54
benDRinė kaLba | 96
KATARZYNA PROROK
uniwe sy e ma ii cu ie-skłodowskiej w Lublinie
oRciD id: o cid.o g./0000-0002-7410-6970
obszaRy baDań: e nolingwis yka, leksykog a ia, polska kul u a ludowa.
Doi: doi.o g/10.35321/bkalba.2023.96.03
SŁOWNIK STEREOTYPÓW
I SYMBOLI LUDOWYCH jako
słoWnik e noLingWis yczny
(na PRzykłaDzie Hasła PERz)
SŁOWA KLUCZOWE:
e nolingwis yka, słownik, de inicja kogni ywna, kul u a
ludowa, s e eo yp, symbol.
aDno acja
a ykuł p ezen uje wydawany w Lublinie pod edakcją je zego ba mińskiego
i s anisławy nieb zegowskiej-ba mińskiej Słownik s e eo ypów i symboli ludowych.
me odą de iniowania p zyję ą w Słowniku jes ozwijana na g uncie e nolingwi-
s yki lubelskiej de inicja kogni ywna, k ó a pozwala na podmio ową ekons ukcję
ob azu świa a u walonego w języku i kul u ze ludowej. W pie wszej części a y-
kułu au o ka p zeds awia główne założenia me odologiczne Słownika, a w d ugiej
pokazuje ich p ak yczną ealizację na p zykładzie niepublikowanej jeszcze we sji
hasła pe z.
abs Rac
he pape p esen s he Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols, published in
Lublin, edi ed by je zy ba miński and s anisława nieb zegowska-ba mińska.
he de ining me hod adop ed in he Dic iona y is ha o cogni i e de ini ion
de eloped on he basis o Lublin e hnolinguis ics. i allows o a subjec i e e-
cons uc ion o he image o he wo ld p ese ed in olk language and cul u e.
in he i s pa o he pape , he au ho p esen s he main me hodological as-
sump ions o he Dic iona y, and in he second pa she shows hei p ac ical
implemen a ion based on he example o he ye unpublished e sion o he
en y elymus.
KATARZYNA PROROK.
Słownik s e eo ypów i symboli ludowych
jako słownik e nolingwis yczny (na p zykładzie hasła pe z)
55
celem a ykułu jes zap ezen owanie – w eo ii i w p ak yce – lubel-
skiego Słownika s e eo ypów i symboli ludowych (ssisL 1996–2022),
k ó ego koncepcję s wo zył je zy ba miński (1939–2022) i p zez la a oz-
wijał w az ze s anisławą nieb zegowską-ba mińską i zespołem współp a-
cowników. od j. ba mińskiego pochodzi uży e w y ule ok eślenie „słow-
nik e nolingwis yczny”. W az z ok eśleniem „słownik języka olklo u” po-
jawiło się ono w 1980 oku we ws ępie edak o skim do zeszy u p óbnego
Słownika ludowych s e eo ypów językowych (sLsj 1980), zapowiadającego
wydany kilkanaście la później pie wszy om Słownika s e eo ypów i symbo-
li ludowych. za em już ponad cz e dzieści la emu, kiedy o e nolingwi-
s yka dopie o zaczynała się ozwijać na g uncie polskim, j. ba miński miał
wizję słownika nowego ypu1, w k ó ym ekons uowany będzie ludowy
ob az świa a:
słownik języka olklo u będzie słownikiem e nolingwis ycznym. P zeds awi słow-
nic wo olklo u („us nej wó czości zbio owej”) jako komponen pewnej kul u y,
z akcen em na seman ykę, nie o my językowe. <...> głównym celem naszego
słownika będzie analiza i opis s e eo ypów językowych u walonych w kul u ze
ludowej (ba miński 1980: 10–11).
