių sandų e inimo i į a dijimo klausimas.
Teigiama, kad „dū yba leidžia suku i naujų, mo y uo ų e minų“ (p. 13)
plu i eikšmiškumo. La cos uzione e minijoje dū yba è p odu i us nuo i
e mini di a ybos modo (p. 13). Dū inni, essendo più b e i e con o e oli che
d ižodžius e minus (p. 13), esp imeškia pos mode nis ina pasaulėjau ą,
solle iancia a p incipi di comodi à e economia come uno dei più impo an i.
Obie i o del la o o a likus XXXXI a. e minologia della cos uzione dū inių
keliaaspek į ice ca, s abili e di ezione dello s iluppo di ques o so osis ema,
dėsningumus e endenzioni (p. 14). A al ine aggiunge e au o ė is ikėlė cinque
compi i: 1) discu u o eo ici ques ioni dū inių, alu a e eale e nonik ųjų
dū inių appo o e il suo cambiamen i e minybos; 2) isnag ina e sa akilmių e
hyb idinių cos uzioni e minie dū inių da ybą, s abili e sa akilmių e hyb idinių
dū inių da ybos di e enze; 3) cogni i y inės ling is ikos eo ijos p opozicinių
modelių, applicando s abili e baziniais conce i della coscienza umana pa em us
kogni y inius p opozicinius modelius, secondo i quali iene o ma a
cons uc ions e minijos dū inių seman ika; 4) la e minologia della
cos uzione dū ini suddi isione in g uppi ema ici, i elandoci un ce o
ammen o di u o il ideo della scienza della cos uzione; 5) s abili e
sin assico-seman ici e miniji di cos uzione dū inių sandų appo ius (p. 14).
Ques 'ogge o di disse azione XXXXI a. sa akilmiai e hib idiniai dū iniai
(daik a a džiai), enan i cognininiais s a ybos e minim. La cos uzione dei
e mini dū inamen e accol i da 290 on i, che mol o di e si ica e dal pun o di
is a gen e. Si a a sh iecia i o ca a e e lib igelè, dizzynai, zynnai,
guidělie, appo i esè, pas lec u eu ma e iale, monog a ie, scomosios lib i,
scienza i ale, scien i ici a icoli compiliniai, me odinė ma e iale, gio n aščiai,
do a o disse azioni e con e enze ma e iale. Da ques e on i es a o in
modo manuale 6 181 e mine di cos uzione dū inys e inse i o in da abase
Mic oso Access.
Appun o sul la o o no i à e p a ica e eo ica alo e del suo, au o ė
sos iene che ši dise acija ques o è il p imo la o o, nel quale in de aglio, da
a i aspe i iene esamina o la cos uzione e minia dū inių posis emis,
284 Palmi a Zemle ičiū ė | i ela a la sua aida e esima si uazione. Essa
do ebbe supplime e s udiinėjimi della e minologia Li uanei, esse e u ile
o mando nuo i e mini di cos uzione. Il la o o po ebbe anche esse e u ile
agli specialis i di cos uzione, p epa an i s anda d e diziona i, scienzia i,
sc i en i la o i di e minologia. Disse azione p epa a i accol i nuo i e mini
di cos uzione dū inia sa ebbe possibile supplime si Li uania Repubblica
e minų banką (p. 17). Į ado alla ine, su o mula osi a gomen i di amuosius,
glaus ai ap ašius la s u u a del la o o e indicžius la sua ap obazione, si passa
alla ling is ική s a ybos e minų dū inių analizė, alla quale dedica i sei
sco ioni. Pae apiu s u u almen e e seman icamen e disco endo i e mini
di cos uzione dū inius, au o ė mos a de aglia a lo o o ma imosi e s iluppo
idea cominciando ikimoksliniu pe iodo ( ino 1918ųjų) e inendo schiandiena
(2019-aisiais), non solo pensa[n į] speci ica del campo di cos uzione, pe me e
di i el[n į] un pa ody iò s iluppo della scienza della cos uzione, ma e almeno da
in ensimi polinkius, delle elazioni dei li uani con i li uani s anie i, dei lo o
modelli men ali che ampanano alla base del conce o di nominazione del
linguaggio (p. 204).
