Dėl veiksmažodžio „garsinti“ kirčiavimo normos

178 Lingbos Kul ū a | 84 VIDAS KAVALIAUSKAS Lie u os edukologijos uni e si e as Dl VEIKsMaŽoDŽIo GARSINTI KIRČIAVIMo No Mos Pala as essenciais: p é-esaginis eiksmažodis, ki čia imo no ma, ki čia imo a ian e, ealioji a osena. em abalhos de acen ologia da língua li uânica e dicioná ios e conhecynas mui o s y a usi accionmao odi ga sin i (: gasas; ga sùs, -, gasų, -ią) ki čiação no ma: gá sin i, gá sina, gá sino (MKŽ 172; Vai ke ičiū ė 2004: 165); sonsn i, sonsna, sonsno (lV 262; Ž 204); sonsn i, sonsna, sonsno e gá sin i, gá sina, gá sino (Kaman auskas 1929: 39); gá sin i, gá sina, gá sino e ga sn i, ga sna, ga sno (lKŽ III 142; lK Ž 103; būga 1958: 441; laigonai ė 2002: 103; s undžia 1995: 140; Vi kauskas 1995: 27, 80); gá sin i, gasin i, ga sn i (De ksen 1996: 350). No minamasis Daba inės lie u ių kalbos žodynas eikė du ki čia imo a ian es: gá sin i, gá sina, gá sino e ga sn i, ga sna, ga sno (DŽ1 199, DŽ2 164, DŽ3 166, DŽ4 166, DŽ6e). Mui os jo nalis as de ádio e ele isão ap ende am p opos a p es ijina des a ação-palab a no ma de ki chiação e ago a não in equen emen e ou imos ela ando, quem įgá sino ilmes ou saídas. mais conscien iosos usuá ios da língua ambém ap ende am assim ki čiua , embo a šnekamojoje língua segu amen e escolhe ia ou a ( i agalės šaknies) a ian e de ki čiação ( a ian e com akū ine me a onija escai apoiado dos usuá ios da língua). Tokio ipo p iesagos -in i eiksmažodžiuose galima akū inė me a o- nija: gá bin i, gá bina, gá bino (: ga b, gabę), kál in i, kál ina, kál ino (: ka as, -à), mé gin i, mé gina, mé gino (: me gà, megą), s éikin i, s éikina, s éikino (: s ekas, -à), š én in i, š én ina, š én ino (: š eñ, -à), é in i, é ina, é ino (: e as, -à; e as, e ę as) e e c. V. KaValIausKas. Po causa eiksmazônio p oclami i ki chiação no ma 179 mas ela oli g ažu não é egula a i. na con e sa comum aps u exemplos, quando é man ida a pala a undado a i agalė p iegaidė: añ in i, añ ina, añ ino (: añ as, -à), daũsin i, daũsina, daũsino (: daũsos), jaũsmin i, jaũsmina, jaũsmino (: jaũsmas), skabin i, skabina, skabino (: skamb i, skaba), spa in i, spaalia, spa ino (: spa ùs, -55; 125; spa ų, -), aũ in i, aũ ino (: a ina, aũi), (: a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a, a Há į eisin ų e ki čiação g e ybių dáilin i e dalin i, dá din i e dadin i, má min i e mamin i, áinin i e anin i, skáid in i e skad in i, ámsin i e asin i e k . (Ka aliauskas 2000: 5372; Ka aliauskas 2005: 114118; Ka aliauskas 2011: 124125). Es adoybinė lie u ių kalbos komisija ( oliau VlKK) 2005 m. pa ikslino eiksmažodžio ga sin i ki čia imo no mą oi abandonada alboje p ak iškai isai ne a ojamo p eesaginio ki čia imo a ian e e ins i uído equnas alboje i agalės šaknies ki čia imo a ian e: gá sin i, gá sina, gá sino e gasin i, gasina, gasino. ais g e idades de ki čiação indicam e na mais ecen e li e a u a de acen ologia (Mikulėnienė, Pake ys, s undžia 2008: 260; s undžia 2009: 220). se al o e a ViKK é apoiada pelos consumido es da língua? pa a esponde a es a pe gun a, en e 20082011 oi ealizada uma pesquisa de consumo des e e bo e so em qua o egiões li uanas: Dzūkijā (Veisiejai e suas apelinkės), su alkijoje (Vilka iškio cidade e dis i o), aukš ai ijoje (u ena e Ignalina) e Žemai ijoje ( aseinių cidade e á eas ci cundan es). pa icipou no es udo 800 pessoas, 200 po cada egião. esponden es o am con idados a le sen enças com in es igadojo eiksmažodžiu (eles não sabiam que es a a sendo in es igado de uma pala a ki čiação). esponden es ao le em o necidos ases Nosso país p onunciam mui o àzimios pessoas e Ope a o ius įga sino es e ilmą, enque es o am ma cimasi, que in es iga i o eiksmazônio a ian e de ki chiação escolhido. no ques ionamen o pa icipa am escolhidos alea o iamen e de di e sos idade (nuo 17 a 81 anos) esponden es. Os esul ados ob idos são es es (ž . abelę e ig.): 180 Kalbos Kul ū a | 84 lEN El. Veiksmaozônio di ulindi ki čiação em isoladas egiões da Li uânia egião Gá sin i Ga sn i Gasin i Dzūkija 21 (10 pe cen ) 0 197 (0 pe cen ) 179 (90 pe cen ) Su alkija 3 (1 pe cen ) 0 (0 pe cen ) (99 pe cen ) aukš ai ija 23 (11,5 pe cen ) 0 pe cen (0 pe cen ) 177 (88,5 pe cen ) Žemai ija 34 (17 pe cen ) 0 pe cen (16 pe cen ) (16 (083 pe cen ) PaV. Veiksmajodžio p oclamin i ki čia imo pol iei geninkiai y imas pa odė, que VlKK n e minação enuncia p essaginio ki čia imo a ian e é comple amen e pama oada nenhum um esponden e não escolho al ki čia imo a ian e. P es ijoso a ian e de ki chiação com me a onija gá sin i ealosios a osenos não é mui o apoiado apenas 1 p oc. su alkiečių escolhi a p incipal a ian e de ki chiação, quan o mais Dzūkijoje, aukš ai ijoje e Žemai ijoje (žiaina inkamai 10, 11,5 e 17 p oc. aplausos) (plg. s und 1995: 138). Visu c edenciadamen e p e a o i agalesa šaknies ki čiação a ian e gasin i. Es es esul ados con i mam os comuns e bi ó cio p onuncia a ian es de ki čia imas consumo polinkios, que são ixados e po p o . an anas Pake ys es udan es enque a pesquisa mos ou que o p essauginis a ian e ki čia imas não u ilizado, p e alece i agalės šaknies a ian e ki čia imo: esgasin i (35) e izgá sin i (6) (ž . Pake ys 2002: 336). 2011 m. ealizada na Li uu as Educação Uni e sidade li uanis ikos aculdade de 50 s uden sų li uanis ų, neišklausiusių akcen ologijos ku so, apelação pa odė da yškesnius i agalės šaknies V. KaValIausKas. Po causa do e bama pala a di undi no mas de ki čiação 181 as polinkias de consumo des e e bama pala a: изгаsin i (48) e изgá sin i (2). ais os esul ados de odos os es udos apoiam VlKK p opos a de o nece dois a ian es des e accionmawo do de ki chiação. No en an o p oclami i a no ma de ki čiação, endo em con a a ealícia a osenes polinkius, no u u o pode ia se mais uma ez e isida, sukeičiando ki čiação g e ybes em luga es: gasin i e gá sin i. i agalês šaknies a ian e é mais apoiado dos consumido es da língua, além disso, nesike a com a exis en e p eesaga -in i eiksmažodžių ki čia imo sis ema. P á icas semelhan es es i e am e an es: em edições an e io es de DŽ o am o denisin i açõesmazdio condensa (: saũsas, -à) ki čiação a ian es sem me a onija e com me a onija saũsin i e sáusin i (DŽ1, DŽ o DŽ2), 3, DŽ4, DŽ6e deixik as só i agalės šaknies a ian e sem me a onija saũsin i; DŽ1 suge ida i ap adicialmen e ki čiuo i eiksmažodį áizdin i, e DŽ2 mudada no ma de ki čiação, in oduzido como único i agalės šaknies a ian e azdin i. IŠVaDos 1. A decisão da Comissão Es adual de Lí u ios de e isa a ação- e bo glasin i ki čia imo no mą, enunciando ao p eesaginio ki čia imo a ian e e o necendo ambas i ap adės e i agalės šaknies ki čia imo a ian es, apoia ealioji a osena. isso mos a nas qua o egiões li uanas ealizado um es udo des e accionmajo ício de ki čiação e dados de pesquisas de es udan es. 2. os esul ados do es udo mos a am a no a in oduzida i agalês chaknies a ian e gasin i condição mui o popula es e cla amen e lide ando con a o p incipal i ap adês chaknies a ian e gá sin i. De 800 esponden esas i agalês šaknies a ian e a escolhi a é 719 (90 po cen o.) apon ados. 3. Tal ez osse necessá io mais uma ez p ecisa des a no ma de ação-palab a de ki chiação sukeičian a ian es luga es […] i agalės šaknies a ian e gasin i é mais apoiado ealíssima a osenes e nãojejea a exis en e p ecessaga -in ima açãožodžių ki chiação sis ema. lEI a ū a I Šal INIaI b ū g a K. 1958: Rink iniai aš ai 1. sud. Zigmas Zinke ičius, Vilnius: Es adoybna poli ická a ědecká li e a u y ydačka. D e k s e n . 1996: Me a ony in Bal ic, ams e dam-a lan a: odopi. DŽ1 Daba inės lie u ių kalbos žodynas. ed. esponde J. K uopas, Vilnius: Es adoybna poli ická a ědecká li e a u y ydačka, 1954. 