koncepcja zeszy u p óbnego i omów właściwych Słownika p zez la a
była p zedmio em żywej dyskusji naukowej. D ukiem ukazało się wiele
ecenzji i a ykułów anali ycznych, k ó e niewą pliwie miały znaczący wpływ
na obecny ksz ał Słownika2. Pows awały eż liczne p ace magis e skie i dok-
o skie, w k ó ych niejako es owano me odę i p zygo owywano ws ępne
we sje haseł. Dziś, gdy co az częściej mowa o lubelskiej szkole e nolingwi-
s ycznej (po . zinken 2009, 2015), zeszy p óbny Słownika możemy uznać
za jej „mani es p og amowy”, a omy właściwe Słownika za pods awę me-
odologiczną dla innych p ac z zak esu e nolingwis yki, w k ó ych doko-
nywana jes ekons ukcja ob azu świa a u walonego w języku. co is o ne,
na zędzia badawcze wyp acowane w oku p zygo owań nad Słownikiem
wyko zys ywane są z powodzeniem nie ylko w badaniach związanych z kul-
1 W ecenzji zeszy u p óbnego and zej ma ii Lewicki napisał, że „Słownik ludowych s e eo-
ypów językowych pod ed. j. ba mińskiego jes niezwykle śmiałym ekspe ymen em lek-
sykog a icznym, nawe zby śmiałym, jak na ak ualny poziom op acowania seman yki”
(Lewicki 1984: 587).
2 Więcej na ema Słownika, jego his o ii i ecepcji zob.: ba miński 1988a, b, 1996; ba -
miński, nieb zegowska-ba mińska 2016; nieb zegowska-ba mińska 2009, 2010, 2013;
P o ok 2022.
56
benDRinė kaLba | 96
u ą ludową, ale akże sze zej – z kul u ą na odową o az w badaniach po-
ównawczych między kul u ami óżnych na odów3. W dalszej części a y-
kułu chciałabym pok ó ce p zeds awić Słownik i jego założenia me odolo-
giczne, a w kolejności pokazać ich ealizację na p zykładzie p óbnej, nie-
publikowanej jeszcze we sji hasła pe z.
główne pos ula y me odologiczne zos ały zgłoszone p zez j. ba miń-
skiego we ws ępie do pie wszego omu Słownika p . Kosmos (1996) i z nie-
wielkimi mody ikacjami są s osowane p zez zespół słownikowy do dziś, co
oznacza, że zap oponowane wówczas ozwiązania się sp awdzają. cel Słow-
nika jes niezmienny:
Słownik s e eo ypów i symboli ludowych jes p óbą ekons ukcji adycyjnego ob azu
świa a i człowieka – dokonaną me odami e nolingwis yki i olklo ys yki. ob az en –
u walony w języku, olklo ze i ob zędach – s anowi klucz do poznania kul u y,
obecnej w niej pos awy wobec świa a i swois ej men alności (ba miński 1996: 9).
Słownik ma układ ema yczny i zaplanowany jes na siedem omów, co
ilus uje Ryc. 1.
I
Kosmos
II
Rośliny
III
Zwie zę a
IV
Człowiek
V
Społeczeńs wo
VI
Religia, Demonologia
VII
Czas, p zes zeń, mia y, kolo y
Ryc. 1. Słownik s e eo ypów i symboli ludowych – układ omów (ssisL 1996: 2).
3 za p zykład może u posłużyć Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów (2015–
2019), wydawany w amach międzyna odowego p ojek u (konwe sa o ium) badawcze-
go euRojos – Językowo-kul u owy ob az świa a Słowian i ich sąsiadów na le po ów-
nawczym. jego celem jes dokonywanie pa alelnych analiz seman ycznych is o nych
pojęć aksjologicznych (koncep ów) na ma e iale óżnych języków słowiańskich i „są-
siadujących” z nimi innych języków eu opejskich.
KATARZYNA PROROK.
