scieee Science in your language
[ru] (orig)

Нерегулярные явления в фонетике, акцентуации и грамматике белорусских говоров западной зоны

Read accessible full text

Нерегулярные явления в фонетике, акцентуации и грамматике белорусских говоров западной зоны

Author: Э. Й. Гринавецкене; Ю. Ф. Мацкевич; Е. М. Романович; Е. И. Чеберук
Year: 1977
Source: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/download/1771/1871
LIETUVIUY
AREALINES
LINGVISTIKOS
KLAUSIMAI
LIETUVOS
TSR
MOKSLU
AKADEMIJA
9.
A.
PPHHABEILKEHE,
10.
©.
MAILKEBHY,
E.
M.
POMAHOBHH,
E,
HW.
YEBEPY
K
HEPEPYJIAPHbIE
ABJIEHHA
B
bOHETHKE,
AKI[EHTY
ALIVE:
HM
TPAMMATHKE
BEJIOPYCCKHX
TOBOPOB
3ANAHOM
3OHbI
B
c a be
a amusupye ca
pax
spienui
Genopycckux
HaposHBIx
osopos,
OTHOCAIIMXCA
K
Hepe yJAPHbIM
OO6pasoBaHuAM
B
OOaCTH
(pOHETHKH,
aKUeHTya-
UHH
M
TpaMMaTHKu.
BowbuiuHcTBo
3
HX
JOKaNN3yeTCA
B
npeqe ax
sanaqHoii
30HbI
OelOpyccKo o
A3bIKOBOTO
KOHTHHyyMa
(Ipognenckas,
Muncxaa,
Bu e6c-
kas
06.1.).
I.
3Bykopple
AuaneKTHBIe
pasa,
He
OTHOCHIMeCA
K
cpoHeTHYeCKOIi
cHc-
Teme
6elopycckHx
oBopos.
a)
Benopycckue
osoppl
nepexku H
cy>xeHHe
mHpoKo ol
acHo o
e
u
e o
H3MeHeHHE
B
3ByK
3aqHe o
pxa a
o(é)
nom
yapeHHeM
nepeq
TBepAbIM
co smac-
HBIM,
Halp.:
O#pdsa
‘Gepésa’,
2éx,
2éd.
Ognako
B
3anaqHBIx
Ge opyccKux
TOBOPaX
B
OTJCJIbHBIX
CJIOBOPOPMaX
B
yKa3aHHOH
MOSHIHH
MOCe
MATKHX
co sac-
HbIX
OTME4eHBI
Culydan
a(<e),
Hanp.:
mazadssiu
(BMecTO
manadsénc)
‘mon0,ex’,
KansuKa
(BMecTO
Kanéwka)
‘KomHa’
(ceHa),
yocd
yamnsia
(BMeCTO
yamnée)
‘ emHee ’
(BoukospicKni ,
[yauucKnii
p-ne1).
Jlannoe
aBmenue
u3BecTHO
1
B
3a-
HMCTBOBAHHAX,
Halp.:
poldasyKa
(BMecTO
polOzéjKa)
‘onaTKa’,
yeaK
(<
HEM.
Auan.
zweck,
cp.
noabceK.
éwiek)
‘ so3qp’.
Kak
W3BeCTHO,
BO
MHOTHX
cJlyyasx
M3MeHeHHA
B
ASbIKOBOM
CHCTeMe
YaCTO
ObIBalOoT
He
aOcOJIOTHBIMH?,
BCue_CTBHE
Ye O
HapyllaeTcA
pe yJAPHOCTb
TeX
HJM
HHBIX
CHCT€MHBIX
3aKOHOMepHoc eii.
B
janHom
cayyae
HamHuHe
iacHo o
a
B
Mopdeme
NOX
yAapenuem
nepex
TRepALIM
CO lacHbIM
—
He
4TO
HHO,
KaK
PeJIHKTOBOe
ABMeHHe,
He
MOWaBuieecd
u3MeHe-
HHIO.
ITO,
NO
Bei
BepOATHOCTH,
COXpaHeHHe
Gomee
ApeBHe o
KayecTBa
PlacHO-
o
é.
Tloqo6Hoe
u3MeHeHHe,
BO3MOXxKHO,
BbISBAHO
MpeoO1aqaHHeM
Ha
aHHOli
Tep-
PHTopuu
cydpuKcoB
C
BOKaJIHYeCKHM
9JIEMeHTOM
G,
2
B
MMeHHBIX
H
I la OJIbHBlX
o6pasopaHusax,
Hanp.:
aeiua
mica,
Kypdua
nép’a%.
C
mpy oii
c oponsi,
mpous-~
HOMICHHE
@
43
€
B
JAHHOH
NOSHILMH
XApaKTePHO
H
JWI
TOBOPOB
COCeAHELO
JIHTOBCKOTO,
asbiKa,
Halp.:
g’G as
(<
gé as)
‘noOppili’,
’da
(<
éla)
‘Besé ,
-3yT’,
2Gmas-
(<2émas)
‘uuskui’
(TakxKe
1
3anMcTBOBaHue
c'y'akas
(<c ékas)
‘ s03yb’)*.
Tos--
TOMY
€CTb
HeKOTOpOe
OCHOBaHHe
BHJeCTh
B
aHHOM
Caly¥ae
H
MOUep KHBalollee
BJIMAHHE
(pPOHETHYECKO
CHCTeMBI
JIHTOBCKUX
TOBOPOB.
*
Cp.
Hapsice
na
ic ops i
Geaapyckaii
Mops,
Minck,
1957
(a.see
—
Hapsicsi),
c.
63
(§
48).
*
Cp.
am
oe,
c.
54—55.
*
Cp.
Abianex ana i ns
a iac
Genapyckai
Mopn ,
Minck,
1963
(qaaee
—
JLABM),
Kap-
a
Ne
185.
*
Cp.
Z.
Zinke iéius,
Lie u iy
dialek ologija,
Vilnius,
1966
(gqanee—LD),
kap a
No
12.
89
Hapayy
¢
STHM
Ha
JaHHOH
TeppHTopHu
B
yKasaHHOl
NosHIMH
WIMpOKO
H3-
BeCTHBI
TakxKe
C/Iy4aH
CY2KeHHOTO
T iacHOTO
e,
MpOH3HOCHMOTO
Kak
JudTOHT
mlepeque o
psa
ie,
Hamp.:
aeéc
‘aeéc’,
2ed
‘280’,
med
‘méd’,
Oépda
‘6épj a’
(Bopoxosckuii,
BomKoppickui
p-HpI).