Nel p imo capi olo Bend iei eo ici aspe i dū ini, sulla base di e pun i di
is a igua du con la e bazione (ca u e con la mo ologia), con kogni y ine
linguis ica, più p ecisamen e, eo ia dei modelli p opozicini kogni y ni, e con
sin akse, iene esamina a la nozione dū ino, engono discussi i segni dū ini
(o og a inis, onologico, sin assino e seman ico). A endo pag indu dei li uani
e s anie i ice ca o i insplische su da ini con classicanie da la ynų kalbos
a ėjusiais sie iniais kamienais, solle a a e g ildenama eali e nonik ųjų
dū inių p oblema, aiškinamasi, quali gi posizioni occupa dū inie di di e si
linguaggi e di a ie a ee scien i iche e minijoje. Secondoame capi olo
S a ybos e minijos dū inių samp a a i šal iniai indicažius, kas dise azione
conside cons uc ion e m dū iniu, discussiami le lo o so gen i di nasci a.
L'au o e i iene, i dū ini del se o e cos u i o non hanno speci iche,
scin illan i peculia i à di compa sa, essi eme gono allo s esso modo, come e di
u i gli al i se o i e di qualsiasi acol à e mini (p. 32), p ecisamen e:
e minologizzando i osa e comune le dū ini, i. e. dando lo o un signi ica o
e minale ( a iba seman ina, o e minologizzazione), ans e minologizzando
dū ini di al i se o i di al e lingue ( e ice in e na, o
ans e minologizzazione), acendo dū ini nuo i, p on i al bisogno di
denomina e conce i (da yba), bo inji dū ini (so genzi), aducendo dū ini da
al e lingue.
285Te minologia | 2021 | 28
Nel e zo capi olo S uzioni e minologie du iinie di cos uzione scien i ica di
s iluppo e le e a u a è discussa la p incipale le e a u a di cos uzione, la
quale spezza a pago p incipali asi di s iluppo della scienza cos u i a
Li uana, coincampančius con la cos uzione e minologia, anche e dū inių
posis emio, aidos e apais (p. 37). Così iene i ela a, caio, s iluppan e la
cos uzione cosslui, agendo a ci cos anze s o iche, da s ichiškų, spo adiškos
da ybos la cos uzione e minie dū inių ei a e so ques o s ascio dei
e mini so osis ema di o mazione (p. 37).
Mokslinės s a ybos e minijos užuomazgos lega iamo con liaudies e minija e
senaisiais aš ais. Pe mainingame e peschiame pe iodo dal XIX a. p . ino 1918 m.
usci e nelle š iečiamosi lie u iškose knygelėse us o a e s a ybos e minų
dū inių. I lo o si i o a anco a dopo l'abolizione della p oibizione della s ampa
appa si in lib ielle des ina e alla cos uzione e non apposi amen e des ina e alla
cos uzione, e in al e ope e di lexicog a ia, ecc., J. Šlapelio cos i ui ame
S e imų i nesap a amų žodžių žodynėly (1907). 19181940 m. nuo o e psnis di
s iluppo della e minizia di cos uzione, e 1918 m. segna non solo scien i ica
e minizia di cos uzione sis ema, ma e dū inių posis emio e a inizia i a. Dopo
Li uania Nep iklausomybės cū imo suin ensi ò l'a i i à di cos uzione e
pubblicazione. Ta puka iu è s a a isc i a non poche guida dell'a ea
cos u i a, mokomųjų knygų, scon a a a icoli scien i ici su cos ubas,
cos uzioni scien i iche i enzijų, nelle quali discussiami e e miniji u ilizza i
nelle pubblicazioni dell'a ea cos u i a. Te mini di cos uzione lungo empo
kū ė non e minologi p o essionis iali, ma specialis i di cos uzione. To pe iodo
di cos uzione e minologie e u e ques a p o essionali lingua o ma imuisi