Słownik s e eo ypów i symboli ludowych
jako słownik e nolingwis yczny (na p zykładzie hasła pe z)
57
założony podział wiąże się w znacznym s opniu z osnącą złożonością
seman yczną haseł i ma pokazać ludowy ob az świa a i człowieka w „bi-
blijnym” po ządku s wa zania (ods ęps wem jes ylko umieszczenie eli-
gii nie na począ ku, lecz p zy końcu sze egu). co is o ne – Słownik ma
cha ak e in ensywny (nie: eks ensywny), za em znajdziemy w nim ylko
wyb ane, ważne kul u owo hasła. Do ychczas opublikowane zos ały cz e-
y zeszy y omu Kosmos: Niebo, świa ła niebieskie, ogień, kamienie (1996),
ziemia, woda, podziemie (1999), Me eo ologia (2012) i Świa , świa ło, me-
ale (2012), o az siedem zeszy ów omu Rośliny: zboża (2017), Wa zywa,
p zyp awy, ośliny p zemysłowe (2018), Kwia y (2019), zioła (2019), D ze-
wa owocowe i iglas e (2020), D zewa liścias e (2021), K zewy i k zewinki
(2022). Do d uku p zygo owywany jes os a ni zeszy oślinny Skupiska
oślin, chwas y, g zyby. W 2022 oku dzięki wspa ciu g an owemu z na-
odowego P og amu Rozwoju Humanis yki ozpoczę o p zygo owania do
omu zwie zę a, w amach k ó ego planowane jes wydanie pięciu zeszy-
ów obejmujących pola: zwie zę a domowe, zwie zę a dzikie, yby, płazy
i gady, p aki, owady.
W od óżnieniu od ypowych słowników językowych jednos kami opisu
w Słowniku nie są ealne p zedmio y ani wy azy, ale „p zedmio y men al-
ne”, „seman yczne ko ela y s ojące pomiędzy wy azami i p zedmio ami,
inaczej mówiąc – społeczne wyob ażenia p zedmio ów”. są one dos ępne
za ówno pop zez dane zawa e w języku i w eks ach, jak i pop zez zapisy
wie zeń i opisy zachowań (ba miński 1996: 14). akie podejście sp awia,
że słownik lubelski możemy ok eślać jako słownik e nolingwis yczny,
o czym pisze j. ba miński:
e nolingwis yczny cha ak e naszego Słownika polega <...> p zede wszys kim na
ujmowaniu języka w kon ekście kul u y: a więc w konsekwencji na wyjściu poza
dane czys o językowe (leksyka, seman yka, k ó e oczywiście są pods awą Słownika),
na uwzględnieniu użycia języka, na sięgnięciu do u walonych społecznie wie zeń
i p ak yk, wo zących p zyjęzykowy (nie: pozajęzykowy) kon eks wypowiedzi słow-
nych, a nawe na wyko zys aniu (co p awda ylko agmen a ycznym) in o macji
z zak esu ludowej sz uki plas ycznej (zdobnic wa, mala s wa). k ó ko mówiąc –
e nolingwis yczny jes sposób ozumienia p zedmio u hasłowego będącego obiek-
em opisu w naszym Słowniku (ba miński 1996: 11–12).
analiza ak óżno odnych danych jes możliwa dzięki p zyję ej me o-
dzie de iniowania – de inicji kogni ywnej, k ó a odwołuje się do po ocz-
nego myślenia o świecie i dąży do wydobycia wszys kich cech pozy ywnych
58
benDRinė kaLba | 96
de iniowanego p zedmio u, k ó e są elewan ne kul u owo (ba miński
1988a: 2009). W de inicji kogni ywnej analiza znaczeń jes wieloaspek o-
wa, co objawia się m.in. ym, że zdania de inicyjne ułożone są w niej
zwykle w specjalne ka ego ie seman yczne ( ase y), czyli zespoły z jakie-
goś punk u widzenia jedno odne (np. nazwa, pochodzenie, kompleksy
i kolekcje, opozycje, wygląd, właściwości, zas osowania). Podział na ase-
y pozwala wniknąć w „s uk u ę poznawczą haseł” i odnaleźć powiązania
między óżnymi eks ami. umożliwia akże ła wiejsze ope owanie ma e-
iałem, jego analizę i po ównanie. co wa o podk eślić, odzaj, kolejność
i wypełnienie ase nie są na zucone z gó y, ale powinny każdo azowo
wydobywać na jaw wewnę zną, uk y ą w analizowanym ma e iale cha-
ak e ys ykę p zedmio u. P zed mechanicznym wydzielaniem ase p ze-
s zegają edak o zy Słownika:
chcemy podk eślić <…> z całą mocą, że ani pa ame yzacja de inicji (wydzielenie
ase ), ani ich wypełnienie eściowe p zez wp owadzenie s e eo ypowych mo ywów
(zdań zawie ających sądy o p zedmiocie) nie mogą być mechanicznie na zucane
z zewną z, z pozycji zewnę znego obse wa o a, lecz powinny każdo azowo wy-
dobywać na jaw wewnę zną (immanen ną), uk y ą w analizowanym ma e iale,
cha ak e ys ykę p zedmio u z punk u widzenia nosiciela i uczes nika badanej kul-
u y (ba miński, nieb zegowska-ba mińska 2013: 60).
