S aipsniai / A icles 175
AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
Mokslinių pesquisas di eções: geoling is ica,
dialek ologija, socioling is ica, expe imen al oné ica.
EYT AUKŠTAIČIAI
PANEVŽIŠKIAI:
CLASTERIN ANALIS
IEKANT TARMIŠKUMO
Eas e n Aukš ai ian o Pane ėžys:
Clus e Analysis in Sea ch o Dialec icism
ANOTACIA
O a igo p e ende es a um dos es a ís ica aplicado mé odo de análise cla e ina a
adequação de pa ecimen os de aldeias esidenciais pane ėžiškių y ų ao ní el das
ca ac e ís icas de dis inção dos e mos pa a de e mina a equência de consumo.
Du an e a Análise esc yškėję as peculia idades de ag upa imosi dos locais de es udo
pe mi e c ia modelo de pesquisa a miškumui e pe i e iškumui dos locais de es udo medi .
Pa a es udo de o ma alea ó ia escolhe 90 min. de du ação y ų aukš aičių pane ėžiškių
pa a mės egis os de som, cole ados de dois cen inių Pãs alio (112), Kapčinų (138) e dois
pa ibinių Bučinų (52) e S ub iškio (171) a minių pon os. Audiando egis os, ixa 13
dis inguí eis pane ėžiškių a minių peculia idades pa a ojimen o equências, que mais
a de con e em SPSS S a is ics p og ama compu ado ina, e ealizada uma cl e inė
analizė. Os esul ados ob idos pe mi em a i ma que o es udo aplicado à análise cls e ina
modelo é adequado qua oos pane ėžiškių LKA pon os de ag upi imosi de aco do
in es igamuosius g andžius dėsningumams e elados. A análise mos a que os pon os LKA
si uados na pa ibá ia da á ea de a minio não necessa iamen e são pe i e iniai neles
pe ei amen e man idas ca ac e ís icas a mines (os pon os LKA Bučinų, Pãs alio e
Kapčinų melho man êm ca ac e ís icas o es, e S ub iškio silpnosios). O es udo
mos a que, no mé odo de análise cls e inas examinando a mes, mui o impo an e a seleção da subs ância de es udo.
ESMINIAI VOODŽIAI: y ų aukš aičiai pane ėžiškiai, LKA pon os a miškumas, LKA
pon os pe i e iškumas, klas e inė analizė.
AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ
176 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII
ANNOTATION
This pape aims o es he app op ia eness o one o he s a is ical me hods – clus e
analysis o de e mine he simila i y o he popula ed locali ies o he Eas e n Aukš ai ian o
Pane ėžs in acco dance wi h he equency o usage o dis inc i e dialec al ea u es.
G ouping peculia idades que eme gi am om he analysis o he esea ch a eas allow us o
c ea e a model o measu e he dialec icism and he pe iphe ali y o he esea ch a eas. 90
minu e long eco dings o he Eas e n Aukš ai ian o Pane ėžs collec ed om wo g am and
cen al – Pas als (112), Kapčinai (138) – and wo ma ginal – Bučinai (52), S ub iškis
(171) – dialec al poin s we e andomly selec ed o his s udy. While lis ening o he e-
co dings, he equencies o usage o 13 dialec al ea u es o he Eas e n Aukš ai ian o
Pane ėžs we e iden i ied, which we e hen en e ed in o he SPSS S a is ics compu e p o-
he clus e analysis was pe o med. The esul s sugges ha he clus e analysis model
applied in he s udy is sui able o acco ding o he esea ch dimensions. A análise indica que
e ealing he g ouping pa e ns o he poin s o he Eas e n Aukš ai ian o Pane ėžs LLA
he ma ginal LLA poin s a e no necessa ily pe iphe al dialec al cha ac e is ics a e
pe ec ly main ained in hem (in Bučinai, Pas als and Kapčinai poin s o LLA he s ong
ea u es a e be e main ained, while he weak ones a e be e p ese ed in S ub iškis).
O s udy indica que he selec ion o he esea ch ma e ial is e y impo an o he
examina ion o dialec s by he clus e analysis me hod. KEYWORDS: Eas e n Aukš ai ian o
Pane ėžs, dialec icism o LLA poin s, pe iphe ali y o LLA poin s, clus e analysis.
1. PANEVŽIŠKI TYRIM CONSUMAÇÃO
das línguas Lie u ių a mēm começou a in e essa -se XIX a. inal. Ry ų
aukš aičiai pane ėžiškiai minimi já pačios p imuosios abalhos dialek ologicos
da língua li uãs. Sob e pane ėžiškių dis in i as peculia idades esc e eu
Leopoldas Gei le is (Gei le 1875)1, Edua das Vol e is (Вольтеръ; 1904: 325335,
338340, 345354, 1886: Kazimie as Jaunius (Jaunius 1892: 114161)), An anas
Ba anauskas (Брановский 1898). No mesmo mé odo desc i o os abalhos
con inuam e no início do XX. impo an es Kazimie o Būgos (1924)3, An ano Salio
(1930, 1946)4, Ju gio Ge ulio (1930: 3546, 5465, 6676), Pe o Bū ėno (1932: 168193) 1
Remiamasi Danguole Mikulėniene (2011: 1927).
2 Ž . Jo em 1970.
3 Ž . Būga 1961: 8283.
4 Ž . Salys 1992: 114119, 122131.
A igos A icles / 177
Ry ų aukš aičiai pane ėžiškiai:
klas e inė analizė ieškan a miškumo
da bai. Iš jaunag ama ikių pe im a y imų adicija bu o populia i i poka io
laiko a piu.