CyokeHHoe
e
OTMeyeHO
HB
ia OJIbHbIX
popMax
ucculeqyeMbIx
ToBopoB,
Hanp.:
nek
xae6,
KanéK
aadmxKay,
cneK
séwuu 0,
saséc
Oa
pépmol,
npoieéc
nayi@o ,
naséy
Kans,
60K
pasdsép,
namép
com
(Bu-
wJlelickuii
p-H)®.
B
jaHHoM
cyly¥ae
BEIPaBHHBaHHe
e
B
KOpHeBO!
Mop beme
Mo .10
MpousoliTH
NOX
BAMAHHeM
ChOpMbl
HH(HHHTHBa,
cp.
Nek4ol:
nek,
saeecui
:
3a-
8éc,
nasecyi
:
naséy,
namepyi
:
namép.
Ho
wanuyue
e
nox
yxapenuem
B
oTJesb-
HBIX
CJIOBAX,
BO3MOXKHO,
AB/IACTCH
Pe3y/IbTATOM
Go lee
CHMbHOTO
BOSelicTBUA
yaapenus .
[log
ynape uem
aacubii
e,
Kak
BHAHO
43
IpUMepoB,
3HAaINTeABHO
yAH-
HWVJICA
H
OJHOBPeMeHHO
CTaI
Oosee
HANPAXKEHHBIM
H
CyKeHHBIM.
JlaHHoe
sBseHHe,
m0
Bcei
BepoATHOCTH,
TOXJeCTBeEHHO
aHaO H4yHOMy
sAB-
JI@HHIO,
OTMCYeHHOMY
B
HeKOTOPbIX JIHTOBCKHX
oBopax
GesOpyccKo o
no pa-
HHUbA,
B
KOTOPbIX
BMECTO
NOTO O
y3ko o
é
HTepaTypHO O
A3bIKa
(<
H3
IIMpo-
ko o
*é),
KaK
H
B
coceqHUX
GeTOpyccKHX
ToBOpax,
MpowsHocuTca
Hepe y.Ap-
Hbiii
JuTou
ie,
Hanp.:
u ej
~
u éjo
‘umen,
-s1a,
-su’,
guliej
~
guléjo
“ exan,
-wla,
-s1H"6,
B
soi
cBaSH
BBIsbIBAeT
HHTepec
H
HayIMYMe
B
MCCNeAyeMBIX
oBOpax
yjap-
Ho o
o(é)
#3
3aKpbITo o
jpesHe o
é7,
Hamp.:
acaén
‘ocnen’,
-6acéda
‘6eceja’
(Hoso pyackuii
p-u),
na6éx
‘no6e ’
y
nec,
6X
naaée
‘nones’
Ha
eapy,
HA
yaéc
“ya es”
y
xaes,
caéc
‘cnes’
cxex
(BopouoscKuii
p-H).
OTmeyenHple
cayyau
OTKs10-
He€HHA
OT
HOPMbI
Mepexojla
é
B
o
(2),
BEPOATHO,
BbISBaHBI
CTO
TMO3HIHOHHBIM
MOJ10-
2KenHem.
TTpexye
Bce o
3 cb
MO i0
OKa3aTb
BOS
TelCTBHE
Yepe OBaHHe
TacHBIx
€:o(é)
B
KopHeBEIX
Mopdemax
la ombHBIx
opm:
Héc:
Hécyi,
Bey
:
Bécyi;
e,
NPHpaBHHBasch
K
O
(é),
JOMKEH
ObWI
HECKOAbKO
COKpaTHTbCH,
BCeACTBHe
YeTo
CTaJI
Oo lee
IIMPOKUM
H
H3MeHHJICH
B
3ByK
3ayHe o
pay
o
(é).
6)
B
o geabue x
caoBo popMax
oTMeyeHo
yepesoBalHe
a:0,
Hanp.:
mpa-
ed
:
mpdeo
(BuneiicKui
p-u).
D o
equanuHb
c yyai
OTHOcHTCA
K
nepucbepun
apeala
pacnpoc paHenuA
a>o
nepex
y
(Tuna
npdgda:
npdyoda)
B
oBopax
c
He2MCCHMHJATHBHEIM
akanbem®.
Ho
B
opope
Hac.
nyHK a
Casonoe
(Bunelic-
Kuli
p-H),
e
o meyena
cioBochopMa
mpéee ,
mpousHocuTca
npdjoa,
day,
adijKa.
BosMoxHO,
mpéeo
OTHOCHTCA
K
ABJIEHHIO
abMamMsaNMN
H
Cy2KeHHA
acHo o
a
Tepe
J,
KOTOpoe
B
STOM
ToBOpe
y2Ke
CTepwOCcb,
COXpaHHBIINCh
ANU
B
cbopMe
PODMTeIbHOTO
TayexKa
MH.
4.
(mpoy).
3aTeM,
BepoATHO,
pOH3OLIIO
BEIPaBHHBa-
HHe
T 1aCHOTO
BO
Bcex
popMax
MH.4.
(:
mpdéol,
mpdeam,
mpdeax).
Coxpanenne
jaH-
HOTO
OCTATOYHOTO
ABMCHHA
NOMepxKHBAeTCA
HM
MO3HILHOHHbIM
YepesoBanHem
TH-
Ma
caed
:
ce
TIpH
aka ollleM
BOKa/IM3Me.
JIa6uaausayua
HK
cy>xKeHHe
MepBo o
KOoMMOHeHTa
AUTOHTa
au
Ha6sionaioTcA
H
Bo
Beeli
Boc ounoi
JIu Be.
I o
OcobeHHO
APKO
BEIPAKeHO
B
N3YKCKHX
OBOpax,
°
Boapu e
mpumepos
cm.
Xpac ama sia
na
Genapyckali
AblaneKTano ii,
Minck,
1962,
c.
7,
8,
9,
46,
47,
122,
131,
142
n
ap.
°
Cp.
LKT,
c.
388
u
ap.,
ake
E.
HW.
[pnnapenxene,
Heko opsie
spend
KOHTaKTH-
POBaHHA
JMTOBCKHX
H
C1aBAHCKUX
TOBOpOB
(Ha
MaTepHaJIe
A3bIKOBbIX
KOHTAKTOB
B
10 0-BOC-
ouxol
JIu pe,
—
Ban o-capaucKui
c6opuuk,
Mockpa,
1972,
c.