Ponieważ de inicja kogni ywna ma p zede wszys kim cha ak e poznaw-
czy, s a a się uwzględniać wszys kie us abilizowane i ważne kul u owo
cechy danego ( ypowego) p zedmio u i „opowiedzieć” o ym w sposób
najba dziej p zys ępny4, p zyjmuje pos ać „na acji o p zedmiocie” (ba -
miński 2014) i zwykle jes ba dziej ozbudowana niż ypowe de inicje
leksykog a iczne.
z założenia każdy a ykuł hasłowy składa się z dwóch głównych części:
eksplikacyjnej i dokumen acyjnej5, k ó e są połączone odsyłaczami nume-
ycznymi, dzięki czemu za cha ak e ys ykami p zywoływanymi w ekspli-
4 W de inicji kogni ywnej pos uluje się odejście od języka naukowego i s osowanie języka
(s ylu) po ocznego, k ó y jes „najp os szy, najba dziej konk e ny, najbliższy”, u wala „ele-
men a ne s uk u y myślenia i pe cepcji świa a związane z elemen a nymi po zebami czło-
wieka w elemen a nych sy uacjach egzys encjalnych” (ba miński 2001: 115–117).
5 Większe hasła opa zone są doda kowo: „spisem eści” (zawie ającym wykaz ase pojawia-
jących się kolejno w eksplikacji i ga unków eks ów składających się na dokumen ację);
„kapsułą” (s eszczeniem hasła); ws ępem ogólnokul u owym (pokazującym jak dany p zed-
mio hasłowy unkcjonuje w innych kul u ach); bibliog a ią; wykazem odsyłaczy do innych
haseł słownikowych, k ó e pojawiły się w danym haśle.

KATARZYNA PROROK.
Słownik s e eo ypów i symboli ludowych
jako słownik e nolingwis yczny (na p zykładzie hasła pe z)
59
kacji s oją „dowody” w pos aci konk e nych kon eks ów w dokumen acji.
P zy mniejszych hasłach dokumen acja najczęściej w całości wchodzi do
eksplikacji. W eksplikacji – mającej zazwyczaj układ ase owy – w pos aci
zdań de inicyjnych podawane są „us abilizowane cha ak e ys yki, jakie o zy-
muje p zedmio hasłowy w adycji ludowej i jakie pozwalają od wo zyć
jego językowo-kul u owy ob az” (ba miński 1996: 13).
na dokumen ację składają się cy a y (czasem s eszczenia lub omówie-
nia) pochodzące głównie z ludowych eks ów kliszowanych, akich jak p zy-
słowia, zagadki, zamówienia, pieśni, legendy, bajki czy podania. Wszys kie
eks y opa zone są zw. me yczkami (sk ó ami ź ódeł, z k ó ych pochodzą)
i ułożone w wa ian y, nad k ó ymi nadbudowywane są „mo ywy s e eo y-
powe”. mo ywy e, zapisane w pos aci p zy oczeń lub w me ajęzyku bada-
cza, są ak skons uowane, by mogły wejść bezpoś ednio do eksplikacji jako
zdania de inicyjne. eks y niekliszowane, j. zapisy wie zeń i opisy p ak yk
ludowych (codziennych, ob zędowych, magicznych, leczniczych), ok eśla-
ne jako „dane p zyjęzykowe”, zazwyczaj nie są umieszczane w dokumen-
acji, ale wchodzą bezpoś ednio do eksplikacji. jeśli chodzi o zak es czaso-
wy Słownika, o uwzględniane są za ówno ma e iały d ukowane od XiX w.
i wcześniej, jak i współczesne zapisy e enowe g omadzone w P acowni
e nolingwis ycznej im. je zego ba mińskiego od la 60. XX w. ( u znaj-
duje się ka o eka i księgozbió Słownika).
