S aipsniai / A icles 129
JANINA ŠVAMBARYT-VALUŽIEN
Ins i u o das línguas Lie u ių
Di eções de pesquisas acadêmicas: esc i as on es de a mės
análise, a mių leksikog a ija e leksikologia, socioling is ica, sin aksė.
LINA KAZLAUSKAIT Šiaulių
Auš os museus
Osslinių pesquisas di eções: es ilís ica, sin aksė.
MARIAUS KATILIŠKIO LEÁŞT
PALYGINIMAI: KALBIN TERP
NAUJA PRASM
Compa ison o Tex s by Ma ius Ka iliškis:
Linguis ic En i onmen and New Meaning
ANOTACIA
Es ipsnyje à sociedade da ciência ap esen adas dois esc i o Ma iaus Ka iliškio omanų
Miškais a ena uduo e Išėjusiems neg įž i a inės p iemonės palyginimo analiza i g e inimas.
Ap a ian a mencionados Ka iliškio omanų palyginimus no a-se que omanų kalbinė e pė
cons i ui condições compa aimus p aplės i suplemen omąja apsup imi. En ão a imagem não
enka compa ação unções, é escalonado a sepa adas compa ação pala as. Po an o
lei o u já não é deixado de espaço compa ação pa a pe cebe adicionalmen e, pois
Ka iliškis c ia al imagem, qualio lei o não espe a.
ESMINIAI VOODŽIAI: compa ação, emas e ídeo elaçãois, compa igamo sanda a,
suplemen omji compa aimo en olup is.
ANNOTATION
The a icle p esen s he scien i ic socie y wi h he analysis and compa ison o wo
no els by Ma ius Ka iliškis Miškais a eina uduo and Išėjusiems neg įž i in e ms o he
li e a y de ice o simile. While discussing he similes used in he a o emen ioned no els by
Ka iliškis, he au ho obse es ha he linguis ic en i onmen o he no els c ea es
condi ions o expand he similes by complemen a y su ounding. Then he image loses
JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ, LINA KAZLAUSKAITĖ
130 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVII he unc ion o compa ison and is di ided among
indi idual wo ds o he simile. Hence, he e is no space o he eade o comp ehend he
simile in a adi ional manne , because Ka iliškis c ea es such an image which he eade does
no e en expec . KEYWORDS: simile, heme-image ela ionship, composi ion o he simile,
complemen a y su ounding o he simile.
ĮVADAS
Asocia i usis pensa […] isso é a o és e lexindagem conscien iessa p ocesso,
džian is g e in i pagal kokį šalu inį požymį i gana a imus, i ne isai ski in-
gus daik us, gy ūnus, augalus i pan. Kalbos eksp esy inimas lyginimu, adi-
leinamasis compa ação, eqüen e não só discu so, mas e g ožinės, publicis inės,
a é cien í icas li e a u a ex os. Segundo Juozo Pikčilingio, a compa ação com a
coisa p o éssia, mesmo e mažmožį a á em olhos k in an į (Pikčilingis 1989: 43).
Palyginimas é enôškinho de in es igação in e disciplina : ele į a us e lingubinikam
(s ilis am, sin aksininkam) como leksinė e seman inė, s uk ū inė e g ama inė
jung is, e li e a u ologam, como meninė aiškos p iemonė. V alemančių i usų
kalbų s ilis ai compa aimos classi ica a opų (Я 1998: 520 521; Брандес 1983: 140).
Es ilis as Lie u ių desc e e a compa ação como meio a ans e el inei
signi icado su gi , como me a o ização basea (Pikčilingis 1975: 352356; Župe ka 1980:
1819). Lenkų e la ių kalbininkai ambém acen ua o p ocesso de me a o ização
(Ku kowska, Sko upka 2001: 202; Jenke ics 1967: 140). E es ilis icos pesquisado es, e
li e ū ologos compa ação como pe cebe como complexa aiškos e amen a. Ele
ge almen e é conside ado d ina e cons ução (Zabo skai ė 1982: 106; Ramonai ė
1972: 1822; Голуб 1986: 238; Брандес 1983: 140; Koženiauskienė 2013: 151152). Exis e e
ou a opiniões, que além do que se compa a, e do obje o com que se compa a,
indica-se e e ium compa a iones ( e ciá io memb o do compa a , plg.: Župe ka
1997: 59). A ipsnyje a compa ação é pe cebida como ina is unidade: ema,
imagem ( ema) e base de compa ação (Kazlauskai ė
2006: 66–74).