399
u
ca:
7
Cp.
Hapsics ,
c.
56.
®
Cp.
ABM,
xap a
Ne
28.
Halip.:
sdiisas
||
so isas
‘cyxoi ’,
lddikas
||
li kas
‘none’,
addii|| adoi
‘Haulem,
-71a’?.
7laHHoe
aBueHHe
OTMeyYeHO
HB
H30NpOBaHHBIX
MTOBCKUX
Topopax
Ha
TeppHTo-
‘pau
Benopycckoii
CCP,
xanp.:
p oiise
‘ympiwa e’,
glo ise
‘npwKuma b
K
pyan’,
-k oiijas
“kposb””,
3
ckasanno o
u
jaHHBIX,
NpeAcTaBJIeHHbIX
Ha
yNOMAHYTOH
Bemue
KapTe
Ne
28
J[ABM,
suguo,
u o
TeppuTopua
oTMeyeHHEIx
sBaeHHi
conpH-
kaca o cn.
Tlos omy
MoxKHO
Mpeqnona a b,
YTO
3TH
OCOGEHHOCTH
OGOHX
A3BIKOB
ABJIAIOTCA
OOULUMH.
B)
TIpa
pasamyennn
co e
cu
ul
B
eMHHYHBIX
COBax
B
Mmpe qemax
3anaqHon
30HBI
GeOpyCCKHX
TOBOPOB
OTMeYeHO
HeKOTOPOe
KOeGaHHe.
Uamie
Bce o
BMeCTO
O6bIYHOTO
JIA
OCTAMbHbIX
TOBOPOB
CO sacHO o
CB
aHHOM
culydae
3 ecb
Hepe ysap-
HO
BBICTYNaeT
CO acHbii
WW,
Hanp.:
wnind
‘cnuna’
(BopoHoBckuii
p-H),
wKanéy
ckonen’
([lac asckui
p-n),
wapaKkanouKa
“copokonoxKa’
(Bpaciapckuili
p-H),
wno4s
(<ca oma)
‘canKxo h’
(Hoso py ckui
p-H).
B
3aHMcTBoBaHHbIx
c10Bax
B
STHX
TOBOPax
COXpaHseTCA
CBOHCTBEHHOe
ASbIKY
HCTOYHHKY
mMpou3sHouleHHe
YNOMAHYTbIX
CO lacHbIx,
Hanp.:
napuyK
‘nopocéHo ’,
cp.
mu .
pa sinkas
(nau-
HO€
CJIOBO
C
TaKHM
IPOHSHOLIeHHeM
B
Ge
OpyccKHX
TOBOpax
3aHHMaeT
KOMMAKTHBIii
apea);
cxawm,
cKaod
‘ ecno’,
cp.
wkawd
‘ .c.’
(KamwuKopnyuckui
p-H),
au . skli as;
nawuKycmea,
nawKy0a
‘ anoc e,
Mepsoc p’
(Hoso pyackuii,
Tac-
TABCKUii
Pp-HbI;
JaHHbIe
c.loBa,
10
BCeli
BePOATHOCTH,
MOYYeHbI
Yepe3
AHTOBCKHH
ASBIK),
Cp.:
nackyda
(Po ayescKkuii
p-H),
mu .
paskus d
‘ .c.’
<
13
nombeK.
paskuds wo,
paskuda.
)
O meyeHo
sec
H
HeoOpI4Hoe
AI
GenopyccKo o
A3bIKa
cbaky1bTaTHBHOe
MPOHSHOMIeHHe
Co acHo o
kK’
Nepey
e,
HaNp.:
KéWKAYYA
TIPU
OOBTHHOM
KéuULKaYo,
KOwkKayya
‘KOMaTh,
Kona eca’,
MaKé sayya
‘nauKaTs’,
KaaKéua
TIpH
KAAKOWA
“uenkae ’
(Hoso pyackni ,
Aumanckui ,
Mppesckuii
p-ne1),
saKéamayo
miamy
pH
HaHOosee
pacnpoc pa eHHoOM
saKazayiyo
‘pasBecTu
Boxoii,
pasmemaTp’?.
BosMoxxHO,
4¥TO
OTMeYeHHBIe
CIyYaH
BEISBaHbI
OOLLHM
XapakTepoM
4epeqoBaHHA
TBEPAbIX-MATKUX
COPaCHbIX
B
MapaqH MaX
ClPsKEHHA,
HO,
BOSMOXKHO,
OTHOCATCH
H
K
Pe/IHKTOBBIM
HH
CYOCTPaTHEIM
ABJeHHAM,
Cp.
AMT.
késin i
‘meqaeHHO
HATH’,
-kiadize is
‘3epaxa’,
klekén i
‘menka e’.
4)
B
a THx
opopax
B
OTJebHBIX
MeKCeMaX
COOTBeTCTBEHHO
Xx
TIPOH3HO-
CHTCA
K,
Hamp.:
Kdma
‘xa a’,
o9aHik
“KeHUX’,
Kaen
“xule6’,
KAKIOK
‘KOHIOX’.
S a
YepTa
OObMHO
3axBaTBIBaeT
OosbIOL
Kpy?
JI@KCHKH
B
TeX
IVHKTax,
e
Ha-
celeHHe
oOmlae ca
Ha
OelOpyCCKOM
H
JIHTOBCKOM
JuaeKTax.
Hamu
oTmeyeHbi
cuenyiouwe
ci yyan
B
Boponosckom
p-He
(ep.
C appie
Cmmap unu):
4apomKa
“‘uepémyxa’,
4xda
‘uuxaeT’,
Kassin
‘xXO3MHH’,
2ANiKi
“KAHHXH’,
Yamolpol
ndpol
cOK
‘cox’,
npeléxay
Oa
ik
‘ux’,
He
Oduolad
ik
‘ux’
u
MH.
Ap.
B
TpaqMuMoHHBIX
JH-
TOBCKHX
TOBOpax
co iacublli
ch
mpousHocuTca
Kak
k,
Hanp.:
ko as
(aHTep.
#3.
‘cho as)
‘xop’,
kaukézas
(<
us
kolchdzas)
‘Konxos’,
kdle a
(au ep.
93.
chdle a)
®
Cp.
LD,
c.