by pokazać, jak w p ak yce wygląda hasło słownikowe, poniżej zamiesz-
czam p óbną we sję hasła pe z, k ó e znajdzie się w dziale Chwas y p zygo-
owywanego do d uku os a niego oślinnego zeszy u Słownika p . Skupiska
oślin, chwas y, g zyby. Hasło składa się ylko z części eksplikacyjnej, do k ó-
ej bezpoś ednio wchodzi ma e iał dokumen acyjny. aka budowa wynika ze
s osunkowo niewielkich ozmia ów hasła o az ze specy iki p zedmio u hasło-
wego – pe z jako oślina niepożądana i ępiona, a jednocześnie z wyglądu mało
wy azis a6, zadko pojawia się w kliszowanych eks ach olklo u. Rekons uk-
cja jego językowo-kul u owego ob azu opie a się głównie na nazwach (syno-
nimicznych i de ywowanych od pe zu) o az na elacjach po ocznych i zapisach
e nog a icznych, k ó e dokumen ują dawne p ak yki ludowe mające na celu
pozbycie się pe zu z up aw lub – co ciekawe – wyko zys anie go jako poka -
6 W s osunku np. do os u, k ó y eż jes ośliną niepożądaną i ępioną, ale ba dzo cha ak e-
ys yczną, bo kłującą, dla ego ba dzo częs o wys ępuje on w pieśniach czy bajkach ludowych,
gdzie jes łączony symbolicznie z bólem, cie pieniem i diabłem.
60
benDRinė kaLba | 96
mu głodowego czy ś odka leczniczego. W ej sy uacji nie ma po zeby wyod-
ębniania dokumen acji, a legenda czy kilka p zysłów, w k ó ych pojawia się
pe z, mogą wejść bezpoś ednio do dokumen acji.
PERz
[nazWy]7 Pe z – w gwa ach akże: py zyk Pal Roś 91, pe zówa, pe ej
Pelc sgLub 5: 350–351, py ej Pal ze 101, py nik Pal Roś 91, py nica
kąś Podh 9: 386 – o nazwa ogólnosłowiańska, pie wo nie odnoszona do
odmiany pszenicy (T i icum), a p zeniesiona na pe z (Elymus), gdy dla
pszenicy u wo zono nowe słowo (Wan Pol 148). jeszcze do X ii w. uważa-
no, że pe z jes ylko ga unkiem zwy odniałej pszenicy (budz słow 206).
Według e ymologii ludowej wy az pe z związany jes z czasownikiem za-
pe zyć8: Py z o jak i człowiek sie zapy zy, o pewnie i yn chwas ak, akie
niby łupa e o, zap ze sie i ni możno ych ku zeni wy wać Pelc Roś 1059.
no owanych jes kilka nazw synonimicznych pe zu: psia py zyca Pal
ze 102, psia pasza – psy ins ynk ownie wyszukują pe z i chę nie go
jedzą, gdyż ma on im pomagać w zabu zeniach awiennych Wan Pol 108;
ko zenica msgP 110 – bo pe z o ba dzo silnie sie uko zeni i ak skuje e
glebe Pelc sgLub 5: 223; d u owiec – bo ak uplącze zimie, że udno jego
wy wać Pelc sgLub 5: 126; awa zWak 1895: 72 – bo podobny je do
awy n chołowice 1998, jak k o nie wi, o może pomylić pe z z awą n
Puszno 1998; manna og odowa Pal Roś 91; osocz sych sgkasz 3: 341;
lëczebnik sych sgkasz 2: 343; zgadiwåcz sych sgkasz 6: 225; piã ownik,
piã ȯwka; pachãcëna; pażłãc, pażãcëna sych sgkasz 4: 8, 46, 244.
[ka egoRyzacje] Pe z powszechnie uznawany jes za zielsko k 3
kuj 83, chwas : Najgo szy chwos o a pe zówa, bo o ma akie mocne ko zy-
nie w zimi i o wy zucisz, a z pow o em za a ośnie Pelc sgLub 5: 351.
7 W nawiasach kwad a owych umieszczam nazwy ase (w Słowniku są one zas ępowane od-
powiednimi znakami ikonicznymi).