De aco do com a es u u a compa ação pode se cheio e incomple o, e isso lemb a
seminė a composição das pala as. Palyginimas, como sin aksinė kons ukcija,
g ama iniu e s uk u iniu pon o de is a sa i a. Li uães e usos lingüis as são
dis inguem simples uosos e expands inius compa ações. Sem as ões
classi icação em de alhe desc i a po Vale ijas Ramonai ės (1972: 1822). Nas
línguas Rusas e okieças dis ingue-se compa a i os cons uções menos
(Rosen hal 1987: 379; Брандec 1983: 141). Lenkai a compa ação nusako jak, jako, niby,
ni o, na ksz al , jak gdyby (Ku kowska, Sko upka 2001: 201), e la iai kā, nekā, i kā,
jo-jo (MLGLV I 1959: 771773; LVG 2015). Ramonai ė dis ingue a é no e simples
cons uções de compa ações: compa ações, conjugados como, a y um, a si,
A igos A icles 131 /
Ma iaus Ka iliškio aš ų palyginimai:
kalbinė e pė i nauja p asmė
como, nelyginan , i , nei; įnaginho do aleg exp essam-se compa ações;
p ielinksniu p ieš; palyginimai su eiksmažodžiais mena, p imena; palyginimai
co elia i ias (san ykinhas) compa imas; compa ações com com būd žiais
panašus, legus e e dadei o, compa ações, complemen am modalinhas pala as
odos, pa ece, saky um e pan. ; negamiais compa ações. Cadê a exis ência
es endes ões compa ações, cons i uídos de á ios sen inhas e possibili ando
ab ange a é odo o pa ág a o, indicam não só li uãos, mas e la ians, usos
idiomas on es (Розенталь 1987: 379; Голуб 1986: 239240). Na língua po uguesa
usam-se mais dois e mos: posaco compa a amois e sen inhas compa a amois
(LKG 3 1976: 653689; Gai enis, Keinys 1990: 116). Es es e mos desaco g ama icais
ligamen os en e pala as numa sen ença e b ečia isomąjį, ju iminį da
compa a i a imagem (DLKG 1997: 634). O e mo paliginimo é usado e azeologijoje, e
desc e e-se como kogni y inė me á o a (Ma cinke ičienė 1994: 14; Koženiauskienė 2001: 206215; 2013: 153160)1.
MEDIAMOJA TIRIAMOGA,
OBJECTIVOS, METODOS E UZDAVINHAI
Um dos mais au en iškos e e baingãos esc i o es do No e Li uânia
li e a u ologos econhecido Ma ius Ka iliškis (Albinas Vai kus, 19141980). Sob e seu
omanų língua exis e uma d ejopos opinião. Umeni g ia Ka iliškį po e bigum,
linguagem sub ilumą (Kubilius 1995: 453; Bukelienė 1999: 7699; Sp indy ė 2012: 49 53), e
ou os dizem que a e bigum excessi amen e complica a pe cepção da men e (Raila
1991: 549; Nyka-Niliūnas 1996: 213). Ca iliškis mui o alo iza a a pala a, semp e
en a iza a sabendo de ais, os quais só um ou o albininho esup an ąs, mas
sen ia que com o passa do empo emig ação esc e e o na a-se cada ez mais
di ícil: Nė a aquele solo, que a língua alimen in ų. A i ūkom do nas o molio.
(Macijauskienė 1981: 56). S aipsnyje examinam omanos Miškais a eina uduo (1957)
e Išėjusiems neg įž i (1958) eikėjus ca ac e izuojan ys palyginimai. Me áliaga
cole ada a pa i 1991 m. omanos pe laidos, com o obje i o e ela Ka iliškio
compa ações a iações e c iada cul u á ia a compa ação sen ido. Pa a esse im,
são le an adas as seguin es a e as: seleciona , es u u a e discu i Ka iliškio
omanų Miškais a ina uduo e Išėjusiems neg įž i palyginimus de aco do com a base
de compa ação; sug e i i ambos omanos compa ações e suas a iações; a isa -se
c iadas compa ações suplemen a a apsup ão (p epozicínio ou pos pozicínio
ma cinio, en o noybę) e exlyškin i Ka iliškio omanų palyginimų peculia umą. A
ma e ial acumulado aplicam-se mé odos de análise, g e imen o e sín end inho.