Em pesquisas Vėleskias, as ca ac e ís icas dos pa a més de pane ėžiškių, sua
dispe são e semelhança em pa a mes (Zinke ičius 1966; Gi denis, Zinke ičius 1966:
139[…]147; LKT 1970: 14,[…]36; LKA 1982, 1991; Ručinskai ė 1974: 72[…]76; Kačiuškienė
1984: 42[…]68; Kačiuškienė 1968: 53[…]37[…]31[…]3[…]56) e ou as causas de oco ência
(Kazlauskas: 10[…]20; Zinke ičius: 148[…] Ga š a: 1976: 76[…] 1977; Gi denis, 1987:
189[…]191) o am examinadas pelo mé odo audi i o expe imen al, ac osc a ico e
audi i o. Já no inal do XX a. pane ėžiškių es udos apa ecem socioling is ikai
ca ac e ingų aužų a aliando dados in es igamuosius, começa-se a conside a
em pa eikėjo amžių. Is o ma cim an o em abalhos de ca ác e desc i i o
(Zinke ičius 1975: 85; Zinke ičius 1979: 9293), como e expe imen á ios,
espec og a iniuose, audiciniuose y imuose (Kačiuškienė 1982: 3945; Ga š a 1982a:
6870; Kačiuškienė 1983: 2438). Assim compa in a di e en es ezes pane ėžiškių
pa a mės a osena. a. abalhos iniciais começam a basea -se em mé odos
es a ís icos, psicoacus iniais, espec al, oscilog a icos (eles aplicam ambém
em abalhos complexos (Ma ke ičienė 2001: 2932; LKTCh 2004: 3034,1841946;
Zinke ičius 2005b: 499503; Kačiuškienė 2009: 6167; Kačiuškienė 2012: 5362). Nes e
2006: 74–82), i a ski ų au o ių y imuose (Kačiuškienė 2000: 25–31; Ga š a
2002: 9–18; Kačiuškienė 2003: 88–92; Kačiuškienė 2005a: 49–53; Kačiuškienė
pe íodo aumen a ambém de abalhos con endo socioling is ines aožos:
aplicado mé odo anque ís ico (Kačiuškienė 2005c), įsi es i amžiaus (Kačiuškienė
2006; Meiliūnai ė 2009), educacão (Kačiuškienė 2013a: 8) kin amieji, i iama kalbinė
sa imonė (Kačiuškienė 2013b: 22).
F ecėjan e inclusão de socioling is ica em pane ėžiškių pa a mės es udos
mos am que no início do XXI a. oco en am in ensi am p ocesso de cai os
e mių habi uais mé odos de es e enómeno pa a de e mina e explica já nãožsu icien e.
2.METODICHA DO TRILADO TARDISCO
Kin an a mėms, kin a e elas examinan e geoling is ika ela o nou a pdalykinė: con enas us
a mė y ininkų ikslus papildo socioling is ika (pa yškin, 5 Os esul ados des e pe íodo
publicb i e nou as publicações. Minė ini Kazimie o Ga š os Joniškėlio apylinkės šnek os eks ai
(1982b).
6 Ta minê língua a g a ou Aldona Jonai y ė, S asys Tumėnas, D. Kaziliony ė, S. Lioly ė,
Mo kūnas, Aloyzas Vidugi is i Edmundas T umpa, ansk iba o Aloyzas Vidugi is, As a
Leskauskai ė e Rima Bace ičiū ė.
AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ
178 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII é omada em con a a socioling is inius
a iamuosius (amžių, ly į, educa imą, e c.). Geoling is ika adqui iu no os a ibu os,
do início do XXI a. a mė y os disposições eó icas e p incípios me odológicos
começam a quali ica -se sociogeoling is ica e mo (Aliūkai ė 2011: 257; Mikulėnienė,
Meiliūnai ė 2014). Os enômenos da língua sociogeoling is á ios podem se
examinados não só desses dois ins umen os de di eções, mas e de ou as á eas
da ciência mé odos. O objec i o des e a igo es a a adequação de um dos
mé odos de análise de clus e aplicado na es a ís ica pa a iden i icação das
semelhanças de assen amen os de pane ėžiškios de al o-al os o ien ais segundo
ca ac e ís icas dis in i as a minais de equência de consumo7. Obje o de
pesquisa pane ėžiškių pa a mės būdingosios peculia idades. Acon eça
es a ís ica cl e ís ica análise pe mi e i ica -se, como ag upa-se es udação
das á eas de aco do dis in i os a mís icos ca ac e ís icas equência de
consumo. des e modo c ia-se modelo de es udo medi o a miškumu e
pe i e iškumu da língua dos locais in es igados escolhidos qua u is LKA punk us
(du cen inius, du pa ibinius), de e mina-se como nelas man idas la mines
peculia idades e se aplicado modelo adequado isso ealiza .
S aipsnyje cen inio i pa ibinio LKA punk o są okos a ojamos geog a i-
Kazys niu pon o de is a: cen iniu chama-se localo ė, geog a icamen e es an i a čiau
eas e n aukš aičių pane ėžiškių plo o cen o, pa ibiniu ie ė, es es i i ian i ki ų
pa a mių ibų. Po isso, o pon o de is a da língua pode se o nada pe i e inė (pe eiginė,
i. i. pode se omada de ou as línguas a ibu os ou ou as ada mias dis in i as
aziminas)8.