8 Wy az zape zyć ‘unieść się gniewem, wpaść w złość’ nie pozos aje w związku e ymologicz-
nym z wy azem pe z ‘chwas ’, a łączony jes z pe zyną ‘ o, co się pali lub zos ało zniszczo-
ne poża em, zgliszcze’ i dawnym pe z ‘ ozża zony węgiel, popiół go ący, ża zący się, po-
pielisko, zgliszcze’, pe zyć się ‘zapalać się’, skąd ‘pysznić się, złościć się’, po . psł. *py i i sę
‘palić się’, od pie. *pū - ‘ogień’ bo se 421, 729.
9 ku sywa s osowana jes p zy nazwach o az p zy cy a ach pochodzących bezpoś ednio z ek-
s ów olklo u czy eż gwa owych elacji po ocznych.
KATARZYNA PROROK.
Słownik s e eo ypów i symboli ludowych
jako słownik e nolingwis yczny (na p zykładzie hasła pe z)
61
Dawniej pe zem nazywane były eż inne ośliny uciążliwe w olnic wie,
m.in. ose (bo se 421), po . py zówina ‘chwas y’ Śmieł opol 110, złość
‘chwas , pé z’ maae 1912: 167.
[komPLeksy i koLekcje] Pe z łączony jes :
(a) z innymi niepożądanymi „obiek ami”: według p zysłowia Czym zło-
dziej w komo ze, wilk w obo ze lub świnia w szkodzie, ym pe z w og odzie
(nkPP 2: 843;
(b) z ka o lami, w k ó ym ob icie ośnie: w p zysłowiu Gdzie jes pe z,
am ka o el eż (nkPP 2: 843), po . elację po oczną: Py z był yż aki do-
kucny, o un jak w zimioka w ośnie, o w zimioku jesce jes en py z Pelc sgLub
5: 351;
(c) ze skow onkiem, k ó y sykuje w pe zu gniazdka, s ąd p zysłowie: Na
świę ego Kazimie za ( o) skow onek wyłazi (wylezie) z pé za Rog Wag 298.
[WygLąD i WłaŚciWoŚci] Py z o chwas o liściach jak awa; du
gó y ośnie, same łodygi Pelc sgLub 5: 351. jego najba dziej cha ak e y-
s yczną częścią są ko zenie/kłącza: pe z ba dzo mocne ko zenie ma mich
Dem 41, dużo jes ych ko zeni w em, akie długie sie ciągnie, białe n cho-
łowice 1985. kwia y pe zu mają pos ać gładkich, cienkich kłosków, a liście
są dość os e, można się nimi skaleczyć, co według legendy s ało się p zy-
czyną bezuży eczności leczniczej pe zu: Ma ka Bosko, ki chodziła nosomp zód
po świcie, o zbiy ała wszyćki zieli i kozdemu godała, na co ono mo być. Jaze
znasła py zówke, no i kciała jom u wać. Nale be dyjo py zówka jes ako os o,
ze se Ma ko Bosko caluścki ence u zła na nij. No i nie wzina ji. Temu es
py zówka nie jes zodne zieli, na nic nie pomoze jak zwycz 110.
[LokaLizacja] Pe z jes wszędzie, o samo sie sieje i ośnie Pelc sgLub
5: 351. Lubi dob e, żyzne gleby, co u wala p zysłowie: Kędy pe z, am w oli
gme z nkPP 2: 843. szczególnie ob icie ośnie na polach up awnych, na
zaniedbani żiėmni (gó n malb 2: 17, s ąd liczne de ywa y: py zowina ‘za-
niedbane pole, na k ó ym wy as a pe z’ Dob niem 47, pe zowisko ‘ e en
za osły pe zem’ PWsP 28: 200, pe zas y, pe zowa y ‘pełny pe zu, ob i ują-
cy w pe z’ ka ł sjP 4: 121 (Pole pe zys e, pé z ośnie i pe zys e Rog Wag
298), zapy zony ‘za ośnię y, zachwaszczony pe zem’ kąś sgo 2: 688, pe zyć
się ‘zachwaszczać się, mieć ob i ość pe zu’ ka ł sgP 4: 76, zapy zić ‘dopu-
ścić do za ośnięcia pe zem’, zapy zić sie ‘za osnąć pe zem’ kąś Podh 12:
314, oszocowac ‘za as ać pe zem’ (zemia nieup awionå wne sã zaoszocëje)
sych sgkasz 3: 341.