g ande signi icazione a e ano all'es e o s udiija ę e (o) di bę cos uzioni
ingegne i, che la o a ono in Li uania, esegui ono signi ica i e ice che
scien i iche, sc isse a icoli e lib i, mokė jaunimą. Si a a ali esclusi e
pe sonali à come Kazimie as Vasiliauskas, Jonas Šimoliūnas, P anas Mo kūnas,
Ana olijus Rozenbliumas, P anas Jodelė. Le lo o pubblicazioni spesso e ano
e s ine ( ada da okiečių lingua). Quindi, dei nuo i dū inių da ybai pe lomoio
della Li uania Nep iklausomybės impo an e pe iodo e a okiečių kalba,
pasižymin i dū inių gausa. 19401990 m. s adio di cos uzione, cominciėjęs USSR
occupa us Li uania. So ie meciu e a pe messo mol i didomiei s umen i guidėlių,
didomiai lib i, paskai ų konspek ų, appa ì e i p imi monolingbiai e m
cons uc ion e minų dicodyni. Nemaža degli s umen i pa la i i pa e o è
s a a ado a da usų lingua, o au o i sc i endo u ilizza a usiška quella
s igh s le e a u a. In ensy i cos uzione lib i di edizione è conside a a
posi i o enomeno di ques o e apo, pe ò i e mini di cos uzione alu a i ne iena eikšmiškai. Una
286 Palmi a Zemle ičiū ė | e us, segnala a che la le e a u a del se o e
cos u i o poco usa oa skolinių, si ce caškoma a i ikmenų lie u ių kalba,
ačiau, ki a e us, lie u ių kalbos e minų da ybą ima s ip amen e eik i usų
kalbos žodžių da ybos sis ema gausėja usų kalbos pa yzdžiu da omų dū inių,
usiškų e inių i pan. Ul imo s adio della le e a u a di cos uzione da a o
19902019 m. Pažymima, che, a di a kū us Lie u os Nep iklausomybę, s ol an i
posi i i cambiamen i del se o e cos u i o, iene in ensi amen e p epa a a
e di e sa so a di le e a u a di cos uzione, c ea i nuo i e mini di
cos uzione. Ques a ųjų egolainumù e sis emiškumui di en impo an e
l'is i u o Lie u ių kalbos Te minologijos cen o, Vals ybinės lie u ių kalbos
komisijos, Lie u os s anda izacijos depa amen o e minologinė eikla.
Pa icola men e salu an e è il a o che dise azione au o ė qui
co aggiosamen e inse odina una di nel pe iodo pa lan e as anci mal ajie
Li uania scienza padangessa, s opdanci li e iškos s a ybos (e, senza alcuna
dubbio, non solo lei! au . pas .) e minii kū imąsi e s ilup ojimą, mokslinių
s aipsnių, pa ašy ų anglų kalba i publuo i anglakalbiose žu naluesn, aukš [is]
e [as] (p. 48). Nel qua o capi olo S a ybos e minijos dū inių da yba i e mini
di cos uzione dū inie engono analizza i dal pun o di is a da ybos. Ap a us
sa akilmio e ib idino dū inio samp a à nonché p obleminici aspe i,
sepa a amen e si sc i e su sa akilmių ( ik ųjų e nonik ųjų) e hyb idinių
( ik ųjų e nonik ųjų) cos uzione e minije dū inių da ybą. Tu i ques i dū inni
engono analizza i c onologicamen e dal 1918 m. scienza popula a inamojoje
le e a u a ino al 2019 m. a o ų dū inių, . i. dū inių da yba discussa secondo
le asi di s iluppo e minigia di cos uzione. Così consis en emen e engono
esamina i qua o pe iodi di qua o pe iodi (1) ino a 1918 m., (2) 19181940 m., (3)
19401990 m. e (4) 19902019 m. e mini di cos uzione dū inių da ybos ipi e
ca a e is iingosios peculia i à nonché deidos endenze. K epiamo a enzione
al p oblema dell'o igine del sel akilmių dū inių kamien, giminės i galūnės bei
jungiamojo balsio, nonché hyb idinių dū inių skolin ų sandų.