1 Au o ês não esol ia eó icos p oblemas de compa ação, po que isso se ia um ema de a igo sepa ado.
JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ, LINA KAZLAUSKAITĖ
132 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVII
ROMANO MIŠKAIS ATEINA RUDUO
PALYGINIMAI
Compa a i a Ka iliškio api elhiam não só p incipais p o agonis as omano (Tiliui,
Agnei, Monikai, Do eikai), mas e episodiniams (Tugaudžiui, Raudonajam Pe ui,
Gužienei e k .) desc e e . Temas de compa ação e ídeo con e amoji análise
mos a, que Ka iliškio pe sonagens são compa ados com humano quidadesim,
enóškinias da na u eza, i ens bui ais, imp ensa, nau osaco pe sonagensis (ž . 1
anexo). Pa elhamen o com os enômenos da na u eza ge almen e nsakomas
pala as en os, emp a, pe kūnija, seca. Gi ūnija, como base de compa ação,
in oduzidaias domés icas (a klys, cão, ka inas, gaidys, žąsinas, pe ekšlė) e
sel á icos animais, paukščiais e e c. (le , ki mėlė, ž i blis, pempė, pe eliškė). Do
augmenís Ka iliškis ge almen e menciona šaką, medį, e škė ožę, žolę (ž . 1
diag amą). A léxica de base de compa ação em odos os diag amas é ap esen ada segundo a equência de consumo de pala as.
en os,
emp a,
pe kūnija,
seca
le as,
ki mėlė,
g i blis,
pempė,
pe eliškė
base de
compa a-
ção
na u eza
ca klys,
šaka,
á o e,
e škė o-
žąsinas, zolė pe ekšlė
shuo,
ka inas,
gaidys,
žė,
1 DIAGRAM A. Romano Miškais em em uduo pe sonagens compa ando
A igos A icles 133 /
Ma iaus Ka iliškio aš ų palyginimai:
kalbinė e pė i nauja p asmė
Palyginamen os imagem amplia-se ou sus ujamo-se a iediais pažyminiais, plg.: (šuo)
pikčiausiai pasiu ęs, (a klį) jauną ka š ak aujį, (šuo) be uodegos, (obuolys) subuky as,
s y uojančio an água gluosnio (šakelė), (be žas) p ag ęž u kamienu, ka pa asa io
(d elksmas), d ungnas as e e y hing (lie us), bijūno (žiš as) que gei os desiskin i i p i
p isiseg i, sias (saus a), senas (ž i ) e pan. Ka iliškis, compa ando agen es com a
na u eza, não só e não an o pa yškina pe sonagens ce o ca á e ou de apa ência
qualidades, quan o c ia uma no a lingubinę sen ido, que é incomum, não(si) ikė a,
no adicinė, po an o compa ação não é possí el pe cebe adicionalmen e, e
àsp audizado em leksina signi icado do basindo da compa ação. Anašus imagem é c iado
e daqueles compa ações, cuja base de compa ação é humano (ne)kul ū inė, com ele
elacionada socialinė aplinka. Romane Miškais a ina uduo mais equen emen e
compa ada kininys ę nusakančiais pala as (mãe, c iança, kūdikis). Ka iliškis como
compa a i o base a gos a im i socialina pe enomybę žyminčius (zemdi bys, ūkininkas,
kaimie is) pala as. Rašy ojo pasi enkami (ne) kul ū inę (s ulpas, laik aščio skiau ė;
šmėkla, gi uoklis, čigonas) semmę u in ys pala as (ž . 2 diag amą).
com a na u eza púlpas, jo nalinho skiau ė ag icul o , azendei o,
kaimie is
Basica de
compa a-
ção
humano
culina yė
aplinka
šmėkla,
bo uokli-
mãe,
c iança,
s, kūdikis čigonas
2 DIAGRAM A. Romano Miškais emena uduo ac o es em compa ação com humano
ambien e cul u aline
JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ, LINA KAZLAUSKAITĖ
134 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVII
A base de compa ação expande-se ou sus inja-se a iedíssimos pažyminiais, plg.:
pabaig u ėse do as (da bininkas), (ma ina) kūdikį, (pusme gė), išleis a išeigai,
bažnyčion ou pas d auges, ik a gailes ingoji (sesuo), isai suaugęs ( y as), (kunigas)
de sakyklos, šlubasis žiau iai sunioko as (žiki ), žaislinį (žiogą), (s mogai) de kelių, linų
(pdaspul) de ma kos e panė.