62
benDRinė kaLba | 96
[sPosoby PozbyWania się PeRzu] Pe z o p zeważnie sie niszczy,
bo o łon jak zawali pole, o i po em zboże nie chce osnuć. o jednak chwas
udny do wy ępinia ze względu na długie ozłogi w zimi Pelc sgLub 5: 351,
po . p zysłowie: P óżno się gumnem, p óżno się gospoda z spich zem cieszy,
gdy mu sze okim ży o wschodzi pe zem nkPP 2: 843.
Dawniej pe zu pozbywano się z oli, o ząc ją jak najgłębiej, bo czym
głębiej olnik uo ze, ym więcej się ego pe zu wyciągnie na wie zch n cho-
łowice 1985. Pe z z zao anej oli usuwano za pomocą specjalnego haka
(Świę nad 9), b ony (ku z ku p 2: 87) lub kul ywa o a: T zeba było, gdzie
pe z, o i wzdłuż kul ywa o ować, a po em za jeki cas w pop zec, o en pé z
na hie zch wszys ek powysychał Rog Wag 298, po . pe zyna ‘ko zenie i ło-
dygi pe zu wyo ane i wyb onowane z oli i zaniechane na p zyd ożu’ ka ł
sgP 4: 76. Wie zono, że a a ka zasiana na wiosnę sp áwia g un , j. wy-
pala pe z (zWak 1890: 149).
Pe z osnący już w zasiewach plewiono ęcznie, częs o p zy pomocy
mo yki ( n chołowice 1985). zalecano piyknie y kłonce z ego py zu wy-
zbiy ać kąś sgo 1: 444 i spalić. była o p aca żmudna, wymagająca egu-
la nych, nawe codziennych pow ó zeń: z ana o do siana, jak obeschnie
osa o do p osa, a na odwieczy zu o do py zu (nkPP 3: 22, i częs o nada-
emna, bo Tym [się] więcej sze zy pe z, nim go skubiesz nkPP 2: 843, po .
zw o : żëbës szed osocz szczepiac ‘wynoś się, odczep się’ sych sgkasz 3: 341.
[zas osoWania PRak yczne] choć pe z był ba dzo niechę nie
widziany na polach up awnych, o częs o ch onił ludzi p zed głodem, zwłasz-
cza na p zednówku. jego długie ko zenie my o, suszono, żę o na sieczkę
i mielono, a uzyskaną mąkę mieszano np. z mąką ży nią, obiono z nich
zakwas, a później pieczono chleb (kul Wiel 2: 415–416). P zygo owanie
chleba z samego pe zu u wala elacja po oczna: Nazbi oł go, wypłukoł, wy-
suszoł i ściął go na sieczkę, po em wziął pod kamień i zmełł na ża nach. K o był
zd owy i zd owego żołądka, o p ze zymał, a jak nie, o uma ł. Bo jak jes głód,
o i pomó Hajd nie 236. aki chleb z pe zu był go zkawy n chołowice
1985, suchy i smakował „jak d ewno” bu ch za 46. niekiedy dodawano do
niego zmielone suszone owoce, a nawe kasz any u łuczone w s ępie i zmie-
lone w ża nach (kuk kasz 158), po . pachana ‘chleb z mąki lipowej lub
pe zowej, pieczony na p zednówku p zez wiejską biedo ę’ Wie sPog 117.
mąkę z kłączy pe zu dodawano eż do polewek i b ej (łucz Dzik 101).
Pe z s anowił i s anowi pożywienie dla zwie zą gospoda skich, zwłaszcza
k ów: z py zu o dla zwie zą można siano z obić ji o do jedzenia n Puszno
KATARZYNA PROROK.