Nel quin o capi olo S a ybos e minijos dū inių sin aksiniai-seman iniai
san ykiai i e mini di cos uzione dū iniai engono esamina i dal pun o di
is a sin aksiniu-seman iniu. Inizialmen e accia a l'a eggiamen o dei
li uani e s ani kalbininkų a dū inì come in sin aksinio-seman inio da inio,
ul e io men e p esen a a cos uzione e minì dū inių classi icazione
secondo lo o o ma ančių sandų sin aksinius-seman inius san ykius. A pa e
discussiamo de e mina i ie, o p ijung iniai, e kopulia y inie, o sujung iniai,
dū inie. Poiché il p imo dei dū inių appa enemis sands de inie il p incipale,
essi si suddi idono più in o in sei g uppi a ibu i ini, ogge i i, ci cos ybini, komple y ini, pa agonamuosius,

287Te minologija | 2021 | 28 sogge i i dū inius. Shių g upių den o i dū inie
discussi in base a quello, che cosa indica o dipendomuoju sandu. An ųjų dū inių
sandų appo i più smulkiai nondi isomi, ma en ambe sandai sono lygia e čiai.
Nel ses o capi olo S onybos e minije dū inių eminės g upės kogni y iniu
požiū iu, sulla base di s u u e p opozicine, suda ančiomis pag indą
seman ica dū inio, e leksiniais-seman iniais požymiais, s iliz e minijai dū iniai
sci s omi in emine g uppe. Così p is a oma dū inie ma miKallan su dū inius
ak ualus di en a uno dei più impo an i e mini cogni i y inės ling is ikos
mų s a ybos pa adinimų sis ema i kogni y iniai modeliai, pagal ku iuos
šios sis emos iene ai susi o muoja“ (p. 126).
concep o (minimaliojo žmogiškosios pa i ies iene o) e mino. Cogni y iniu
pun o di is a, dū inyje ma y inas bazinių, alle pe sone, indipenden emen e dal
lo o linguaggio, bend ų koncep ų, suda ančių p opozicinę s uk ū ą, yšys (p.
202). Vyks an dū ybai concep us jungia p edika ai, p z. : BÊTI, BÊTI SU, BÊTI
USOJAMAM, BÊTI DELIMI, BÊTI BÊDINGAI, BÊTI PADRYTAM IŠ, AGGTI SU. Tali
conce o di unioni sono chiama e p opozizioni, o p opoziciniene s u u e.
Ti iamiei e mini di cos uzione dū inamen e sono assegna i a qua o a ee
conce uali (ŽMONMS, GAMTAI, ABSTRAKTIEMS REIŠKINIAMS, ARTEFAKTAMS),
engono de e mina i i lo o conce i p e aujan i. Tụi conce uali degli ambi i
nominamen i andan i e mini di cos uzione dū inie anco a scis ina i inlyo e
in ema iche g uppi, a ques i den o discussiamo i nomini seman ici che
o mano la base cogni i i ie p opoziciniai modelli. Alla ine della disse azione
engono o ni e de aglia e conclusioni dello s udio, 290 posizioni di on i e 165
posizioni keliakalbės le e a u a lis e. Impo an e so olinea e ques o, che
dise azione au o ė ne e ia discu e e a i p oblema ici cos uzioni e miniji
dū inių casi, a s y i e solle i ipo esi. O iamen e, che lei è bene eo icamen e
p epa a a a e il la o o scien i ico. Linos Ru kienės do a o disse azione
S a ybos e minijos dū inie: o ma imis e aida sono s ip i non solo anali iniu,
ma e scien i ico s iloos, egolige, aiškios, sklandžios kalbos, nuoseklaus minčių
dės ymo a ž ilgiu. Ji ma us g ūdas nel lie u ių e minologijos y imų a uodą.
Rice u a 2021-10-01
Palmi a Zemle ičiū ė
Lie u ių kalbos ins i u as
P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius
E. pos a [email p o ec ed]