scieee Science in your language
[lt] (orig) [en] [de] [fr] [it] [es] [pt]

Mariaus Katiliškio raštų palyginimai: kalbinė terpė ir nauja prasmė

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Mariaus Katiliškio raštų palyginimai: kalbinė terpė ir nauja prasmė

Author: Janina Švambarytė-Valužienė; Lina Kazlauskaitė
Year: 2017
Source: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/download/832/923
S aipsniai / A icles 129
JANINA ŠVAMBARYT-VALUŽIEN
Ins i u o das línguas Lie u ių
Di eções de pesquisas acadêmicas: esc i as on es de a mės
análise, a mių leksikog a ija e leksikologia, socioling is ica, sin aksė.
LINA KAZLAUSKAIT Šiaulių
Auš os museus
Osslinių pesquisas di eções: es ilís ica, sin aksė.
MARIAUS KATILIŠKIO LEÁŞT
PALYGINIMAI: KALBIN TERP
NAUJA PRASM
Compa ison o Tex s by Ma ius Ka iliškis:
Linguis ic En i onmen and New Meaning
ANOTACIA
Es ipsnyje à sociedade da ciência ap esen adas dois esc i o Ma iaus Ka iliškio omanų
Miškais a ena uduo e Išėjusiems neg įž i a inės p iemonės palyginimo analiza i g e inimas.
Ap a ian a mencionados Ka iliškio omanų palyginimus no a-se que omanų kalbinė e pė
cons i ui condições compa aimus p aplės i suplemen omąja apsup imi. En ão a imagem não
enka compa ação unções, é escalonado a sepa adas compa ação pala as. Po an o
lei o u já não é deixado de espaço compa ação pa a pe cebe adicionalmen e, pois
Ka iliškis c ia al imagem, qualio lei o não espe a.
ESMINIAI VOODŽIAI: compa ação, emas e ídeo elaçãois, compa igamo sanda a,
suplemen omji compa aimo en olup is.
ANNOTATION
The a icle p esen s he scien i ic socie y wi h he analysis and compa ison o wo
no els by Ma ius Ka iliškis Miškais a eina uduo and Išėjusiems neg įž i in e ms o he
li e a y de ice o simile. While discussing he similes used in he a o emen ioned no els by
Ka iliškis, he au ho obse es ha he linguis ic en i onmen o he no els c ea es
condi ions o expand he similes by complemen a y su ounding. Then he image loses
JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ, LINA KAZLAUSKAITĖ
130 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVII he unc ion o compa ison and is di ided among
indi idual wo ds o he simile. Hence, he e is no space o he eade o comp ehend he
simile in a adi ional manne , because Ka iliškis c ea es such an image which he eade does
no e en expec . KEYWORDS: simile, heme-image ela ionship, composi ion o he simile,
complemen a y su ounding o he simile.
ĮVADAS
Asocia i usis pensa […] isso é a o és e lexindagem conscien iessa p ocesso,
džian is g e in i pagal kokį šalu inį požymį i gana a imus, i ne isai ski in-
gus daik us, gy ūnus, augalus i pan. Kalbos eksp esy inimas lyginimu, adi-
leinamasis compa ação, eqüen e não só discu so, mas e g ožinės, publicis inės,
a é cien í icas li e a u a ex os. Segundo Juozo Pikčilingio, a compa ação com a
coisa p o éssia, mesmo e mažmožį a á em olhos k in an į (Pikčilingis 1989: 43).
Palyginimas é enôškinho de in es igação in e disciplina : ele į a us e lingubinikam
(s ilis am, sin aksininkam) como leksinė e seman inė, s uk ū inė e g ama inė
jung is, e li e a u ologam, como meninė aiškos p iemonė. V alemančių i usų
kalbų s ilis ai compa aimos classi ica a opų (Я 1998: 520 521; Брандес 1983: 140).
Es ilis as Lie u ių desc e e a compa ação como meio a ans e el inei
signi icado su gi , como me a o ização basea (Pikčilingis 1975: 352356; Župe ka 1980:
1819). Lenkų e la ių kalbininkai ambém acen ua o p ocesso de me a o ização
(Ku kowska, Sko upka 2001: 202; Jenke ics 1967: 140). E es ilis icos pesquisado es, e
li e ū ologos compa ação como pe cebe como complexa aiškos e amen a. Ele
ge almen e é conside ado d ina e cons ução (Zabo skai ė 1982: 106; Ramonai ė
1972: 1822; Голуб 1986: 238; Брандес 1983: 140; Koženiauskienė 2013: 151152). Exis e e
ou a opiniões, que além do que se compa a, e do obje o com que se compa a,
indica-se e e ium compa a iones ( e ciá io memb o do compa a , plg.: Župe ka
1997: 59). A ipsnyje a compa ação é pe cebida como ina is unidade: ema,
imagem ( ema) e base de compa ação (Kazlauskai ė
2006: 66–74).
