178 Lingbos
Kul ū a | 84
VIDAS KAVALIAUSKAS
Lie u os edukologijos uni e si e as
Dl VEIKsMaŽoDŽIo
GARSINTI KIRČIAVIMo No Mos
Pala as essenciais: p é-esaginis
eiksmažodis, ki čia imo no ma,
ki čia imo a ian e, ealioji a osena.
em abalhos de acen ologia da língua li uânica e dicioná ios e conhecynas mui o
s y a usi accionmao odi ga sin i (: gasas; ga sùs, -, gasų, -ią) ki čiação no ma:
gá sin i, gá sina, gá sino (MKŽ 172; Vai ke ičiū ė 2004: 165); sonsn i, sonsna,
sonsno (lV 262; Ž 204); sonsn i, sonsna, sonsno e gá sin i, gá sina, gá sino
(Kaman auskas 1929: 39); gá sin i, gá sina, gá sino e ga sn i, ga sna, ga sno (lKŽ
III 142; lK Ž 103; būga 1958: 441; laigonai ė 2002: 103; s undžia 1995: 140; Vi kauskas
1995: 27, 80); gá sin i, gasin i, ga sn i (De ksen 1996: 350). No minamasis
Daba inės lie u ių kalbos žodynas eikė du ki čia imo a ian es: gá sin i,
gá sina, gá sino e ga sn i, ga sna, ga sno (DŽ1 199, DŽ2 164, DŽ3 166, DŽ4 166, DŽ6e).
Mui os jo nalis as de ádio e ele isão ap ende am p opos a p es ijina des a
ação-palab a no ma de ki chiação e ago a não in equen emen e ou imos
ela ando, quem įgá sino ilmes ou saídas. mais conscien iosos usuá ios da
língua ambém ap ende am assim ki čiua , embo a šnekamojoje língua
segu amen e escolhe ia ou a ( i agalės šaknies) a ian e de ki čiação
( a ian e com akū ine me a onija escai apoiado dos usuá ios da língua).
Tokio ipo p iesagos -in i eiksmažodžiuose galima akū inė me a o-
nija:
gá bin i, gá bina, gá bino (: ga b, gabę), kál in i, kál ina,
kál ino (: ka as, -à), mé gin i, mé gina, mé gino (: me gà,
megą), s éikin i, s éikina, s éikino (: s ekas, -à), š én in i,
š én ina, š én ino (: š eñ, -à), é in i, é ina, é ino (:
e as, -à; e as, e ę as) e e c.
V. KaValIausKas. Po causa eiksmazônio p oclami i ki chiação no ma 179 mas
ela oli g ažu não é egula a i. na con e sa comum aps u exemplos, quando é
man ida a pala a undado a i agalė p iegaidė: añ in i, añ ina, añ ino (:
añ as, -à), daũsin i, daũsina, daũsino (: daũsos), jaũsmin i, jaũsmina, jaũsmino
(: jaũsmas), skabin i, skabina, skabino (: skamb i, skaba), spa in i, spaalia,
spa ino (: spa ùs, -55; 125; spa ų, -), aũ in i, aũ ino (: a ina, aũi), (: a, a, a,
a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a,
a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a,
a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a,
a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a,
a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a Há
į eisin ų e ki čiação g e ybių dáilin i e dalin i, dá din i e dadin i, má min i e
mamin i, áinin i e anin i, skáid in i e skad in i, ámsin i e asin i e k .
(Ka aliauskas 2000: 5372; Ka aliauskas 2005: 114118; Ka aliauskas 2011: 124125).