92—94.
Cp.
J.
Senkus,
Kai
ku ie
Laziiny
a més
ypa umai,
,,Lie u os
TSR
Moksly
akademijos
-da bai,
A
se ija“,
1(1958),
c.
185.
™
Cp.
JTABM,
kap a
Ne
292.
42
Cp.
awxe
A. Y.
Apauonkasa,
E.
I.
[pu nasenkene,
I.
Ml.
Kapaasuyx,
JO.
©.
Mauxesiy,
A.
M.
Pamanosiy,
A,
I.
Yaoapyk,
JI.
®.
Wa anapa,
Jla
nexcixa-ce-
MaHTbuHall
AbibepsHubiaE
¥
e apycKix
HapoxHEIX,
apopkax,
,,Becui
Akagomii
napyk Bena-
Ppyckali
CCP,
Ne
1,
1971,
Cep ia
pamagcxix
Hasyk“,
c.
95—96.
91
‘xomepa’,
ka ak o ius
(au ep.
83.
cha dk e is)
‘xapax ep’,
kiidas
(us
chiidas)
“‘xynoli’
u
MH.
2p.1*
M3smenenne
x
B
K
XapaKTepHO
H
AIA
Apy ux
sanayupix
Geno--
pycckux
opopos“.
Tak
Kak
co sacubili
ch
a
COOCTBEHHOJMTOBCKHX
CJIOB
COBCeM
Yy%K,
H
BCTPeyaeTCA,
KaK
BHHO
H3
MPHMepOB,
TOJIbKO
B
3a4MCTBOBAHHbIX
HHHOBALMAX
JIMTepaTYPHOTO
A3bIKa,
MOXKHO
MpeANOMa aTb,
To
GeopyccKue
o-
BOPbI
3amaHOH
SOHbI
MepeHAH
aHHy!0
OCOGeHHOCTh
AsbIKa
CBOMX
3amaqHbIx
cocezei .
e)
B
om
xe
opope
(B
opope
C appie
CMuJib uHu)
Ha6sogaeTca
yTpa a
HayaJbHo o
cppuKaTuBuHo o
e
(h),
Hamp.:
y omdd
(<
eyaomdd)
‘nen ali’,
da e
(<
e6201)
‘ omp’,
apsiye
(<
eapeiye)
‘ opu ’,
adgi
(<
eadgd)
‘pocnuTeRaii’,
aaaséuKa
(<
eaaaséuKa)
‘ onoBua’,
apubiya
(<
eapubiya)
‘ opunua’,
apdwwano
(<
eapéwane)
“ opoxosniii’,
ysnicak
(<
eymnicax)
‘ yMeHHUK’,
andyKa
(<
ea-
AoyKa)
‘ onosKa’,
ycmdsa
(<
eycmda)
wu
MH.
Ap.
JlanHoe
saBmenue
oTHOcHTCA
K
A3bIKOBOH
HHTepdbepeHHH
B
YCJOBHAX
JIMTOBCKO-GenOpyccKo o
61u.IMHTBH3-
Ma,
TaK
KaK
B
TPaJHI[HOHHbIX
JIMTOBCKHX
TOBOpaX
Ha aJIbHoe
h
3a4MCTBOBAaHHbIX
COB
Bce ja
oTMaqaeT,
Hallp.:
ak d as
(mu ep.
#3.
hek d as)
‘ ex ap’,
e ikas-
(au ep.
13.
He i ikas)
‘Teupux’,
e bas
(au ep.
43.
he bas)
‘ ep’,
imnas
(au ep.
#3.
himnas
‘ un’,
cp.
e e
a ielka
(<
6enop.
eapéaxa)
‘BoyKa’,
a ba a
(<
noubcK.
he ba a)
*4ai ’,
Glasas
(<
noapex.
ha as,
Genop.
e6aac)
‘wyM’,
a delis
(<
nem.
Handel)
‘ op osia’®.
B
co6cTBeHHOAHTOBCKHX
CJIOBax
co acHbii
h
Booome-
OTCYTCTBYeT.
I .
Tosops
sanaqHoli
30nbI
BbILeAIOTCA
HM
MO
XapakTepy
yapenus.
CyulecTBHTesIbHBIe
2KeHCKOTO
pola
C
HeMpousBOAHO!
OCHOBO!
Ha
-a,
OTHO-
CALMHeCA
K
aKICHTHOM
Mapayu Me
c
HeNOJBHXKHBIM
yJapeHHeM
Ha
KopeHb
B
JH-
TepaTYPHOM
A3bIKe
H
BO
MHOFHX
GeNOpyCcKHX
TOBOpaXx,
32€Cb
OOpasyloT
MOABHK-
HYylO
Mapaqu My
C
(JeKTHBHBIM
yapeHHeM
B
CAHHCTBEHHOM
4NCJe, Hanp.:
2ind,
ainé,
aing,
aindu
(pu
coxpaHeHuu
KOpHeBo o
yjapeHua
BO
MHOKeCTBeHHOM.
uucie:
Ain ,
ainay,
ainam,
ainami,
Ha
ainax).
K
STOMY
AKICHTYallHOHHOMY
TH-
ly
OTHOCATCA
CyIlecTBHTeIbHbIe:
myxd,
xmapd,
epywud,
6yOd
wu
HeKOTOpHIe
Apy-
ue.
[Ipuseyqem
HeckoubKo
Hamoc panuii:
6ydd:
y
6y03é
cabdKa
cniyo;
cKypy
snag;
myxd
KyciyiwHaa
(Bopo oscKui
p-H);
eéaoKxa
epyiud
(Ulyauacknii
p-n);
na
Oxe
3acmaadca
ey uud
3
epyuo
(Moc oscKui
p-H);
cxyad
(Oc posenkui
p-H);
ckypd;
nad
ckypou
(UBnescKuii
p-H);
xmapd
yémnaan
idsé
(Hoso pynckui
p-H).
Ho
nepewucsenHple
3 ecb
CyU[eCTBHTeJIbHbIe
He
OTMHYaIOTCA
Nocme OBaTeNb-
HOCTIO
lepeBHXKEHHA
yJapeHHA:
B
OAHHX
TOBOpaX
MOABHKHAA
akWeHTHaA
na-
Pagqu Ma
BKJouaeT
GOObINOH
KpPy
CYLIECTBHTebHBIX,
B
Apy ux
—
JIMIb
OT--
AeNbHbIe
C10Ba.