De aco do com a es u u a compa ação pode se cheio e incomple o, e isso lemb a
seminė a composição das pala as. Palyginimas, como sin aksinė kons ukcija,
g ama iniu e s uk u iniu pon o de is a sa i a. Li uães e usos lingüis as são
dis inguem simples uosos e expands inius compa ações. Sem as ões
classi icação em de alhe desc i a po Vale ijas Ramonai ės (1972: 1822). Nas
línguas Rusas e okieças dis ingue-se compa a i os cons uções menos
(Rosen hal 1987: 379; Брандec 1983: 141). Lenkai a compa ação nusako jak, jako, niby,
ni o, na ksz al , jak gdyby (Ku kowska, Sko upka 2001: 201), e la iai kā, nekā, i kā,
jo-jo (MLGLV I 1959: 771773; LVG 2015). Ramonai ė dis ingue a é no e simples
cons uções de compa ações: compa ações, conjugados como, a y um, a si,
A igos A icles 131 /
Ma iaus Ka iliškio aš ų palyginimai:
kalbinė e pė i nauja p asmė
como, nelyginan , i , nei; įnaginho do aleg exp essam-se compa ações;
p ielinksniu p ieš; palyginimai su eiksmažodžiais mena, p imena; palyginimai
co elia i ias (san ykinhas) compa imas; compa ações com com būd žiais
panašus, legus e e dadei o, compa ações, complemen am modalinhas pala as
odos, pa ece, saky um e pan. ; negamiais compa ações. Cadê a exis ência
es endes ões compa ações, cons i uídos de á ios sen inhas e possibili ando
ab ange a é odo o pa ág a o, indicam não só li uãos, mas e la ians, usos
idiomas on es (Розенталь 1987: 379; Голуб 1986: 239240). Na língua po uguesa
usam-se mais dois e mos: posaco compa a amois e sen inhas compa a amois
(LKG 3 1976: 653689; Gai enis, Keinys 1990: 116). Es es e mos desaco g ama icais
ligamen os en e pala as numa sen ença e b ečia isomąjį, ju iminį da
compa a i a imagem (DLKG 1997: 634). O e mo paliginimo é usado e azeologijoje, e
desc e e-se como kogni y inė me á o a (Ma cinke ičienė 1994: 14; Koženiauskienė 2001: 206215; 2013: 153160)1.
MEDIAMOJA TIRIAMOGA,
OBJECTIVOS, METODOS E UZDAVINHAI
Um dos mais au en iškos e e baingãos esc i o es do No e Li uânia
li e a u ologos econhecido Ma ius Ka iliškis (Albinas Vai kus, 19141980). Sob e seu
omanų língua exis e uma d ejopos opinião. Umeni g ia Ka iliškį po e bigum,
linguagem sub ilumą (Kubilius 1995: 453; Bukelienė 1999: 7699; Sp indy ė 2012: 49 53), e
ou os dizem que a e bigum excessi amen e complica a pe cepção da men e (Raila
1991: 549; Nyka-Niliūnas 1996: 213). Ca iliškis mui o alo iza a a pala a, semp e
en a iza a sabendo de ais, os quais só um ou o albininho esup an ąs, mas
sen ia que com o passa do empo emig ação esc e e o na a-se cada ez mais
di ícil: Nė a aquele solo, que a língua alimen in ų. A i ūkom do nas o molio.
(Macijauskienė 1981: 56). S aipsnyje examinam omanos Miškais a eina uduo (1957)
e Išėjusiems neg įž i (1958) eikėjus ca ac e izuojan ys palyginimai. Me áliaga
cole ada a pa i 1991 m. omanos pe laidos, com o obje i o e ela Ka iliškio
compa ações a iações e c iada cul u á ia a compa ação sen ido. Pa a esse im,
são le an adas as seguin es a e as: seleciona , es u u a e discu i Ka iliškio
omanų Miškais a ina uduo e Išėjusiems neg įž i palyginimus de aco do com a base
de compa ação; sug e i i ambos omanos compa ações e suas a iações; a isa -se
c iadas compa ações suplemen a a apsup ão (p epozicínio ou pos pozicínio
ma cinio, en o noybę) e exlyškin i Ka iliškio omanų palyginimų peculia umą. A
ma e ial acumulado aplicam-se mé odos de análise, g e imen o e sín end inho.