Ti iamąją medžiagą suda o a si ik inai pasi ink i 90 min. y ų aukš aičių
panežiškių pa a mės g a ações de som. Eles o am ecolhidos em 1992, 2004, 2012 m. de á eas que
o am i adas ainda há 60 anos (z. LKA11, 1977: 2123, LKA 1982: 911) LKA 1991: 9 Bučinų (52) (į ašo N .
LK259701, kompak inės plokš elės egis acijos N . 1496 RAP 112), Pãs alio (112) (į ašo N . LK204602,
kompak inės plokš elės egis acijos N . 1508 RAP 12 Kapči (138) N . (į ašos N . LK029101,
kompak inės plokš elės egis acijos N . CD 1156 RAP 79)), e is o em ex ensões, a les e de
Aukš ai, Kupš ai, anyškš ė, Paš ė i iškiai e Pa inš ai.
S ub iškio9 (171)10.
7 Ry ų aukš aičiai pane ėžiškiai y a aka inėje y ų aukš aičių pusėje. Jie ibojasi su aka ų aukš-
8 Apie cen inio i pe i e inio LKA punk o e minus plačiau ž .: Mo kūnas 1993: 4–7; Ka delis
2014; Ka delis, S aku y ė 2015).
9
A es a g a ação não se deu ainda o Núme o de egis o, ele é a mazenado no se e y do Ins i u o da
língua Li uânica jun o com ou os 2012 m. dados cole ados. 10 En adas acumuladas 20072013 m. conduzindo
p oje o Šiuolaikiniai geoling is ikos y imai Lie u oje: punk ų inklo op imizacija i in e ak i ioji
a minės in o macijos sklaida (ž . Lie u ių kalbos a mės).
A igos 179 A icle /
Ry ų aukš aičiai pane ėžiškiai:
klas e inė analizė ieškan a miškumo
Expe imen almen e são examinadas de ês mulhe es (D. N., g. 1926 m., gy .
Bučinuose; J. L., g. 1934 m., gy . Pas alyj11; V. M., g. 1909 m., gy .
Kló ainiuose12) e de um homem (B. N., g. 1946 m., gy . S ub iškyje) um i mo
semelhan e no qual as peculia idades da pala a pa a o as13.
Como is o 1 na igu a, as á eas de es udo são al š aičių plo e, po an o, lhes é
ca ac e ís ica de odas as al š aičių dis in i a ca ac e ís ica ki čiuo i
d ibalsiai ie, uo man êm-se saudá eis, como e em comum em língua, di e en e do
žemaičių plo e (Zinke ičius 1966: 1314; LKT 1970: 15; LKTCh 2004: 29). LKA pon os
pe encem a eas e n alš aičių plo , po que nes a ada mėje são es eu inhas
dubla sia an, am, en, em bei bu ę nosiniai balsiai ą, ę e p onunciados como ọn, ọm,
ẹn, ẹm bei o, e (Zinke ičius 1966: 15, 8384, 99101; LKT 1970: 3233; LKTCh 2004: 30,
173175)14. Fundamen al dis inção da pane ėžiškių peculia idade cu ųjų galūnės
balsių suplakimas, chamadamoji balsių edukcija. De aco do com o g au de
edução os pon os in es igados LKA pe encem a nó dicos pane ėžiškios, cujos
i o neaiškios kokybės mu mamaisiais ga sais, ski ingai nuo pie inių, ku ie
umpuosius a, u galūnėse suplaka į ieną ga są, panašų į u, ačiau nelūpinį, žy-
cu ieji galūnės o iai mimą υ (Zinke ičius 1966: 92, 119121; LKT 1970: 35; LKTCh 2004:
175176). Nes e abalho, in e miškumo de locais in es igados é medido e i icando
desiguodai ki chiuojamos ou di e en es pala as pa es de p esen es seis de
seis balsios (o, ė, i, u, y, ū) e dois d ibalsios (ie, uo) p oduc i um. Adicionalmen e
ixa-se e equência de a a ução do ki cio. Dui peculia idades são
peculia men e usadas só no se en ional pane ėžiškių plo e.
Neki čiuo oje posição nó dicos pane ėžiškie, ao con á io de me idionais, d ibalsius ie, uo a liepia e, o
(Zinke ičius 1966: 16, 87; LKTCh 2004: 176). Exclusi amen e nas á eas in es igamoseias a ac ado e
ki is nó dicos pane ėžiškių plo e unciona dênsino de a acção uni e sal ki čio, quando ki is
a ac ado não só de umpos, mas e da longa i agalés galūnės não só pa a o longó io, mas e pa a o
cu o skiemenį, e in ensi usis condicionalis ki čio a acção, quando. Šiameaxe a pa i de 11 anos
pa a a ala de mulhe es No en an o, a maio pa e do empo ala uma única pa eikėja, po isso na
pesquisa a a-se, que i a es a de uma mo e s língua. 12 Es a pa eikėja i e Kló ainiuose, po ém a
en ada na base de dados a ibuído Kapčinų (138) ao pon o.
13 Pe cen almen e pa eikėjų mulhe es são mais do que pa eikėjų homens, po an o e nes e es udo
são examinadas mais mulhe es de g a ações de áudio do que homens. 14 Es a e ou as
ca ac e ís icas pane ėžiškių a mę de ou os dis inguindo no adas já no inal do XIX a. sob e
ki čiuo ų kamieno ie, uo, d iga sių an, en, cu ųjų balsių i, u, ki čiuo ų kamieno o e ou os sinais de
p onúncio di e enças em á ias pa es do país esc e eu Vol e is (Вольтеръ 1886: 112).
AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ
180 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII
umpos galūnės į p iešpasku inį be kokio ilgumo skiemenį (Zinke ičius 1966:
3740, LKT 1970: 3435, LKTCh 2004: 3031)15.
Ou as peculia idades in es igamsias são uni e salesnês. Isso e menciona
ki čiuo i kamieno ie, uo, cujas qualidade i iamajame plo e não se dis ingue dos
ou os akš aičių e bend inês linguagem.
Como e odos eas e n aukš aičiai, nó dicos pane ėžiškiai ki čiuo us (ne
a i auk iniu ki čiu) umpuosius u, i ne galūnėje pailgina i a ia mui o es eu us
(Zinke ičius 1966: 107; LKT 1970: 34; LKTCh 2004: 177). Re e indo-se neki čiuo us
kamieno y, ū, elgiamasi a i kščiai eles se aduzem co esponden es
umpaisiais i, u (Zinke ičius 1966: 110; LKT 1970: 34; LKTCh 2004: 176). No en an o ao
con á io de mui os alç aiços, ki čiuo kamieno o pane ėžiškių plo e a ias sem a
a spal io, mas neki čiuo oje galūnėje ele i s a a (Zinke ičius 1966: 70). Ki čiuo as
kamieno ė ge almen e man em-se (Zinke ičius 1966: 74), e neki čiuo as galūninis ė
aleado e (Zinke ičius 1966: 75; LKTCh 2004:
176–178).
Assim, no es udo analisa-se se e o es ou yškiųjų (ki čiuo ų kamieno ie, uo, o,
ė, i, u, ki čio a i aukimo) e seis weaknųjų ou blankiųjų (neki čiuo ų kamieno y, ū,
ie, uo, neki čiuo ų galūnės ė, o) panežiškių ski iamųjų e minių peculia idades (ž .
1 abelę)16. Esses a ibu os são gajús e, como is o sua abela de equência de
consumo, mui as ezes apon aman es pane ėžiškių alboje. Is o ambém
mos a a mais ecen e ealizada pesquisas des a ada més (ž . Aliūkai ė e al. 2014:
188–191).
O ma e ial ecolhido das á eas de medição in es igadas oi p ocessado em á ias e apas: (1)
ou iu de pon os de LKA in es igados eco dos sono os ecolhidos em á ios pe íodos; 2) oi
ealizada análise das g a ações sono as deles escu ando, ixadas 13 dis in i os pane ėžiškių
a minių ca ac e ís icas de pau ação de equência; 3) eqüen emen e compila em
p og ama de compu ado SPSS S a is ics e ealizada uma análise clus e 17 Aplicando mé odo
de análise clus e ina, de e minada a semelhança dos pon os de LKA de qua o eas e n
aukš aičių pane ėžiškių pa a mės e eles dispos os em in oduzidos e em o mas do pessoal do
15 Pap as ai ki is nuo galūnės nea i aukiamas aukš esniojo laipsnio p ie eiksmiuose, oksi onuose
u u o empo (Zinke ičius 1966: 38), os ki is de pala as poliaskiemenių galūnės III a ac am-se
ao mais p óximo skiemenį (Zinke ičius 1966: 39), não a ac am
į p iešdėlį (LKTCh 2004: 180).
16 Os p incipais c i é ios de dis inção das ca ac e ís icas o es (ou yškiųjų) e apnųjų (ou
blankiųjų) á ea de p e alência, econhecíbilidade e alinhamen o: o es ca ac e ís icas são
ca ac e ís icas de uma ela i amen e pequena á ea de uma de e minada pa a mė, apidamen e
no adas e acilmen e alinhadas, e apnoseas ca ac e ís icas são ca ac e ís icas de mui os
pa a mė giminingos, elas são mais di íceis de no a em, po an o não se incline pa a a sua co igi (Alikai ė, Mikulūnienė 2014: 4647).
17 Apie p og amą plačiau ž .: IBM SPSS S a is ics; Vai ke ičius, Sauda gienė 2006.
S aipsniai / A icles 181
Ry ų aukš aičiai pane ėžiškiai:
klas e inė analizė ieškan a miškumo
1 PAV. Ti iamosios eas e n aukš aičių pane ėžiškių ie o ės (Mikulėnienė, Meiliūnai ė
2014: 189)
AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ
182 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII em semelhan es g upos de obje os
clus e us. Os dados es ias ag upados de modo que as di e enças a pa i dos
locais es ias cons i uídos den o do clus e ossem o mais pequenas, e en e
os cls e es o mais g andes (Čekana ičius, Mu auskas 2002: 195; Vai ke ičius,
Sauda gienė 2006).
1 LENTEL. F equência de pa o oção das ca ac e ís icas in e mediá ias dis in i as
pane ėškių nos locais de es udo18
STIPRUMAS
BUINAI
Insc ição
43 min. 46
8 sec. 42
PASVALS
du ação
min. 28
sec. 28
KAPČINAI
Insc ição du ação Insc ição du ação
min.
sec.
STUBRIŠKIS
YPATYB Insc ição du ação
62 min. 11 seg.