Tak,
HanpHMep,
Kypd
c
(AeKTHBHBIM
ylapeHHeM
OTMeyeHa
H
B
payee
WeHTpasbHbIx
palionos
(Ueppenckuii,
Po ayesckuli
u
yp.).
B
kpy
aek upHo o
y apeHua
BXOAUT
HM
MpOHSBOAHBIE
cymecTBHTeEAbHBIE
C
OcHOBOH
Ha
-d,
Hanp.:
coaed
(Moc oscKuii
p-n),
ceinuaed
‘cBuney’
(Hoso pyjc-
Kul
p-H),
padixd,
Kanind,
xeaind
(BoponoscKuii
p-H),
Oaynind
‘c apuna’,
maaind,.
Kpamind
‘ma epuan
aOpu4no o
u3yqeaua’
(UepBeHcKui
p-H),
makind,
Oanayind
%
Cp.
LD,
c.
152;
Lie u iy
kalbos
g ama ika,
I,
Vilnius,
1965,
c.
66.
14
Cm.
E.
A.
T'punaseuxene,
HU. Il.
Kopanbuyk,
10.
©.
Mauxesus,
E.
M.
Poma-
HOBH4,
CeBepo-3anaqube
GeopyccKHe
ToBopbl
«MTOBCKO O
No paHuubs,
—
Ban o-cnapanc-
kuil
cOopuuk
(qanee
—
BCC),
Mocxsa,
1972,
c.
378.
48
Cp.
LD,
c.
152-153.
¥
92
(Uyaunckni
p-1),
anowend
‘onpxa’,
maaind
(Caucnouckui
p-n),
da ind,
nisind
(Hoso pyackui
p-),
ea ing
‘c ago’,
eandad
‘ .c.’
(Bo
MHO ux
IYHKTax,
CM.
kapTy
uso moce
Ne
1),
cys,
Oajons,
saijyioxd
“KenTyxa’,
cmapdsioxd
‘Bo-
Hioxa’
(MBbeBcKHi
p-H)
Hu
MH.
mp.!®
3HayHTemBHOe
KosH4ecTBO
TIPHBeI@HHBIX
cydpuKcambubix
O6pasopanuii
o nocuTes
K
sing.
an um.
AKIeHTYalHA
MpHBeeHHBIX
BEI
CIIOB
OYCHb
CxOMHA
C
akWeHTyauuei
uMe-
HUTEMbHOTO
Ma exKa
C(MHCTBEHHOTO
YMCA
ANAO HYHOM
pyii ibl
cyulecTBUTeb-
HbIX
COCeIHE O
MHTOBCKOFO
ASbIKa,
B
KOTOPOM
JBYXCJIOXKHbIE
H
MHOTOCJO*KHEIC
CYMECTBUTEJIbHBIC
7K.
Poa
C
KpaTKHM
OKOHYAHHeM
H
KpaTKUM
HIM
CHAbHOKOHEeY-
HIM
IIpe€AMOCIeHHM
CJIOTOM,
a
TaKxKe
APeBHHe
OKCHTOHKI
B
HMeHHTebHOM
MaNexKe
€JMHCTBEHHOTO
YHCJIa
BO
BCeX
Cy4YaAX
HMeIOT
yJlapeHue
Ha
OKOHYaHHe,
Hallp.:
Saka
‘se sb’,
ankd
‘pyKa’,
oba
‘xa a’,
s eika a
‘sqopoBbe’,
pabaigd
‘Ko-
Hew’.
JlanHoe
npapu o
Kacae ca
u
3auMcTBoBanui :
k ie kd
‘uBeToK’,
e bd
‘me-
M0K’,
skii d
‘uxkypa’,
ysnid
‘Buus’,
kama d
‘Knayopas’.
Cxopee
sBce o,
JaHHan
AKWCHTYalHOHHa
OCOOeHHOCTS
3ama HbIX
OeOpyccKHX
TOBOpOB
Tox
JecTBeEHHO
COOTBETCTBYIOUeH
CHCTeMe
yjapeHHa
MHTOBCKOTO
sA3bIKa.
JlaHHOMy
sBAeHHIO
MOTH
CHOCO6CTBOBATb
CJIOBA
JIHTOBCKOTO
Mpo cxoxKeHuA,
yno pe6.iemuie
B
GeOpycckux
TOBOPaX,
UCXOMHaA
aKIeHTyalMOHHaA
CTpyKTypa
KOTOPEIX,
co-
‘OTBETCTBYIOWNAaA
HCTOUHHKY
3aHMCTBOBAHHA,
3J[eCb
OCBOeHAa
H
COXpaHeHa,
Hamp.:
wayod
‘nomsa‘,
cand
‘oc pos’,
KyOpa
‘npyx;
xopommi
yuac oK
seca’,
iama
“ella
43
OBCAHOM
MyKH’,
O aoKa
‘Tbh’
H
Ap.,
cp.
WHT.
nauda,
sala,
k id a,
mil a
“ela
H3
KHCAOTO
MO IOKa
H
peuHeBoli
MyKu’,
dilké.
OnHaKO
B
HeKOTOpbIX
6es10-
(PYCCKUX
SaHMCTBOBAHHAX
H3
JIMTOBCKOTO
OTMeYeHbI
H
aKIeCHTYallMOHHBIe
OT-
‘KOHEHUA
OT
HCXOZHBIX
(pop,
cp.
WHT.
banda
‘OyaKa
xse6a’
u
Genop.
6é6nda
“ .c.’,
au .
kil§é
‘Genpo’
u
Genop.
Kyawd
u
KUaowa
‘T.c.’,
AUT.
mau ai
‘psacka’
iM
Genop. maijpd
‘ .c.’
u
Ap.
TakuM
o6pa3soM,
B
HcCJeqyemBIx
GSenopyccKHx
TOBOpax
3alaqHO
30HbI
‘CpeQu
JeKCHYeCKOTO
COCTaBa
HMeH
CYI€CTBHTeJIbHBIX
C
OCHOBOM
Ha
-a
3HaqH-
“TeAbHYIO
Tpylily
COCTaBAAIOT
HMeHA
C
(bEKTHBHBIM
yapeHHeM
B
cpopMax
equHC-
“TBEHHOTO
YHCMa.