182 Kulbos Kul ū a | 84 DŽ2 Daba inės lie u ių kalbos žodynas. ed. esponde J. K uopas, Vilnius: Min is, 1972. DŽ3 Daba inės lie u ių kalbos žodynas. Vy . ed. s. Keinys, Vilnius: Mokslo e enciklopedijas publicação, 1993. DŽ4 Daba inės lie u ių kalbos žodynas. Vy . ed. s. Keinys, Vilnius: Mokslo e encyclopedijų Publishing Ins i u e, 2000. DŽ6e Daba inės lie u ių kalbos žodynas. Vy . ed. s. Keinys, Vilnius: ins i u o da língua li uânica, 2006. Kaman auskas V. 1929: T umpas línguas li uanas ki čio mokslas. 2. Ki čio žodynas, Kaunas: Š y u io bend o ė. Ka aliauskas V. 2000: Bend inės lie u ių kalbos p iesaginių eiksmažodžių ki čia imas, Vilnius: alga ė. K a a l i a u s k a s V. 2005: De ido a alguns p eesaginių eiksmažodžių ki čia imo no mos. Cul u a de línguas 78, 111127. K a a l i a u s k a s V. 2011: accen ua ion sys em o su ixed Ve bs in s anda d li huanian. Bulle in o he Geo gian Na ional Academy o Sciences 5 (3), lKŽ III 123–131. Dic iona y o Lie u ių kalbos 3. a s. ed. K. ul ydas, Vilnius: Vals ybinė poli inės i mokslinės li e a ū os leidykla, 1956. l a i g o n a i ė a. 2002: Lie u ių kalbos akcen ologija, Vilnius: Gim asis žodis. lV Líbano Língua manual. sud. P. ska džius, s. ba zdukas, J. M. lau inai is, biele eld: lie u ių em inių bend uomenė, 1950. lK Ž Lie u ių kalbos a ies žodynas. sud. V. Vi kauskas, Vilnius: Mokslo e enciklopedijas publybos ins i u o, 2001. Mikulėnienė D., Pake ys a., s undžia b. 2008: Bend inės lie u ių kalbos ki čia imo žinynas, Vilnius: Vilniaus pedagoginio uni e si e o leidykla. MKŽ Encomomasis da língua li uânica de esc i a e ki chiação. sud. P. Kniūkš a e a. lybe is, Kaunas: Š iesa, 1996. Pa k e y s a. 2002: Akcen ologija 2, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as. Ž Dicioná io de esc i a da língua Li uânica. ed. K. Gaspa a ičius, N. G igas, J. lazauskas, K. ul ydas, a. Ži gulys, Kaunas: Vals ybinė enciklopedijų, žodynų i mokslo li e a ū os leidykla, 1948. s undžia b. 1995: Lie u ių bend inės kalbos ki čia imo sis ema, Vilnius: Pe o o se o. s u n d ž a b. 2009: Bend inės lie u ių kalbos akcen ologija, Vilnius: Vilniaus uni e si e o leidykla. Vai ke ičiū ė V. 2004: Bend inės lie u ių kalbos ki čia imas, Kaunas: Š iesa. V i k a u s k a s V. 1995: Lie u ių kalbos ki čia imo žinynas, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidykla. Recebido 2011 06 14 V. KaValIausKas. Po causa e bmao elho p oclama no mas de ci cquiação 183 oN HE aCCEN ua IoN No M oF HE VE b GARSINTI Summa y In linguis ic wo ks on li huanian accen ology as well as dic iona ies and e e ence books he e has been conside able luc ua ion in he accen ua ion no m o he e b ga sin i (‘ o sound, announce, p oclaim). The no ma i e Daba inės lie u ių kalbos žodynas (Dic iona y o Con empo a y Li huanian) o e s wo accen ua ion a ian s: o acu e oo (gá sin i, gá sina, gá sino) and su ixal accen ua ion (ga sn i, ga sna, ga sno). he su ixal pa e n in ac ual usage has become almos ex inc . In 2005 he s a e Commission o he li huanian language amended he accen ua ion no m o he e b by ejec ing he su ixal pa e n and app o ing he popula a ian o he ci cum lex oo , c . gá sin i and gasin i, espec i amen e. he esea ch in o he usage o he e b in h ee di e en egions o li huania has demons a ed ha he newly app o ed a ian o ci cum lex oo accen ua ion is mo e popula han he main accen ua ion a ian o he acu e oo accen ua ion (c . 90 pe cen and 10 pe cen , espec i amen e). Conside ando he ac ual usage and endencies in he accen ua ion o he e bal su ix -in i, he pape sugges s ha he accen ua ion no m o he e b should be speci ied in he ollowing way: he ci cum lex oo accen ua ion pa e n should be gi en as he main, p ima y a ian (gasin i), and he acu e oo accen ua ion a ian as seconda y (gá sin i). KEy wo ds: su ixed e bs, accen ua ion no m, a ian s o accen ua ion, ac ual usage. VIDas KaValIausKas Lie u os edukologijos uni e si e as . Še čenkos g. 31, l -03111 Vilnius [email p o ec ed]