S ip ioji Ki čiuo as kamieno ie
man ikomas ~ 79 ~ 55 ~ 28 ~ 66
S ip ioji Ki čiuo as kamieno uo
man ikomas ~ 42 ~ 16 ~ 21 ~ 24
S ip ioji Ki čiuo as kamieno ė
man ikomas ~ 59 ~ 67 ~ 50 ~ 70
S ip ioji Ki čiuo as kamieno o
man ikomas ~ 65 ~ 87 ~ 40 ~ 63
S ip ioji Ki čiuo as kamieno u
ilginamas ~ 70 ~ 50 ~ 47 ~ 87
S ip ioji Ki čiuo as kamieno i
ilginamas ~ 63 ~ 70 ~ 50 ~ 83
S ip ioji Ki čio a ocimen o ~ 88 ~ 90 ~ 68 ~ 137
Silpnoji Neki čiuo as kamieno
uo aduziamas ọ ~ 2 ~ 3 ~ 1 ~ 4
Silpnoji Neki čiuo as kamieno
ie aduziamas ẹ ~ 7 ~ 13 ~ 4 ~ 12
Silpnoji Neki čiuo as kamieno
y e ciamas i~ 15 ~ 12 ~ 10 ~ 25
Silpnoji Neki čiuo as kamieno
ū aduzado u~ 4 ~ 1 0 ~ 7
Silpnoji Neki čiuo oje galūnėje
ė aduzado e~ 40 ~ 28 ~ 8 ~ 41
Silpnoji Neki čiuo oje galūnėje
o aduziamas a~ 121 ~ 78 ~ 86 ~ 157
18 Regis as de klausėsi gim a a mė in es igado a. Uma ez que a equência ixada ou indo
espon âneas saky inės linguagem g a ações de som, de ido aos a o es humanais o necidos dados podem e pako os.
A igos A icles 183 /
Ry ų aukš aičiai pane ėžiškiai:
klas e inė analizė ieškan a miškumo
No es udo oi escolhido es a expe imen almen e dois mé odos de o mação de
clus e s […] hie a chico e nhie a chico (dois passos). Eles são a ibuídos de
aco do com isso, como selecionam suas simila idade ma ai, dis ância en e os
clus e s c i é io de de e minação bem como qual esca camen o em clus e us
es a égia. A p incipal di e ença en e eles os dados de in es igação ag upados
em dois passos de análise clus e ina, de p é-conhecido (passelkamas) núme o de
clus e s (Čekana ičius, Mu auskas 2002: 202). Analisando ob idos esul ados da
análise clus e á ia, a alia-se o que abalho in es iga espon ânica
ap esen ado es língua, e não uniodi ex osi, condições de alamen o são
di e en es e dados in es iga i os oma mui o maža, po an o clus e á ias
análise esul ados pode se não odo p ecisos. No en an o, nes e abalho, endo
em con a o ma e ial in es igá el, p e ê-se apenas e i ica se es e mé odo em
ge al e ela á as á eas de aco do pa imen adas in e mínias ca ac e ís icas
equência de ag upa imosi dėsningumus. Mais conc e amen e, e i ica-se se a
nes ypa ybes išlaikiusių ie o ių panašumą, a siž elgian į į ai ius eiksnius,
clus e ina análise pode e ela de aco do com as equências de ca ac e ís icas
aičių pane ėžiškių pa a mės ibose, sociogeoling is inius ski umus.
in e mínidas em uso enden es a pe i e iškidade e mos a melho a a mipa yପରି, a dis ância geog á ica, pa ibinę s. cen al localo ias padė į eas e n aukš3. KLASTERIN PANEVŽIŠKI RIRIAM-
J YPATYBI ANALIS
Pa a e i ica como de aco do com 13 p incipais pane ėžiškių dis in i os
ca ac e ís icas de equência de consumo (ž . 1 len elę) ag upa a-se a á ea de
es udo, api elk os um hie a chical e um nonhie a chical mé odo SPSS S a is ics
compu ado ine p og ama ealizada hie a chinė (junção) e dois passos cls e inė
analizė.
De ido ao pequeno olume de dados, em ambos os casos é escolhido o núme o
mínimo de clus e s 2. Ga i esul ados hie a chicas clus e inas mos am que em
Bučinu, Pas alyj e Kapčinu as eqüências de uso das ca ac e ís icas a mínicas
dis in i as são semelhan es, po an o es es pon os LKA cons i uí am um
clus e . Ou a semelhan e g upo de obje os é compos o S ub iškis (ž . 2 abelę). 2
LENTEL. Resul ados hie a chicas clus e á ias de análise de aco do com 13
dis in i os eas e n alš aičių pane ėžiškių peculia idades equência de consumo
Klas e io N . Į klas e į en ekęs LKA pon o
1 Bučinai, Pas als, Kapčinai
2S ub iškis
AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ
Ac a Linguis ica Li huanica 190 LXXII
Bučinų, Kapčinų e Pãs alio á eas esidenciais mais al as do que S ub iškio são
apenas ês o es ca ac e ís icas de equência de consumo médias isso
ki čiuo ų kamieno ie, uo, o. esumindo pode-se dize que mencionė ų ês pon os
LKA a miškumą man ém ap esen ação das o es ca ac e ís icas i, que
kalboje, o S ub iškio – labiau silpnųjų nei s ip iųjų. 6 len elėje aip pa ma y-
neki čiuo i kamieno ie, uo, ū em odas as á eas es udadas são bas an e
a amen e pasi a dominan es dis in i as ca ac e ís icas. No en an o não
ale ia a i ma que es es a ibu os endem a desapa ece conside a-se que, em
ge al, ag adado es alam oco em poucas pala as com es as ca ac e ís icas
(pa yପରି, piemuõ, puodnė, pūgà). Olhando pa a as indi iduais ca ac e ís icas
gajum (z . 1, 4 e 5), ê-se que nos qua o pon os de es udo LKA a maio polinkį de
kamieno ie, o, ė, i, u, ki čio a i aukimas i silpnoji ypa ybė – neki čiuo as galū-
nės o. Jos y a dažniausiai a ojamos nag inėjamose gy enamosiose ie o ėse.
pe manece em que ki čiuo i Rečiausiai pa eikėjų alboje apasciko ca ac e ís icas silpnosios neki čiuo i ka-
mieno ie, uo, y, ū, ė – i iena s ip ioji – ki čiuo i kamieno uo. A jos linkusios
išnyk i, y a jau ki ų, išsamesnių, y imų klausimas.