TO
JaeT
OCHOBAaHHe
NpeqNOa aTs,
YTO
AUCTpHOyuUA
JaHHOTO
AKWeHTYallMOHHOTO
THIla
CKabIBalacb
NOX
BAMAHHeM
yKasaHHBIX
BpIe
MHOTO-
‘MMCIICHHBIX
JIHTOBCKHX
(bOpM
B
YCMOBHAX
OeNOpyccKO-IHTOBCKUX
KOHTAaKTOB,
‘BMTOT€
KOTOPHIX
B
NOTpaHHYHbIX
POBOPAaX
PAaClMPHJICA
THI
C
OCHOBOIL
Ha
-a
c
cbeK-
“THBHBIM
Y]{apeHHeM,
XOTA
OTJe/IbHbIe
CPOpMbI
MO yT
HMETb
pacxoxJeHHe.
C eqyeT
y4HTBIBaTb,
4TO
BMAHHE HCXOMHO
KaK
OT
OTIENBHEIX
3aHMCTBO-
‘BAHHBIX
JeKCeM,
TaK
H
OT
BCe O
CTPYKTYpHO O
THMa,
KOTOpsIli
MOF
BbISBaTb
TeH-
JACHINH
K
NepesBMKeHHIO
yqapeHua
Ha
OKOHYAaHHe.
TI.
Tpamma uyeckne
pasmmuna,
BbIedsoMMe
sanaqHyio
30Hy
6emopyc-
KHX
TOBOPOB
OT
OCTaJIbHO O
GeslopyccKo o
MaccHBa.
a)
Jlexcuyeckni
coc aB
UMeH
CYLJeCTBHTeMbHBIX
a-
OCHOBBI
B
TOBOpax
3a-
MaQHOH
3OHEI
NONOMHHJICA
3a
CYeT
nepeodopMJeHUA
HHBIX
OCHOB,
Hanp.:
mouud
“MBIb’,
mouud#0;
eycs
‘ ycb’,
2ycé o,
eycéii!”.
BosMoxKHO,
3/ecb
OKa3an0
BAMAHHE
%*
Cp.
eme
BCC,
c.
379-380.
*
Cp.
TIABM,
xap s
NeNo
80—83;
Tamxe
Jliu sic a mmas
ea padis
i
pymoyKa
Genapyc-
kix
apopax,
Minck,
1968,
c.
139-140;
Jliu sic s nas
ea padia
i
pynoyka
6eapyckix
aso-
pax,
Minck,
1969,
kap a
Ne
56;
Bal y
kalby
eiksmaZodzio
y inéjimai,
Vilnius,
1973,
c.
247;
axxe
BCC,
c.
379.
93

M
paMMaTHYecKas
CHCTeMa
COCeAHUX
JHTOBCKHX
FOBOPOB,
B
KOTOPBIX
CyLeCTBH-
TeJIbHOe
%KEHCKOLO
poOa,
KaK
MpaBHJIO,
He
HMEIOT
CJIOBO*opM
¢c
Hy
AeBoii
d ekcuei .
6)
B
GenopyccKoM
AHTepaTypHOM
ASbIKe
H
B
3HAYHTebHOM
YacTH
TOBOPOB:
caoBo
cmdda
‘c aqo’
oTHOCHTCa
K
cpegHemy
poy.
B
sana HbIx
opopax
OHO
06-
pasyeT
nayexuble
(POPMBI
NO
THNY
CYUeCTBHTebHLIX
d-
OCHOBbI,
Hanp.:
cmdda,
emdde ,
cmddse,
cmddy,
cmdda i(10),
y
cmddse
(cm.
Kap y
u3o aoce
Ne
1).
Us-
MeHeHHe
pOja
B
JaHHOM
Caly4ae
Toe,
MO
BCel
BEPOATHOCTH,
OOO3HaYaeTCA
MO]-
JePpeKHBaIOWHM
BJIHAHHEM
JIMTOBCKOTO
A3bIKa,
B
KOTOPOM
MpxAMOe
COOTBETCTBHE
HcCIeLyeMO O
CIOBA
ABJIACTCA
CYILECTBHTCAbHBIM
2KeHCKOTO
poya,
cp.
banda
“ce a”.
Heo6xo HMo
OTMeTHTb,
YTO
B
APEBHUX
MHCbMeHHBIX
MaMATHHKAX
JIMTOBCKOTO?
si3bIKa
H
€FO
TOBOPAaX
H3BECTHbI
3aMMCTBOBaHUA
H3
OesOpyccKo o
ABbIKa
s ddas,,
s oda
‘c ano’!’.
Cyaa
mo
ux
qopMe,
MoxKHO
Mpeqnosa aTb,
4YTO
OHH
He
HMelOT
HHKaKO
CBASH
C
KaTe opHeli
poga
culoBa
cmdda,
ynoTpe6nemo o
B
GeslopyccKHx
ToBpopax
3alaqHOl
S3OHbI
B
HacToA ee
Bpema.
Caenya
3a
K.
By ol ,
au opcKue
s édas,
s oda
oTHOCATCA
K
Gouee
APeBHAM
3aHMCTBOBaHHeM,
H
PO
MocweqHUX
YHCTO
(POpMabHO
3aBHCHT
OT
(poHeTHYeCKOM
CHCTeMbI
KaK
JMTOBCKOTO,
Tak:
Hi
6eJIOpyccKOTO
A3BIKOB
To o
BpeMeHH
(cp.
WT.
pOsmas
<
ndcmo,
bégnas
<
6deHoO;,
pekla
<
piek o,
p o a
<
npdeo)!®.
Bosyeiic Bue
doHeTHYeCKUX
3aKOHOB
Gelopyc-
CKMX
TOBOpOB
Ha
H3MeHeHHe
KaTe opHu
pola
AMaseKTHOTO
cmdda
B
WaHHOM
CJly-
yae
MOMHOCTbIO
OTCyTCTBYeT,
cp.
Gesop. 26pa
(cp.
pom)
<
zope,
Asépaea
(cp.
pon),
cmdda
(Kk.
pox),
OpyacdKa
(M.
poy)
u
Ap.
B
pe3yJibTaTe
OTMCYCHHEIX
MpPOUeCCOB
B
pasHbIX
YacTAX
GeMOpyCCKUX
TOBO~
POB
3aMa HOli
SOHBI
JeKCHYeCKHH
COCTaB
HMe€H
CYIL€CTBHTeJIbHbIX
@-
OCHOBBI
LIH-~
pe,
H
TO
B
3HaYHTeIbHOM
Mepe
OOyc/10BAeHO
GeAOpyCccKO-JIHTOBCKMMH
KOHTaK~
TaMH.