1 Au o ês não esol ia eó icos p oblemas de compa ação, po que isso se ia um ema de a igo sepa ado.
JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ, LINA KAZLAUSKAITĖ
132 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVII
ROMANO MIŠKAIS ATEINA RUDUO
PALYGINIMAI
Compa a i a Ka iliškio api elhiam não só p incipais p o agonis as omano (Tiliui,
Agnei, Monikai, Do eikai), mas e episodiniams (Tugaudžiui, Raudonajam Pe ui,
Gužienei e k .) desc e e . Temas de compa ação e ídeo con e amoji análise
mos a, que Ka iliškio pe sonagens são compa ados com humano quidadesim,
enóškinias da na u eza, i ens bui ais, imp ensa, nau osaco pe sonagensis (ž . 1
anexo). Pa elhamen o com os enômenos da na u eza ge almen e nsakomas
pala as en os, emp a, pe kūnija, seca. Gi ūnija, como base de compa ação,
in oduzidaias domés icas (a klys, cão, ka inas, gaidys, žąsinas, pe ekšlė) e
sel á icos animais, paukščiais e e c. (le , ki mėlė, ž i blis, pempė, pe eliškė). Do
augmenís Ka iliškis ge almen e menciona šaką, medį, e škė ožę, žolę (ž . 1
diag amą). A léxica de base de compa ação em odos os diag amas é ap esen ada segundo a equência de consumo de pala as.
en os,
emp a,
pe kūnija,
seca
le as,
ki mėlė,
g i blis,
pempė,
pe eliškė
base de
compa a-
ção
na u eza
ca klys,
šaka,
á o e,
e škė o-
žąsinas, zolė pe ekšlė
shuo,
ka inas,
gaidys,
žė,
1 DIAGRAM A. Romano Miškais em em uduo pe sonagens compa ando
A igos A icles 133 /
Ma iaus Ka iliškio aš ų palyginimai:
kalbinė e pė i nauja p asmė
Palyginamen os imagem amplia-se ou sus ujamo-se a iediais pažyminiais, plg.: (šuo)
pikčiausiai pasiu ęs, (a klį) jauną ka š ak aujį, (šuo) be uodegos, (obuolys) subuky as,
s y uojančio an água gluosnio (šakelė), (be žas) p ag ęž u kamienu, ka pa asa io
(d elksmas), d ungnas as e e y hing (lie us), bijūno (žiš as) que gei os desiskin i i p i
p isiseg i, sias (saus a), senas (ž i ) e pan. Ka iliškis, compa ando agen es com a
na u eza, não só e não an o pa yškina pe sonagens ce o ca á e ou de apa ência
qualidades, quan o c ia uma no a lingubinę sen ido, que é incomum, não(si) ikė a,
no adicinė, po an o compa ação não é possí el pe cebe adicionalmen e, e
àsp audizado em leksina signi icado do basindo da compa ação. Anašus imagem é c iado
e daqueles compa ações, cuja base de compa ação é humano (ne)kul ū inė, com ele
elacionada socialinė aplinka. Romane Miškais a ina uduo mais equen emen e
compa ada kininys ę nusakančiais pala as (mãe, c iança, kūdikis). Ka iliškis como
compa a i o base a gos a im i socialina pe enomybę žyminčius (zemdi bys, ūkininkas,
kaimie is) pala as. Rašy ojo pasi enkami (ne) kul ū inę (s ulpas, laik aščio skiau ė;
šmėkla, gi uoklis, čigonas) semmę u in ys pala as (ž . 2 diag amą).
com a na u eza púlpas, jo nalinho skiau ė ag icul o , azendei o,
kaimie is
Basica de
compa a-
ção
humano
culina yė
aplinka
šmėkla,
bo uokli-
mãe,
c iança,
s, kūdikis čigonas
2 DIAGRAM A. Romano Miškais emena uduo ac o es em compa ação com humano
ambien e cul u aline

JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ, LINA KAZLAUSKAITĖ
134 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVII
A base de compa ação expande-se ou sus inja-se a iedíssimos pažyminiais, plg.:
pabaig u ėse do as (da bininkas), (ma ina) kūdikį, (pusme gė), išleis a išeigai,
bažnyčion ou pas d auges, ik a gailes ingoji (sesuo), isai suaugęs ( y as), (kunigas)
de sakyklos, šlubasis žiau iai sunioko as (žiki ), žaislinį (žiogą), (s mogai) de kelių, linų
(pdaspul) de ma kos e panė.