Es adoybinė lie u ių kalbos komisija ( oliau VlKK) 2005 m. pa ikslino
eiksmažodžio ga sin i ki čia imo no mą oi abandonada alboje p ak iškai
isai ne a ojamo p eesaginio ki čia imo a ian e e ins i uído equnas
alboje i agalės šaknies ki čia imo a ian e: gá sin i, gá sina, gá sino e
gasin i, gasina, gasino. ais g e idades de ki čiação indicam e na mais ecen e
li e a u a de acen ologia (Mikulėnienė, Pake ys, s undžia 2008: 260; s undžia
2009: 220).
se al o e a ViKK é apoiada pelos consumido es da língua? pa a esponde a
es a pe gun a, en e 20082011 oi ealizada uma pesquisa de consumo des e
e bo e so em qua o egiões li uanas: Dzūkijā (Veisiejai e suas apelinkės),
su alkijoje (Vilka iškio cidade e dis i o), aukš ai ijoje (u ena e Ignalina) e
Žemai ijoje ( aseinių cidade e á eas ci cundan es). pa icipou no es udo 800
pessoas, 200 po cada egião. esponden es o am con idados a le
sen enças com in es igadojo eiksmažodžiu (eles não sabiam que es a a
sendo in es igado de uma pala a ki čiação). esponden es ao le em
o necidos ases Nosso país p onunciam mui o àzimios pessoas e
Ope a o ius įga sino es e ilmą, enque es o am ma cimasi, que
in es iga i o eiksmazônio a ian e de ki chiação escolhido. no
ques ionamen o pa icipa am escolhidos alea o iamen e de di e sos idade
(nuo 17 a 81 anos) esponden es. Os esul ados ob idos são es es (ž . abelę e ig.):
180 Kalbos Kul ū a | 84 lEN El. Veiksmaozônio di ulindi ki čiação em isoladas
egiões da Li uânia egião Gá sin i Ga sn i Gasin i Dzūkija 21 (10 pe cen ) 0 197 (0
pe cen ) 179 (90 pe cen ) Su alkija 3 (1 pe cen ) 0 (0 pe cen ) (99 pe cen )
aukš ai ija 23 (11,5 pe cen ) 0 pe cen (0 pe cen ) 177 (88,5 pe cen ) Žemai ija 34
(17 pe cen ) 0 pe cen (16 pe cen ) (16 (083 pe cen ) PaV. Veiksmajodžio
p oclamin i ki čia imo pol iei geninkiai y imas pa odė, que VlKK n e minação
enuncia p essaginio ki čia imo a ian e é comple amen e pama oada nenhum
um esponden e não escolho al ki čia imo a ian e. P es ijoso a ian e de
ki chiação com me a onija gá sin i ealosios a osenos não é mui o apoiado
apenas 1 p oc. su alkiečių escolhi a p incipal a ian e de ki chiação, quan o mais
Dzūkijoje, aukš ai ijoje e Žemai ijoje (žiaina inkamai 10, 11,5 e 17 p oc. aplausos)
(plg. s und 1995: 138). Visu c edenciadamen e p e a o i agalesa šaknies
ki čiação a ian e gasin i. Es es esul ados con i mam os comuns e bi ó cio
p onuncia a ian es de ki čia imas consumo polinkios, que são ixados e po
p o . an anas Pake ys es udan es enque a pesquisa mos ou que o p essauginis
a ian e ki čia imas não u ilizado, p e alece i agalės šaknies a ian e
ki čia imo: esgasin i (35) e izgá sin i (6) (ž . Pake ys 2002: 336). 2011 m. ealizada na
Li uu as Educação Uni e sidade li uanis ikos aculdade de 50 s uden sų
li uanis ų, neišklausiusių akcen ologijos ku so, apelação pa odė da yškesnius
i agalės šaknies
V. KaValIausKas. Po causa do e bama pala a di undi no mas de ki čiação
181 as polinkias de consumo des e e bama pala a: изгаsin i (48) e изgá sin i
(2). ais os esul ados de odos os es udos apoiam VlKK p opos a de o nece
dois a ian es des e accionmawo do de ki chiação. No en an o p oclami i a
no ma de ki čiação, endo em con a a ealícia a osenes polinkius, no u u o
pode ia se mais uma ez e isida, sukeičiando ki čiação g e ybes em luga es:
gasin i e gá sin i. i agalês šaknies a ian e é mais apoiado dos
consumido es da língua, além disso, nesike a com a exis en e p eesaga -in i
eiksmažodžių ki čia imo sis ema. P á icas semelhan es es i e am e an es:
em edições an e io es de DŽ o am o denisin i açõesmazdio condensa (:
saũsas, -à) ki čiação a ian es sem me a onija e com me a onija saũsin i e
sáusin i (DŽ1, DŽ o DŽ2), 3, DŽ4, DŽ6e deixik as só i agalės šaknies a ian e
sem me a onija saũsin i; DŽ1 suge ida i ap adicialmen e ki čiuo i
eiksmažodį áizdin i, e DŽ2 mudada no ma de ki čiação, in oduzido como
único i agalės šaknies a ian e azdin i.