B)
B
6enopyccKux
oBopax
MMeIOTCA
CBOH
cmeuHipHyecKHe
cpecTBa
BbIpa~
2KeHHs
MPOCTPaHCTBeHHBIX,
BPCMeHHBIX
H
APy ux
OTHOWeHHH.
O6nmHO
B
JINTe-
PaTyPHOM
sI3bIKe
STY
POWb
BbITOMHAIOT
COYeTaHHA
MpesO oB
¢
pa3/IMYHbIMH
nayexkHEiMu
dopMamu.
B
opopax
xe
HCCeLyeMOii
30HbI
YaCTO
B
STON
PyHKHK
BBICTYMaioT
GecnpesIOKHbIe
KOHCTPyKUHH.
CooTBeTcTBeHHO
TIpeqAOAKHOH
KOHCTPyKUHH
C
Mpeqo oM
y+
BHHHTeJbHbIM
alex
JWiA
BsIpaxKeHHA
OOCTOATEIbCTBA
BPEMCHH
B
HapOAHOH
pew
HCCseLyeMbIx
OenopyccKux
TOBOpOB
ynoTpe6 IneTCA
TBOPHTeMbHbIi
BpemMeHu.
IIpu
o6o3sHayeHHH
MOMeCHTHOTO
JeHCTBHA
B
CpyHKUHH
TBOPHTebHOTO
BpeMeHH
BbICTYMaeT
Yale
BCe-
TO
ayjBepOHaIM3HpOBaHHbIi
TBOPHTe/IbHbIM
MMeHH
€AHHCTBeEHHOTO
4HCsa, Hanp.:
Howa
(nuTep.
13.
y
HO4)
abipdai
A6aeKi
(BopoHoBeKHii
p-H);
nayoném
(an ep.
a3.
y
nogoni)
npouund,
éH
napou
(auTep.
13.
y
nap)
npouudj;
axim
epsmam
cx6d3im
(MppeBcKuli
p-H);
He
adneim
epimam
(aMTep.
13.
He
¥
AOSIN
4ac)
NpolOy
(Aumanckui
p-H).
[Ip
o6o3HayeHHH
NOBTOpsxeMocTH
AeicTBHA
B
yHKIHM
TBO-
PHTebHOTO
BPeMeHH
BBICTYMaeT
TBOPHTeMbHbI
HMCHH
MHOMKeCTBEHHOTO
YHCJa,
HO
e o
copMbi
HeazBepOuamH3upoOBaHHbl,
Hanp.:
Hedséasmi
(auTep.
a3.
y
HeO3éExI)
6o ai
Kapmauo
(ABbeBcKui
p-H);
eewapdmi
6403sem
nicdy»
(Hoso pyAckui
p-H).
48
Cu.
P.
Ska dZius,
Die
sla ischen
Lehnwo e
im
Al li auischen,
Kaunas,
1931,
c.
207;
KapToTeka
,,C10BapA
JMTOBCKO O
A3bIKa“,
XpaHaAllaica
B
pyKONHCbHEIX
boHmax
Hnc a y a
AWTOBCKO O
A3bKKa
H
MTepa yps
AH
JIu .
CCP.
1°
Cp.
K.
Biga,
Rink iniai
a8 ai,
III,
Vilnius,
1961,
c.
46.
94
CyiliecTsn enbie
c
ou
ykasaHueM
MepHO a
BpemeHH
Yy ouHsOTCA
OMpeyeeHHbIMH
COBaMH.
OueHb
yacTo
B
aTOH
yHKUMH
yno pe6sioTca
yKa-
SaTCJIbHBIe
MECTOUMCHHA,
P@Ke
IpHJa aTeqbHBle,
Hanp.:
yanépawunom
udcam
A66pa
weolyo;
edmomi
Onsimi
Go i
Odguel;
2imom
260am
madea
ecys
A6a iK,
sieaday,
epe6dy
(Hoso pynckuli
p-x);
edmoum
udcam
ne
cniyya;
Hopya
npouuad
egma
napéi
(BonKospickuii
p-H).
®opma
TBopuTenbHOTO
NajexKa
MHOKeCTBeHHOTO
Yncwa
BbIpakaeT
WH
JWIH-
TeIbHOe
BPEMA,
B
TeYeHHe
KOTOPOTO
MpOHCXOMAT
Te
HAM
HHbIe
H3MeHeHMA,
Hanp.!
Kpyuna
‘Kyya
Kamnel ’
2addmi
pacyé
(Bunelicku
p-H).
Kouc pykunn
c
TBOpuTeTbHEIM
BpeMeHH
B
Ooubueli
HIM
MeHbUIeH
cTeneHH
CBOHCTBEHHEI
BCeM
GesIOpyCcKUM
ToBOpaM,
B
OCOGeHHOCTH
JIM
O6osHaueHHA
TeX
HJIH
HHBIX
COCTOAHHH,
JWIAIMHXCH
B
TeYeHHe
OnpeyesenHo o
mepHoya
BpeMeHH.
OTHM
H
Onpeyenne ca
ux
pamMaTHuecKasn
*yHKWNA
—
BEIPAKeHe
OG6cTOATeb-
CTBa
BpeMeHH,
Hamp.:
ysnadm
id¥
sceima
say;
mapdsam
naséwani
CYLULbLYb
Onaisny;
maxd
ciao
seima
HA
abe idse;
eaiino i
naeapéai
(Hoso py
ackuii
P-H);
i
Oaxcdocdm
ecys
pabdma
(kyauncku i
P-H);
y
Hac
ceimam
HA
pdbayp;
nA03éAbKa
naédsin
c
mabou;
and
sus
Oséijxa i
xeapsna
(Bopouosckui
p-H);
Oném
esnyys
KeAme
(BomKos IcKuii
p-H).
Ho
gaa
o6osHayenns
MOMCHTHOTO
AeHcTBuA
H
JelicTBHA
NOBTOpseMo o
JaHHBIe
KOHCTPyKUMH
HaHuGonee
KOHUeHTpH-
POBaHO
JOKaH3yI0TCA
B
3anaqHol
3oHe.