Do omano Miškais em em uduo pessoas ca ac e izan es compa ações e , que
a imagem p aplês a de con ex o adicional (p epozicinio ma cinio, ex ensênio
pos pozicinio ma cinio). Ka iliškis mui o inamen e, digamos, conscien iosamen e,
como base de compa ação bem como suplemen omąja en olup imi nusako emas
eiškinį, daik ą ou eiksmą, po an o adicionais imagens de compa ações
pe manecendo o mesmo, só passelkamas ou o undamen o de compa ação,
ajudando c ia no o sen ido do ase. Da não adicionalmen e c iadas
compa ações b ilhėja pe sonagens adicionais de exibição de alhes. Mulhe es e
meninas são u o sudėjimo, saudá eis, audonsk uos ės, š iesiaplaukės (pa yみに,
Agnė). Gaikinai e homens o es, al os (Každaila, Tilius), exce o aqueles que não êm pe manen es mo adias. Eles são luoši
(Lau ynas) ou seny o idade.
ROMANO IŠJUSIEMS NEGRÚŽTI
PALYGINIMAI Esse omano p o agonis as bas an e condigiški, ma a ida das pessoas
omane bas an e chao iškas. Con ado jui, êglies e ka iem, ledo ybe, es anhosem,
mulhe es desc i ados compa ações ap esen am anexo 2 do a igo. Esse omano os
p o agonis as ambém são compa ados com a na u eza. Só aqui animaisija,
augmenija e na u alhas eiškiniai, com os quais se compa a, Ka iliškio são eduzidos
ou in oduzi ijam como nenuspėjami eiškiniai. An ai em compa ações com shunimi,
ca liu, a inu, ka inu a imagem p elociam não só pos poziciniais ou p epoziciniais
pažyminais: pasiu ę (šunys), caçaoklinis (šu a) akylai sekęs padė į e i, (kiaulė),
žydama į snukį iela, išda is (jau is) e pan.), mas e en o nois: (a klys) ganykloje,
(a inas) ekis p o kaimenė abzdly ė sa o p o p o lak os, plg (bu inė) siau ė lak os.:
p iešakyje, (ka inas) į a nėno inkilą i pan. Palyginimų su žodžiais sk uzdėlė, bi ė,
ply a ilio, imageo (bi ė) e pan. Lignando com plan aia gėlė, ūglis, sly a esc i o
ap imoja imagem com pažyminiais, plg.: excelen e e e ą (gėlę), nuskin ą no ja dins e
gėlynās do ex emo no e, (sly a) pamėlyna ęs e nunokęs, ąšus s iebo (ūglis),
g asin não ucus apgalė i senąs medžio kelmą e pan. A compa ação com os ichinhos
enômenos da na u eza (pu slas, g iausmas, c uša, ulcão) a imagem ala gada só ez
um ulcão a a ua (ž . 3 diag amą e 2 abelę).
A igos A icles 135 /
Ma iaus Ka iliškio aš ų palyginimai:
kalbinė e pė i nauja p asmė
šua,
ka inas,
ca nei o,
ca klys
pu slas,
g iausmas,
k uša,
ulkanas
base de
compa aç-
ão
na u eza
sk uzdėlė,
bi ės,
abzdžio
lėly ė gėlė,
ūglis, sly a
3 DIAGRAMA A. Romano Isá ias neg įž i pe sonagens compa a i a com a
na u eza Romano Isá ias neg įž i compa ações onde que adicionalškesni,
ečiau limi a i i pažyminių, e Ka iliškis já compa a i o pag indu elkia
skai y oją indi idualias e kul ū inės p asmės paieškoms.
Compa ação pag indo com humano cul u ine ambien eca diag ama equni pala as
nebylys, nek ikš as, sa acėnas. Pażymnych, og aniczających po ównaniu sensmę,
omane e a, plg.: nek ikš ų kūdikiów, ik i sa acėnai, kokie mieszkańcy wysów
laukowych o chidėjų ainikais e pan. As pala as apynžiais i ps is, lėlė, sėmenų
maišas compa a-se quase sem pažyminių. Pa ág a o de compa ação pala as
Jū a ė, Samsonas, kinų die ai is e k . o necem lei o jui amplnį não só Li uânia, mas
e mundinio da cul u a, li e a u a, música acen em signi icminį. Base de compa ação
šmėkla, de nias u ilizados sem pažyminių (ž . 4 diag amą).
Romano Išėjusiems neg įž i palyginimo pag indas a spindi Ka iliškio kul ū i-
nę i li e a ū inę pa i į, o palyginimai pa yškina pa ekusių į be il išką padė į
es ado emocional dos pe sonagens.
JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ, LINA KAZLAUSKAITĖ
136 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVII
nebylys, nek ikš as, sa acėnas
elnias, šmėkla
Basica de
Compa ação
humano
cul u inė
aplinka
apyn i ps is,
lėlė, sėmenų
maišas
Jū a ė,
Samsonas,
kinų die ai is
4 D I A G R A M A. Romano Isėjusiems neg įž i pe sonagens compa ação com humano
cul u aline ambien e Romano Isėjusiems neg įž i pasako ojas compa ado com á ios
animais, i ens, es yškinančiais i meza e jausmingumą po nãougebimen o neišduo i Tė ynės.
Fêglia compa am-se não só segundo o ex e io sinalí, mas e po eks inio, ab iendo emocional
klodą. Vado ybę ca ac e izando compa a i os en am-se ex yškin i homem ydas:
šiu kš umu, žiau umu, gobšumu, ine iškumu, pik umu. Es imi, menca conhecidos ou não
conhecidos pessoas compa am-se acen uando qual o daic o, enómeno ou ação coincidindo
com compa ada o homem. Mulhe es são compa adas com plan as e enômenos na u ais
IŠVADOS
Ma ius Ka iliškis compa ação enden e a expandi adicionalmen e pela
en olup imi (p epoziciniu ou pos poziciniu ma ciniu, en o noybe). Viagdas como
não enca mais compa ação de unção. De ido ao compa a i o desc i i o,
na u eza seman ínico, a ca ga é escalonada pa a pala as sepa adas. Pa a
A igos A icles 137 /
Ma iaus Ka iliškio aš ų palyginimai:
kalbinė e pė i nauja p asmė
pe cebe o sen ido, é p eciso e e i -se não à cen al pala a de compa ação, e
sim à o alidade do conjun i o. Es e modelo de compa ação mais ca ac e ís ico
ao omance Miškais emina uduo. Romane Es exi om neg įž i ais compa ação
sclaidos menos. Mais equen emen e ela é no ada, quando o au o p akalba poe icamen e ou emba ca em epinio desc einamen o.
Se a compa ação umpas, Ka iliškis compa a o con ex o compa a i o compensa
a base de compa ação e mic ocon ex o. Romane Issoėjusiems neg įž i p e alece
adicionais compa ações. Romano Miškais a ina uduo compa ações
não adicinais e onde que es adingesni.
No a-se que Ka iliškis muda imagem, que na consciência do lei o em uma ce a
de inição, base de compa ação e expõe ou a apa ência ou modo peculia idade
(caip ca klys (nusižio a au); como sly a (pamélęs) odo o co po, não só o na iz).
Ambos os omãs compa ações je inação le a à idéia, que esc i o linguagem, como
i ą o ganism, cons an emen e keiça e cul i a no os lexicos conjunções sen idos.
Romane Miškais a ina uduo obse ima pi miné nominação. Palyginimas pode soa
a é como de inição da pala a p incipal. Aqui udo é imensamen e p óxima e
e dadei a: Ka iliškis ligindando necessa iamen e de alizou, como se isso
nepada ius compa ação lik ų nesup as as. Romano saídas neg įž i língua passa
pa a um ní el mais ele ado (an inę nominację). Mais equen emen e
descob e-se apenas ex e na coincidência de cone inamiais coisas, e o lei o em
mesmo išši ua o código (especialmen e compa ações, que encodi icam a cul u a
do mundo em sen ido amplo (hab očius, li e a u a, eligião e e c.).
LITERATŪRA E CHALTINIAI
Bukelienė Elena Nijolė 1999: P ozos keliai keleliai. Vilnius: Soles del a. DLKG Daba inės
lie u ių kalbos g ama ika. Vilnius: Mokslo e enciclopedijas Ins i u o de Edição, 1997.
Gai enis Kazimie as, Keinys S asys 1990: Kalbo y os e minų žodynas. Kaunas:
Š iesa.
Janke ics And is 1967: Piezīmes pa salidzinājumas pa ikulas kā lie ošānu. La iešu
alodas kul ū as jau ājumi. 3 laidienis. Ka iliškis Ma ius 1990: Užuo ėja. Esemseguiu
não ês e . Vilnius: Vaga. Ka iliškis Ma ius 1991: Miškais a eina uduo. Vilnius: Vy u ys.
Kazlauskai ė Lina 2006: Compa ações que ca ac e izam os p incipais p o agonis as
Ma iaus Ka iliškio omane Miškais a eina uduo. Ac a humani ica uni e si a is
Saulensis 1. Šiauliai: Šiaulių uni e si e o leidykla, 66–74.