IŠVaDos
1. A decisão da Comissão Es adual de Lí u ios de e isa a ação- e bo glasin i
ki čia imo no mą, enunciando ao p eesaginio ki čia imo a ian e e o necendo
ambas i ap adės e i agalės šaknies ki čia imo a ian es, apoia ealioji
a osena. isso mos a nas qua o egiões li uanas ealizado um es udo des e
accionmajo ício de ki čiação e dados de pesquisas de es udan es. 2. os
esul ados do es udo mos a am a no a in oduzida i agalês chaknies
a ian e gasin i condição mui o popula es e cla amen e lide ando con a o
p incipal i ap adês chaknies a ian e gá sin i. De 800 esponden esas
i agalês šaknies a ian e a escolhi a é 719 (90 po cen o.) apon ados.
3. Tal ez osse necessá io mais uma ez p ecisa des a no ma de
ação-palab a de ki chiação sukeičian a ian es luga es […] i agalės
šaknies a ian e gasin i é mais apoiado ealíssima a osenes e nãojejea a
exis en e p ecessaga -in ima açãožodžių ki chiação sis ema.
lEI a ū a I Šal INIaI b ū g a K. 1958: Rink iniai aš ai 1. sud. Zigmas Zinke ičius,
Vilnius: Es adoybna poli ická a ědecká li e a u y ydačka. D e k s e n . 1996:
Me a ony in Bal ic, ams e dam-a lan a: odopi. DŽ1 Daba inės lie u ių kalbos
žodynas. ed. esponde J. K uopas, Vilnius: Es adoybna poli ická a ědecká
li e a u y ydačka, 1954.
182 Kulbos
Kul ū a | 84
DŽ2 Daba inės lie u ių kalbos žodynas. ed. esponde J. K uopas, Vilnius:
Min is, 1972.
DŽ3 Daba inės lie u ių kalbos žodynas. Vy . ed. s. Keinys, Vilnius: Mokslo e
enciklopedijas publicação, 1993.
DŽ4 Daba inės lie u ių kalbos žodynas. Vy . ed. s. Keinys, Vilnius: Mokslo e
encyclopedijų Publishing Ins i u e, 2000.
DŽ6e Daba inės lie u ių kalbos žodynas. Vy . ed. s. Keinys, Vilnius: ins i u o
da língua li uânica, 2006.
Kaman auskas V. 1929: T umpas línguas li uanas ki čio mokslas. 2. Ki čio
žodynas, Kaunas: Š y u io bend o ė.
Ka aliauskas V. 2000: Bend inės lie u ių kalbos p iesaginių eiksmažodžių
ki čia imas, Vilnius: alga ė.
K a a l i a u s k a s V. 2005: De ido a alguns p eesaginių eiksmažodžių
ki čia imo no mos. Cul u a de línguas 78, 111127.
K a a l i a u s k a s V. 2011: accen ua ion sys em o su ixed Ve bs in s anda d
li huanian. Bulle in o he Geo gian Na ional Academy o Sciences 5 (3), lKŽ III
123–131.