B
au epa ypHom
s#3bIKe
u
B
apy ux
TOBOPaX,
Kak
OblJIO
y2Ke
YMOMAHYTO,
HM
COOTBeTCTBYIOT
CHHORMMHYeCKHE
mpe”-
JIOXHBIe
OGOPOTE!.
Tlanuble
KOHCTpyKUMH
TBOpHTeNbHOTO
BpeMeHH
IWHPpOKO
pacmpoc paHeHBI
B
COCeAHMX
JIHTOBCKUX
TOBOpaX
H
B
JUTOBCKOM
JuTepaTypHOM
ABEIKe,
Hanp.:
nakcia
ni k é é
dbuolius;
kokiu
laiku
eisim;
ne
ienu
laikiu
pa éjom;
sekmddieniais.
biida o
u gai;
aka ais
mezgu;
daba iniais
laikais
le ig a
gy én i;
Siais
mé ais
daug
g pby;
uo
laikz
da
nemiegi
u
mu.
ip.
Tlos omy
u B
yanHom
C.Tydae
MOXKHO.
BHTeTb
Mos
UepzuBalOee
BIHAHHE
aHaJO H4HBIX
KONCTpyKuUMii
jHTOBCKOTO,
A3bIKa.
Hapsyy
¢
9THM
B
uccae_yembIx
oBopax
mMpoKO
yno pe6isioTes
KOHCTpyK-
UHH
TBOPHTEIbHOTO
MeCTA,
TBOPHTEJbHOTO
OpyAHA,
TakOKe
H
TBOPHTeEALHOFO
KO~
JinyecTBa,
Hanp.:
cmapandmi
woy
Ooocda;
60a
bapasKé
wos
(AumancKui
p-n)
;:
én
aay yo
eyaiyami
(UBpescKui
p-u);
meiai
agean
adséncdy;
éxani
mawolna i;
Kaném
naédse
(Bopouosckuili
p-x);
3a
Anauxy
26dam
cmaps
(Ilyuunckui
p-x).
Tawuble
cuHTaKcH4eckKHe
KOHCTPyKUMH
ToxwKe
UMeIOT
CBOH
NIPAMbIe
COOTBETCTBHA
B
JIMTOBCKOM
A3bIKe,
Ha ip.:
§Onais
lijo;
jdu is
aga
eina;
jis
laks o
ga émis;
sd ~
mu
skalbé;
masind
azia o;
d kliu
aziuds;
uz
Ong
meé ais
y ésnis.
Oguako
B
GeopycckoM
JMTepaTyPHOM
s3bIKe
HB
Apy ux
TOBOpax
BMeCTO
GecnpesWIOKHBIX
KOHCTPYKUHi
B
aHHOM
C1yYae
WHPOKO
pacnpoc paneHbI
CHHOHHMHUeCKHE
mpey-
JOXKHbIE
KOHCTPYKUMH,
HaMp.:
y
OaKdx
wog
Oomxdox;
na
Gapasné
wo
eon,
én
AAYIYb
Na
e¥ iyol;
molai
¥
agdse;
Exaa i
na
mauwine,
Ha
KaH ;
3a
Asauky
Ha.
200°
cmapsi
Ww
T.1.
OTcwAa
BEBOL:
AUTOBCKH
s3KIK
HB
HaHHOM
CJky4ae,
m0)
BCeli
BepOATHOCTH,
OKAa3aI
CBOE
MOJUep KHBaloulee
BOs
TelicTBHE
Ha
ceMaHTHyecky10
cucTemy
GeJlopycckHx
ToBopos
sanayuoli
3oHEI.
)
B
uccaexyemom
s3pmKOBOM
MaccuBe
GeslopycckuX
HapoAHBIX.
oBOpOB
oTMe-
YeHbI
H
HEKOTOPbIe
MeHee
XapaKTepHBIe
WIA
CABAHCKHX
ASbIKOB-
CHHTAKCHYeCKHe-
KOHCTPYKUMH,
HO
IIMPOKO
YMOTPeO/AeMBIE
B
COCeHEM
JHITOBCKOM,
H8bIKe
He o
95:
Tosopax.
K
yucay
mocweqHuX
B
MepBy!0
O4epeb
OTHOCATCA
PpOAUTe/IbHDI
YaCcT
(gene i us
pa i i us)
H
PpOQUTeIbHbI
We,
Hanp.:
Kdan
Kycmoy
aamdy
écyo
(Aumsuckuii
p-H),
cp.
17.
p ie
k iimy
y a
Saky;
yoco
seaday
écyo
(UBpescKuii
p-H),
.
Cp.
AMT.
jau
dogy
y a;
npouudy
én
pas
.kani
(MBbesckuii
p-H),
cp..sm .
a éjo
Jjis
ka g
d klio;
cxancy
2
cdaa
(Uyaunckuii
p-n),
cp.
am .
eind
as
laxiniy
u
Ap.
B
GenopyccKom
aMTepaTypHOM
s3bIKe
H
APy MX
ToBopax
NOJOOHbIe
KOHNCTpyKUMH
He
COXpaHHWIucb,
Hamp.:
Kdaa
Kycmdy
aame
écyo;
yocd
sizadel
ecyo;
npouudy
éx
Ka6
Odai
Kans;
cxany
2
na
cdaa
H
T.M.
Uccnexyempii
MaTepHan,
co6paHHblli
AHaseKTOMO MYeCKUMH
9KCHeAUILMAMH
1972—1975
.,
mpowMBaeT
HoBbIi
cBeT
Ha
MpoOJemy
usyyeHUuA
OasTO-c1aBAHC-
KHX
SI3bIKOBBIX,
STHHYCCKUX
H
HCTOPHYCCKUX
KOHTAKTOB
HM
3HaYHTebHO
pacuiupseT
HX
OObEM,
TaKXKE
TaeT
BOSMOXAHOCTH
BHIIBHTAaTb
Wes
pA
TeopeTH4ecKUX
Mpo-
O leM
OCBeLIeHHA
ASbIKOBOH
CHTyalluH
B
OeOpyccKO-JIMTOBCKO O
mo paHHubaA
B
HacTosilee
BpeMa.
EAOPYCCKAT
ap
a
KAPTA
No
1
Pacnpoc pouenue
cop
ea ind
( aHqai)
u
cmdda
(poy.
1m.
c azy)
B
6enopyccKux
o-
BOpax
3amaqHol
30HbI
1
—
ea iné
(eandas),
2
—
cmdda
(pos.
1.
cmaddy)