4. IŠVADOS
Expe imen almen e aplicado um mé odo de análise clus e ina a qua o LKA ionais
alç aiças pane ėžiškių pon os de simila idade, a miškumui e pe i e iškumui
de e mina , pode aze ais conclusões p elimina ias. O modelo de análise de
clus e aplicado no es udo é adequado com es e mé odo e ela qua o LKA
pane ėžiškių pon os de ag upa imosi de aco do com os in es igamuosius dyy a
džius dėsningumai.
Analizė odo, kad pa ibiniai LKA punk ai a miškumo požiū iu nebū inai
pe i e iniai y ų aukš aičių pane ėžiškių a minio á ea em pa ibyje si uadas nas
localo ėse Bučinų e S ub iškio puikiai pujaski išla, esses LKA pon os não são
pe ėmę pa a mių, com limi es, aiškių a minių požymów. LKA Bučinų, Pãs alio e
Kapčinų pon os a miškumas melho man idos po causa das o es
peculia idades (ki čiuo ų kamieno ie, uo, o) dominamen o ag adcedo es na ala, e
S ub iškio mais apnųjų (neki čiuo ų kamieno ie, uo, y, ū e neki čiuo ų galūnės ė,
o) nei s ip iųjų (ki čiuo ų kamieno ė, i, u, ki čio a i aukimo). Ou a pesquisa
examinada em peculia idades aiškių dėsningumų não mos a. Klas e á ias mé odo
de análise examinando a mes, mui o impo an e in es igamóide ma e ial
selecção: se ia escolhe de du ação semelhan e g a ações de som, maio seu
olume. Resul ados podem e in luência e di e sos seus pe íodo de mon agem,
ag adado es empo de ala. A im de e i a inec icslões, ca ac e ís icas de equência de consumo de e ia
S aipsniai / A icles 191
Ry ų aukš aičiai pane ėžiškiai:
klas e inė analizė ieškan a miškumo
alo iza puikiai a minius a ibu os conhecedo especialis a. In es igação
se ia possí el usa ex os ansc ibuídos.
LITERATŪRA
Aliūkai ė Dai a 2011: P ojek as „Šiuolaikiniai geoling is ikos y imai Lie u oje:
punk ų inklo op imizacija i in e ak y ioji a minės in o macijos sklaida“. – Respec-
us philologicus 20(25), 257–260.
Aliūkai ė Dai a, Bakšienė Rima, Ja osla ienė Ju gi a, Judžen y ė Gin-
a ė i k . 2014: Punk ų inklo ankis geoling is inės ski ies aukš aičiai : žemaičiai
požiū iu. – XXI a. p adžios lie u ių a mės: geoling is inis i socioling is inis y imas (že-
mėlapiai i jų komen a ai), 129–196.
Aliūkai ė Dai a, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geoling is ika: ideologija, e-
o ija i me odai. Pag indinės są okos. – XXI a. p adžios lie u ių a mės: geoling is inis i
socioling is inis y imas (žemėlapiai i jų komen a ai), 29–47.
Būga Kazimie as 1961: Rink iniai aš ai 3. Vilnius: Vals ybinė poli inės i moksli-
nės li e a ū os leidykla.
Bū ėnas Pe as 1932: Augš aičių a mės okuojančiosios pašnek ės sienos. – A chi-
um Philologicum 3, 168–209.
Čekana ičius Vydas, Mu auskas Gediminas 2002: S a is ika i jos aikymai 2.
Vilnius: TEV.
Ga š a Kazimie as 1977: Akcen uacijos i okalizmo są yšis šiau ės aka ų pane-
ėžiškių a mėje. – Lie u ių kalbo y os klausimai 17, 76–87.
Ga š a Kazimie as 1982a: S a besnės šiau ės aka ų pane ėžiškių onologijos
ypa ybės. – Bal is ica 18(1), 65–74.
Ga š a Kazimie as 1982b: Joniškėlio apylinkių šnek os eks ai. Vilnius: Vilniaus uni-
e si e o leidykla.
Ga š a Kazimie as 2002: Pane ėžiškių one ikos aida abipus La ijos sienos. –
Ac a Linguis ica Li huanica 47, 9–18.
Ge ullis Geo g 1930: Li auische Dialek s udien. Leipzig: Ma ke & Pe e s Ve lag.
Gi denis Aleksas, Zinke ičius Zigmas 1966: Dėl lie u ių a mių klasi ikaci-
jos. – Kalbo y a 14, 139–147.
IBM SPSS S a is ics. P ieiga in e ne e: h p://www.insol.l /s a is ics.
AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ
192 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII
Jaunius Kazimie as 1898 (1970): Pane ėžiškių a mė. Kalbininkas Kazimie as
Jaunius, sud. Vincen as D o inas, Vladas G ina eckis. Vilnius: Min is. Kačiuškienė
Geno ai ė 1982: Quan idade das balsias dos pane ėžiškių do no e e sua
in e p e ação onológica. Kalbo y a 33(1), 3945.