Dic iona y o Lie u ių kalbos 3. a s. ed. K. ul ydas, Vilnius: Vals ybinė poli inės
i mokslinės li e a ū os leidykla, 1956. l a i g o n a i ė a. 2002: Lie u ių kalbos
akcen ologija, Vilnius: Gim asis žodis. lV Líbano Língua manual. sud. P.
ska džius, s. ba zdukas, J. M. lau inai is, biele eld: lie u ių em inių
bend uomenė, 1950. lK Ž Lie u ių kalbos a ies žodynas. sud. V. Vi kauskas,
Vilnius: Mokslo e enciklopedijas publybos ins i u o, 2001.
Mikulėnienė D., Pake ys a., s undžia b. 2008: Bend inės lie u ių kalbos ki čia imo
žinynas, Vilnius: Vilniaus pedagoginio uni e si e o leidykla. MKŽ Encomomasis da
língua li uânica de esc i a e ki chiação. sud. P. Kniūkš a e a. lybe is, Kaunas:
Š iesa, 1996.
Pa k e y s a. 2002: Akcen ologija 2, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos
ins i u as.
Ž Dicioná io de esc i a da língua Li uânica. ed. K. Gaspa a ičius, N. G igas,
J. lazauskas, K. ul ydas, a. Ži gulys, Kaunas: Vals ybinė enciklopedijų,
žodynų i mokslo li e a ū os leidykla, 1948. s undžia b. 1995: Lie u ių
bend inės kalbos ki čia imo sis ema, Vilnius:
Pe o o se o.
s u n d ž a b. 2009: Bend inės lie u ių kalbos akcen ologija, Vilnius: Vilniaus
uni e si e o leidykla.
Vai ke ičiū ė V. 2004: Bend inės lie u ių kalbos ki čia imas, Kaunas: Š iesa. V
i k a u s k a s V. 1995: Lie u ių kalbos ki čia imo žinynas, Vilnius: Mokslo i
enciklopedijų leidykla.
Recebido 2011 06 14

V. KaValIausKas. Po causa
e bmao elho p oclama no mas de ci cquiação 183
oN HE aCCEN ua IoN No M
oF HE VE b GARSINTI
Summa y
In linguis ic wo ks on li huanian accen ology as well as dic iona ies and e e ence books
he e has been conside able luc ua ion in he accen ua ion no m o he e b ga sin i
(‘ o sound, announce, p oclaim). The no ma i e Daba inės lie u ių kalbos žodynas
(Dic iona y o Con empo a y Li huanian) o e s wo accen ua ion a ian s: o acu e
oo (gá sin i, gá sina, gá sino) and su ixal accen ua ion (ga sn i, ga sna, ga sno). he
su ixal pa e n in ac ual usage has become almos ex inc . In 2005 he s a e Commission
o he li huanian language amended he accen ua ion no m o he e b by ejec ing he
su ixal pa e n and app o ing he popula a ian o he ci cum lex oo , c . gá sin i
and gasin i, espec i amen e. he esea ch in o he usage o he e b in h ee di e en
egions o li huania has demons a ed ha he newly app o ed a ian o ci cum lex
oo accen ua ion is mo e popula han he main accen ua ion a ian o he acu e oo
accen ua ion (c . 90 pe cen and 10 pe cen , espec i amen e). Conside ando he ac ual
usage and endencies in he accen ua ion o he e bal su ix -in i, he pape sugges s
ha he accen ua ion no m o he e b should be speci ied in he ollowing way: he
ci cum lex oo accen ua ion pa e n should be gi en as he main, p ima y a ian
(gasin i), and he acu e oo accen ua ion a ian as seconda y (gá sin i). KEy wo ds:
su ixed e bs, accen ua ion no m, a ian s o accen ua ion, ac ual usage.
VIDas KaValIausKas
Lie u os edukologijos uni e si e as
. Še čenkos g. 31, l -03111 Vilnius
[email p o ec ed]