Słownik s e eo ypów i symboli ludowych
jako słownik e nolingwis yczny (na p zykładzie hasła pe z)
69
objec s”. he econs uc ion o hese images is possible hanks o he adop ed
me hod o de ining – cogni i e de ini ion. i e e s o common hinking abou
he wo ld and s i es o b ing ou all he posi i e ea u es o an objec ha a e
cul u ally ele an . hese ea u es a e ex ac ed by analyzing bo h linguis ic and
ex ual da a, as well as he so-called “wi h-linguis ic” da a, i.e. eco ds o belie s
and desc ip ions o olk p ac ices. an example o he ich use o “wi h-linguis ic”
da a can be ound in he second pa o he a icle, whe e a wo king, unpublished
e sion o he en y elymus is p esen ed. We lea n om i ha in Polish olk
cul u e, on he one hand, elymus was conside ed a e y oublesome weed because
i was di icul o e adica e, bu on he o he hand, i had some p ac ical applica-
ions – i was a s a a ion ood (i s oo s we e used o p epa e lou om which
b ead was baked), a kind o “insula o ” (i was used o co e he walls o houses
o p o ec agains os and wind) o a medicine (i was used, among o he s, o
espi a o y p oblems). he p oposed de ini ion shows ha e hnolinguis ic analy-
sis ca ied ou in he Dic iona y allows o a mul i-sided look a he de ined
objec s, and hus o show as ully as possible how he inhabi an s o he Polish
illage pe cei ed he eali y su ounding hem.
KEYWORDS:
e hnolinguis ics, dic iona y, cogni i e de ini ion, olk cul u e, s e-
eo ype, symbol.
ka aRzyna PRoRok
uniwe sy e ma ii cu ie-skłodowskiej w Lublinie
Pl. m. cu ie-skłodowskiej 4a/205
20-031 Lublin
[email p o ec ed]
KATARZYNA PROROK
LIAUDIES STEREOTIPŲ IR SIMBOLIŲ ŽODYNAS
kaiP e noLing is inis ŽoDynas
(Remian is konceP o VARPUTIS Pa yzDŽiu)
san auka
s aipsnyje au o ė p is a o Liaudies s e eo ipų i simbolių žodyną, ku io koncepciją
Liubline ne iene ius me us engė je zis ba mińskis ka u su s anisława nieb -
zegowska-ba mińska i bū iu ki ų y ėjų. Žodyno ikslas – ekons uo i adicinį
pasaulio i žmogaus aizdą, pasi elkian e noling is inių i olklo o y imų p ie-
mones. Pi mojoje s aipsnio dalyje p is a omos pag indinės me odinės Žodyno
p ielaidos. ki aip nei įp as iniuose kalbos žodynuose, čia ap ašomi iene ai y a ne

70
benDRinė kaLba | 96
ealūs objek ai a žodžiai, o „įsi aizduojami objek ai“, „socialiniai objek ų aizdi-
niai“. šiuos aizdinius a ku i padeda pasi ink as kogni y inės de inicijos me odas.
jis pa odo bend ą pasaulio su okimą, juo siekiama pab ėž i isas kul ū os p asme
ak ualias eigiamas objek o sa ybes. šios sa ybės nus a omos analizuojan iek
kalbos, iek eks o duomenis, aip pa adinamuosius eks aling is inius duomenis,
. y. liaudies ikėjimų i pap očių ap ašus. gausaus eks aling is inių duomenų
naudojimo pa yzdį galima as i an oje s aipsnio dalyje, ku ioje p is a oma da -
binė, nieku nepaskelb a an aš inio žodžio a pu is e sija. iš jos sužinome, kad,
iena e us, a pu is lenkų liaudies kul ū oje bu o laikomas labai papli usia pik -
žole, nes jį būda o sunku išnaikin i, ki a e us, jį bu o galima naudo i i bui y-
je – iš jo šaknų bu o malami mil ai duonai kep i, juo bu o dengiamos i kamšo-
mos namų sienos, siekian apsisaugo i nuo šalčio i ėjo. be o, a pu is būda o
naudojamas i kaip ais ažolė k ėpa imo akų ligoms gydy i. kogni y inė de ini-
cija odo, kad Žodyne a lik a e noling is inė analizė leidžia į ai iapusiškai paž elg-
i į apib ėžiamus objek us i aip kuo išsamiau a skleis i, kaip Lenkijos kaimo
gy en ojai su okė juos supančią ik o ę.
ESMINIAI ŽODŽIAI:
e noling is ika, žodynas, kogni y inė de inicija, liaudies
kul ū a, s e eo ipas, simbolis.
ka aRzyna PRoRok
uniwe sy e ma ii cu ie-skłodowskiej w Lublinie
Pl. m. cu ie-skłodowskiej 4a/205
20-031 Lublin
[email p o ec ed]