Kačiuškienė Geno ai ė 1983: Šiau ės pane ėžiškių mu mamųjų balsių one inės
ypa ybės, dis ibucija i onologinė in e p e acija. – Kalbo y a 34(1), 24–38.
Kačiuškienė Geno ai ė 1984: Šiau ės pane ėžiškių a mės balsių psichoakus inė
klasi ikacija. – Kalbo y a 35(1), 42–53.
Kačiuškienė Geno ai ė 2000: Neki čiuo ų i/u e ẹ/ọ u ilização em ex os de išlios dos
apylinkies de Joniškėlio e Pak uojo. Bal u ilologia 9, 2531. ojos pon o de is a pa a a
Kačiuškienė Geno ai ė 2003: T ečiojo amžiaus uni e si e as Šiauliuose: klausy-
na i idade la mú. Pedagogia 69, 8892. Kačiuškienė Geno ai ė 2005a: Pane ėžio a mių ap ašas
p imei a cien í ica do no e pane ėžiškių a mės s udija. P oblemas de his ó ia da língua
e dialec ologia 1, 4953. Kačiuškienė Geno ai ė 2005b: An ano Ba anausko e Kazimie o Jauniaus
luga na his ó ia do es udo da a mia do no e pane ėžiškių. T abalhos de con ocação da
Li uânia ka alikų mokslo akademijos 19, 499503.
Kačiuškienė Geno ai ė 2005c: Sodybos s a inių pa adinimai šiau ės pane ėžiškių
a mėje: anke inis y imas. Homem na á ea da linguagem, 6064. Kačiuškienė
Geno ai ė 2006: Ca aozei da onologia das Te mas do No e pane ėžiškių. Vilnius:
Vilniaus uni e si á ia edi o a.
Kačiuškienė Geno ai ė 2009: Saky inės lie u ių kalbos eks ynas: a minių o mų
a osena. Filologia 14, 6167.
Kačiuškienė Geno ai ė 2012: Ta mių one inių ypa ybių a spindžiai Saky inės lie u ių
kalbos eks yne. Bal is ica 8, 5362. Kačiuškienė Geno ai ė 2013a: S ip iosios e silpnosios
no es e pane ėžiškių a mės peculia idades XXI a. início. In e nacional In e dalykinė
cien í ica con e ência XXI século a mių pesquisas: geoling is inė e socioling is inė
pe spec i as. Vilnius: Ins i u o da língua Lie u ių, 8.
Kačiuškienė Geno ai ė 2013b: No he n pane ėžiškių a minės nuos a os: socioling is inis
y imas. In e nacional Con e ência Cien í ica Ta mės Pa imónio das cul u as das
nações eu opeias (p anešimų ezės). Vilnius: Mykolo Rome io Uni e sidade, 22. Kačiuškienė
Geno ai ė, Gi denis Aleksas 1982: Žiemgališkoji anap iksė
šiau ės pane ėžiškių a mėje i jos kilmė. – Bal is ika 18(2), 189–191.
S aipsniai / A icles 193
Ry ų aukš aičiai pane ėžiškiai:
klas e inė analizė ieškan a miškumo
Kaščiukienė Geno ai ė, Gi denis Aleksas 1997: Ry ų aukš aičių i šiau ės žemaičių
p iegaidės: bend ybės i ski umai. Kalbo y a 46(1), 3136. Ka delis Vy au as 2014: Lie u ių
kalbos salos: p obleminiai aspek ai. Li uânia língua 8. Accesso na in e ne :
h pwww.lie u iukalba.l index/php://lie u iu-kalba/a icle/ iew/560.6/
Ka delis Vy au as, S aku y ė Emilija 2015: Desde li uãos dialek ologijos aidos. Li uãos
ala 9. Accesso na in e ne : h pwww.lie u iukalba.l index.php://lie u iu-kalba/
a icle/ iew/161/131.
Kazlauskas Jonas 1968: Li u ias linguís ica his ó ica g ama ica. Vilnius: Min is.
Labo William 1972: Sociolinguis ic pa e ns. Philadelphia: Uni e si y o
Pennsyl ania P ess.
das línguas Lie u ių. acessí el na in e ne : www. a mes.l . LKA 1977: A lás da língua
Li uânica. 1. Lexika. Vilnius: Mokslas. LKA 1982: A las da língua Li uânica. T 2. Foné ica.
Vilnius: Mokslas. LKA 1991: A lás da língua Li uânica. T 3. Mo ologia. Vilnius: Mokslas. LKT
1970: Ta mynas da língua Li uânica. Ch es oma ija, ed. Elena G ina eckienė, Kazimie as
nauskienė, As a Leskauskai ė, Edmundas T umpa. Vilnius: Ins i u o de língua Li uânia
Mo kūnas. Vilnius: Min is.
LKTCh 2004: Lie u ių kalbos a mių ch es oma ija, sud. Rima Bace ičiū ė, Aud a I a-
edi ó ia.
Ma ke ičienė Žane a 2001: Aukš aičių a mių eks ai 2. Vilnius: VU edi ó ia. Meiliūnai ė
Viole a 2009: Sou he n pane ėžiškių ocalism and his aidos aožai. Kaunas: Vy au as
Didžiojo uni e sidade, Li u ians ins i u o da língua. Mikulėnienė Danguolė 2011: Leopold
Gei le s Con ibu ion o Li huanian dialec ology: geolinguis ic aspec . Dialek ologie a
geoling is ika současné s řední E opě, Mo kūnas Kazys 1993: Dėl są okos pe i e inės
19–27.
a mės. Li uá io linguo y os ques ões 30, 47.