Do omano Miškais em em uduo pessoas ca ac e izan es compa ações e , que
a imagem p aplês a de con ex o adicional (p epozicinio ma cinio, ex ensênio
pos pozicinio ma cinio). Ka iliškis mui o inamen e, digamos, conscien iosamen e,
como base de compa ação bem como suplemen omąja en olup imi nusako emas
eiškinį, daik ą ou eiksmą, po an o adicionais imagens de compa ações
pe manecendo o mesmo, só passelkamas ou o undamen o de compa ação,
ajudando c ia no o sen ido do ase. Da não adicionalmen e c iadas
compa ações b ilhėja pe sonagens adicionais de exibição de alhes. Mulhe es e
meninas são u o sudėjimo, saudá eis, audonsk uos ės, š iesiaplaukės (pa yみに,
Agnė). Gaikinai e homens o es, al os (Každaila, Tilius), exce o aqueles que não êm pe manen es mo adias. Eles são luoši
(Lau ynas) ou seny o idade.
ROMANO IŠJUSIEMS NEGRÚŽTI
PALYGINIMAI Esse omano p o agonis as bas an e condigiški, ma a ida das pessoas
omane bas an e chao iškas. Con ado jui, êglies e ka iem, ledo ybe, es anhosem,
mulhe es desc i ados compa ações ap esen am anexo 2 do a igo. Esse omano os
p o agonis as ambém são compa ados com a na u eza. Só aqui animaisija,
augmenija e na u alhas eiškiniai, com os quais se compa a, Ka iliškio são eduzidos
ou in oduzi ijam como nenuspėjami eiškiniai. An ai em compa ações com shunimi,
ca liu, a inu, ka inu a imagem p elociam não só pos poziciniais ou p epoziciniais
pažyminais: pasiu ę (šunys), caçaoklinis (šu a) akylai sekęs padė į e i, (kiaulė),
žydama į snukį iela, išda is (jau is) e pan.), mas e en o nois: (a klys) ganykloje,
(a inas) ekis p o kaimenė abzdly ė sa o p o p o lak os, plg (bu inė) siau ė lak os.:
p iešakyje, (ka inas) į a nėno inkilą i pan. Palyginimų su žodžiais sk uzdėlė, bi ė,
ply a ilio, imageo (bi ė) e pan. Lignando com plan aia gėlė, ūglis, sly a esc i o
ap imoja imagem com pažyminiais, plg.: excelen e e e ą (gėlę), nuskin ą no ja dins e
gėlynās do ex emo no e, (sly a) pamėlyna ęs e nunokęs, ąšus s iebo (ūglis),
g asin não ucus apgalė i senąs medžio kelmą e pan. A compa ação com os ichinhos
enômenos da na u eza (pu slas, g iausmas, c uša, ulcão) a imagem ala gada só ez
um ulcão a a ua (ž . 3 diag amą e 2 abelę).
A igos A icles 135 /
Ma iaus Ka iliškio aš ų palyginimai:
kalbinė e pė i nauja p asmė
šua,
ka inas,
ca nei o,
ca klys
pu slas,
g iausmas,
k uša,
ulkanas
base de
compa aç-
ão
na u eza
sk uzdėlė,
bi ės,
abzdžio
lėly ė gėlė,
ūglis, sly a
3 DIAGRAMA A. Romano Isá ias neg įž i pe sonagens compa a i a com a
na u eza Romano Isá ias neg įž i compa ações onde que adicionalškesni,
ečiau limi a i i pažyminių, e Ka iliškis já compa a i o pag indu elkia
skai y oją indi idualias e kul ū inės p asmės paieškoms.
Compa ação pag indo com humano cul u ine ambien eca diag ama equni pala as
nebylys, nek ikš as, sa acėnas. Pażymnych, og aniczających po ównaniu sensmę,
omane e a, plg.: nek ikš ų kūdikiów, ik i sa acėnai, kokie mieszkańcy wysów
laukowych o chidėjų ainikais e pan. As pala as apynžiais i ps is, lėlė, sėmenų
maišas compa a-se quase sem pažyminių. Pa ág a o de compa ação pala as
Jū a ė, Samsonas, kinų die ai is e k . o necem lei o jui amplnį não só Li uânia, mas
e mundinio da cul u a, li e a u a, música acen em signi icminį. Base de compa ação
šmėkla, de nias u ilizados sem pažyminių (ž . 4 diag amą).
Romano Išėjusiems neg įž i palyginimo pag indas a spindi Ka iliškio kul ū i-
nę i li e a ū inę pa i į, o palyginimai pa yškina pa ekusių į be il išką padė į
es ado emocional dos pe sonagens.
JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ, LINA KAZLAUSKAITĖ
136 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVII
nebylys, nek ikš as, sa acėnas
elnias, šmėkla
Basica de
Compa ação
humano
cul u inė
aplinka
apyn i ps is,
lėlė, sėmenų
maišas
Jū a ė,
Samsonas,
kinų die ai is
4 D I A G R A M A. Romano Isėjusiems neg įž i pe sonagens compa ação com humano
cul u aline ambien e Romano Isėjusiems neg įž i pasako ojas compa ado com á ios
animais, i ens, es yškinančiais i meza e jausmingumą po nãougebimen o neišduo i Tė ynės.
Fêglia compa am-se não só segundo o ex e io sinalí, mas e po eks inio, ab iendo emocional
klodą. Vado ybę ca ac e izando compa a i os en am-se ex yškin i homem ydas:
šiu kš umu, žiau umu, gobšumu, ine iškumu, pik umu. Es imi, menca conhecidos ou não
conhecidos pessoas compa am-se acen uando qual o daic o, enómeno ou ação coincidindo
com compa ada o homem. Mulhe es são compa adas com plan as e enômenos na u ais
IŠVADOS
Ma ius Ka iliškis compa ação enden e a expandi adicionalmen e pela
en olup imi (p epoziciniu ou pos poziciniu ma ciniu, en o noybe). Viagdas como
não enca mais compa ação de unção. De ido ao compa a i o desc i i o,
na u eza seman ínico, a ca ga é escalonada pa a pala as sepa adas. Pa a
A igos A icles 137 /
Ma iaus Ka iliškio aš ų palyginimai:
kalbinė e pė i nauja p asmė
pe cebe o sen ido, é p eciso e e i -se não à cen al pala a de compa ação, e
sim à o alidade do conjun i o. Es e modelo de compa ação mais ca ac e ís ico
ao omance Miškais emina uduo. Romane Es exi om neg įž i ais compa ação
sclaidos menos. Mais equen emen e ela é no ada, quando o au o p akalba poe icamen e ou emba ca em epinio desc einamen o.
Se a compa ação umpas, Ka iliškis compa a o con ex o compa a i o compensa
a base de compa ação e mic ocon ex o. Romane Issoėjusiems neg įž i p e alece
adicionais compa ações. Romano Miškais a ina uduo compa ações
não adicinais e onde que es adingesni.
No a-se que Ka iliškis muda imagem, que na consciência do lei o em uma ce a
de inição, base de compa ação e expõe ou a apa ência ou modo peculia idade
(caip ca klys (nusižio a au); como sly a (pamélęs) odo o co po, não só o na iz).
Ambos os omãs compa ações je inação le a à idéia, que esc i o linguagem, como
i ą o ganism, cons an emen e keiça e cul i a no os lexicos conjunções sen idos.
Romane Miškais a ina uduo obse ima pi miné nominação. Palyginimas pode soa
a é como de inição da pala a p incipal. Aqui udo é imensamen e p óxima e
e dadei a: Ka iliškis ligindando necessa iamen e de alizou, como se isso
nepada ius compa ação lik ų nesup as as. Romano saídas neg įž i língua passa
pa a um ní el mais ele ado (an inę nominację). Mais equen emen e
descob e-se apenas ex e na coincidência de cone inamiais coisas, e o lei o em
mesmo išši ua o código (especialmen e compa ações, que encodi icam a cul u a
do mundo em sen ido amplo (hab očius, li e a u a, eligião e e c.).
LITERATŪRA E CHALTINIAI
Bukelienė Elena Nijolė 1999: P ozos keliai keleliai. Vilnius: Soles del a. DLKG Daba inės
lie u ių kalbos g ama ika. Vilnius: Mokslo e enciclopedijas Ins i u o de Edição, 1997.
Gai enis Kazimie as, Keinys S asys 1990: Kalbo y os e minų žodynas. Kaunas:
Š iesa.
Janke ics And is 1967: Piezīmes pa salidzinājumas pa ikulas kā lie ošānu. La iešu
alodas kul ū as jau ājumi. 3 laidienis. Ka iliškis Ma ius 1990: Užuo ėja. Esemseguiu
não ês e . Vilnius: Vaga. Ka iliškis Ma ius 1991: Miškais a eina uduo. Vilnius: Vy u ys.
Kazlauskai ė Lina 2006: Compa ações que ca ac e izam os p incipais p o agonis as
Ma iaus Ka iliškio omane Miškais a eina uduo. Ac a humani ica uni e si a is
Saulensis 1. Šiauliai: Šiaulių uni e si e o leidykla, 66–74.