Ručinskai ė I ena 1984: Mu mamųjų balsios kokybinė opozicija šiau ės
pane ėžiškių a mėje. Kalbo y a 35(1), 7276.
Salys An anas 1992: Raš ai 4. das línguas Lie u ių. Roma: Lie u ių ka alikų
mokslo akademija.
AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ
Ac a Linguis ica 194 Li huanica LXXII
Spolsky Be na d 2011: Fe guson and ishman: Sociolinguis ics and ge sociology
o language. The SAGE handbook o sociolinguis ics. London: SAGE Publica ions. Vai ke ičius
Raimundas, Sauda gienė Auš a 2006: Es a ís ica com SPSS psicologicos y imuose: mokomoji
knjiga. Kaunas: VDU publicação. Mikulėnienė Danguolė, Meiliūnai ė Viole a (sud.) 2014: XXI a.
início das línguas li uanas: geoling is inis e socioling is inis es udo (žemėlapiai e seus
comen á ios). Vilnius: B iedis.
Zinke ičius Zigmas 1966: Li u ians dialek ologija. Vilnius: Min is. Zinke ičius Zigmas
1974: Smulkmenos VI. Bal is ica 10(2), 148. Zinke ičius Zigmas 1975: Sob e č‘, dž‘ ‘,
d‘ kai ą pa adigmo do no e pane ėžiškių a dažodžių. Kalbo y a 26(1), 85.
Zinke ičius Zigmas 1979: A ac ionamen o de Ki čio e pa adigmas de
ki čiação. Kalbo y a 30(1), 9093.
Zinke ičius Zigmas 2006: O igem das a mian Li uãs. Vilnius: Ins i u o de língua
Li uânia edi ó ia.
Брановскiй Антонiй 1898: Замтки о литовскомъ язык и словар. Санктпетербургъ:
Типографiя Императорской Академiи Наукъ. Вольтеръ Эдуардъ 1886: Программа
для указанiя особенностей говоровъ Литвы
и Жмуди. СанктПетербургъ: Типографiя Императорской Академiи Наукъ.
Вольтеръ Эдуардъ 1904: Литовская хрестоматия 2. СанктПетербург: Типо-
графия Императорской Академiи Наук.
Eas e n Aukš ai ian o Pane ėžys: Clus e
Analysis in Sea ch o Dialec icism
SUMARY
This pape aims o es he app op ia eness o one o he s a is ical me hods – clus e
analysis (bo h hie a chical and wo-s eps) o de e mine he simila i y o he popula ed
locali ies o Eas e n Aukš ai ian o Pane ėžs in acco dance wi h he equency o usage o
dis inc i e dialec al ea u es. As g ouping peculia i ies que eme gi am om he analysis o
he esea ch a eas allow us o c ea e a model o measu e he dialec icism and pe iphe ali y
o he esea ch a eas.
A igos A icles 195 /
Ry ų aukš aičiai pane ėžiškiai:
klas e inė analizė ieškan a miškumo
90 minu e long eco dings o he Eas e n Aukš ai ian o Pane ėžs collec ed om wo Pane ėžs
cen al – Pas als (112), Kapčinai (138) – and wo ma ginal – Bučinai (52), S ub iškis
(171) – dialec al poin s we e andomly selec ed o his s udy. While lis ening o he e-
co dings, he equencies o usage o 13 dialec al ea u es o he Eas e n Aukš ai ian o
we e iden i ied: 7 o he dialec al ea u es a e s ong ( he s essed ie, uo, o, ė, i, u in he s em
and he e ac ion o accen ), while 6 o hem a e weak ( he uns essed y, ū, ie, uo in he s em
and he uns essed ė, o in he ending). The equencies we e hen en e ed in o he SPSS
S a is ics compu e p og am and he clus e analysis was pe o med. The esul s sugges
ha he clus e analysis (bo h hie a chical and wo-s eps) model ap ha he ma ginal LLA
plied in he esea ch is sui able o e ealing he g ouping pa e ns o he Eas e n Aukš ai-
ian o Pane ėžs LLA poin s acco ding o he esea ch dimensions. The analysis indica es
poin s a e no necessa ily pe iphe al dialec al ea u es a e pe ec ly main ained in he
ma ginal a eas o Bučiūnai and S umb iškis. In Bučinai, Pas als and Kapčinai poin s o LLA
dialec icism is be e main ained due o he s ong ea u es ( he s essed ie, uo, o in he s em),
while in S ub iškis he weak ones ( he uns essed ie, uo, y, ū in he s em and he uns essed ė, o
in he ending) mo e han he s ong ones ( he s essed ė, i, u in he s em and he e ac ion o
accen ). O he analyzed ea u es show no clea egula i ies. A pesquisa indica que a seleção do
ma e ial de pesquisa é mui o impo an e pa a o exame de diale os by he clus e analysis
me hod: eco dings o simila du a ion and a highe numbe o hem should be selec ed. The
esul s may be in luenced by a di e en collec ion pe iod o he speech a e o in o man s. To
a oid he inaccu acies, he equency o he usage o dialec al ea u es should be examined by
he specialis o dialec al ea u es. T ansc ibed ex s, as well, could be used o he esea ch.
Į eik a 2015 m. janei o 21 d.
AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Li uânia
[email protected]
