VÁCLAV BLAŽEK Masaryk University ORCID id: orcid.org/0000-0002-6797-7188

Onderzoeksgebieden: Indo-Europese studies, in het bijzonder Slavische, Baltische, Keltische, Anatolische, Tochaars en Indo-Iraanse talen; Fins-Oegrische talen; Afro-Aziatische talen; etymologie; genetische classificatie; mathematische modellen in de historische taalkunde.

DOI: doi.org/10.35321/all84-02

BALTIC *JŪRĀ-/- (I)IĀ- ‘SEA’ & *JAURĀ-/- (I)IĀ- ‘WET SOIL, BOG, DEEP WATER’

Baltų *jūrā-/- (i)jā- ‘zee’ is *jaurā-/- (j)iā- ‘natte bodem, moeras, diep water’

AANTEKENING

Dit artikel analyseert de Gemeenschappelijk-Baltische term *jūr- ‘zee’ met zijn vṛddhi-vorming *jaur- ‘natte bodem, moeras, diep water’, hun toponymische sporen in het macro-Baltische gebied, vermoedelijke ontleningen die herkenbaar zijn in het Fins-Permisch *jūrs ‘diepe plaats in het water’ en het Fins-Wolgaïsch *järwä ‘meer’, vermoedelijke externe cognaten in het Armeens ǰowr ‘water’, en in de hydroniemen Iuras & Zyras uit Oost-Thracië en het Gallische oroniem Jura, met het oog op de semantische samenhang tussen de betekenissen ‘diep’ en ‘hoog’. Deze deelstappen leiden tot de uiteindelijke conclusie dat de primaire betekenis van de Baltische wortel *jūr ‘diep water’ was.

TREFWOORDEN: Baltisch, Fins-Wolgaïsch, Fins-Permisch, Armeens, Thracië, Gallisch, appellatief, hydroniem, toponiem, etymologie, semantische parallel.

ANNOTATIE

In het artikel wordt het Gemeenschappelijk-Baltische woord *jūr- ‘zee’ en zijn vṛddhi-afleiding *jaur- ‘natte bodem, moeras, diep water’ geanalyseerd, evenals hun toponymische sporen in de macroregio van de Oostzee, vermoedelijke ontleningen in de Permische Finse talen (*jūrs ‘diepe plaats in het water’) en de Wolga-Finse talen (*järwä ‘meer’), mogelijke verwantschap met het Armeense ǰowr ‘water’ en verband met de hydroniemen Iuras en Zyras uit Oost-Thracië en met het Gallische oroniem Jura, rekening houdend met de semantische samenhang tussen de betekenissen ‘diep’ en ‘hoog’

30

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV

Baltisch *jūrā–/–(i)iā– ‘zee’ & *jaurā–/–(i)iā– ‘natte bodem, moeras, diep water’

verband. Het verrichte onderzoek maakt de conclusie mogelijk dat de oorspronkelijke betekenis van de Baltische wortel *jūr– ‘diep water’ was.

KERNWOORDEN: Baltische talen, Wolga-Finse talen, Permisch-Finse talen, Armeens, Thracisch, Gallisch, appellatief, hydroniem, toponiem, etymologie, semantische parallel.

DOCUMENTATIE VAN DE BALTISCHE APPELLATIEVEN EN HUN RECONSTRUCTIES IN DE OERTAAL

1. In de Baltische talen bestaat een specifieke term *jūr– voor ‘zee’, het quasi-synoniem van het Litouwse mārios of mãrės¹ f. alleen mv. ‘zee; baai die door duinen van de zee is afgescheiden’, Lets mare, maրա ‘baai, lagune’, Oudpruisisch *mari ‘baai, lagune, landtong’ [Elbing Vocabulary 65: mary ‘Haff’] (Mažiulis 2013: 582; Smoczyński 2018: 755). De Baltische term is waarschijnlijk overgenomen in de Baltisch-Finse talen: Fins, Olonetsisch, Vepsisch, Võro, Estisch meri, Karelisch mérì, Lijfs meŕ ‘zee’. De umlaut *a > *e heeft een parallel in het Finse reki ‘slee’, Karelisch, Olonetsisch regi, Võro reči, gen. regé, Estisch regi, Lijfs reggos < Baltisch: Litouws rãgės ‘slee’, Lets ragus / raguvas / ragavas ‘platte slee’, afgeleid van de Baltische term voor ‘hoorn’: Litouws rãgas, Lets rags ‘hoorn’, mv. ragi ‘handvatten van een ploeg’, Oudpruisisch ragis [EV] ‘Horn’ (Thomsen 1890: 199, 210–211; SKES 341, 762; Smoczyński 2018: 1051, 1105).

1.1. In het Litouws komen twee ablautvarianten voor, jūr– en jaur–.

1.1.1. Litouws jūra f. ‘zee’, mv. jūros; var. jūria f., mv. jūrios en jūrė² f., mv. jūrės (Smoczyński 2018: 458) weerspiegelen respectievelijk het Proto-Baltische *jūrā–, *jūriā–, *jūriā–.

1.1.1.1. De eerste vermelding verschijnt in Bretkūnas’ Litouwse vertaling van het Nieuwe Testament (1579/1580) als de acc. mv. jūres: Bet kaip Ekrutnikai... Walti [bateli] ing Iures nuleido ‘Maar toen de schippers... de boot in de zee lieten zakken’ (ALEW 423).

1.1.2. Litouws jáura, jáurė, jáuris ‘natte, zware, onvruchtbare bodem; kleigrond’, jáura of jáuras ‘moeras, diep water’, adj. jaurùs ‘moerassig’, weerspiegelen de vorming van het type vṛddhi *jaur van de wortel *jūr-, met vergelijkbare nominale uitbreidingen (Smoczyński 2018, 459; Hill, ALEW 423: Das morphologische Verhältnis der tiefstufigen und vollstufigen Bildungen zueinander ist unklar. Es ist möglich, dass der Ablaut verschiedene Stammalternanten des grundsprachlichen Nomens reflektiert. Es ist aber auch nicht auszuschliessen, dass die vollstufige Bildung eine rezente

¹ De overeenkomstige vormen van het sg. tantum zijn eveneens geattesteerd: mariã & mãrė (LKŽ VII 858, 848).

² Zie over de afleiding van de finale –ē uit *–iā Bammesberger 1970.

Straipsniai / Articles

31

VÁCLAV BLAŽEK

Vṛddhi-afleiding die de in het Litouwse jūra aanwezige zwakgetrapte stam voortzet.; Darms 1978: 435–436). De semantische relatie tussen ‘zee’ en ‘moeras’ komt overeen met het Germaanse *mari- ‘zee’ tegenover de vṛddhi-formatie *mōra- ‘moeras, drasland’ (Darms 1978: 158–166, 435).

1.2. Lets jūra or jūra ‘zee; grote watermassa; meer’, dialectaal jūre, jūris (ME II 122), Nehrung-Koerdisch jūr(e) v. ‘zee’ (vgl. ALEW 423) zijn afleidbaar uit hetzelfde Oer-Baltische patroon *jūrā-, *jūriā-, *jūriārespectievelijk, als hun Litouwse tegenhangers.

1.3.1./2. De overeenkomstige Oudpruisische termen komen voor in twee hoofdbronnen, het Elbing-woordenboek (het enige bekende afschrift door Peter Holcweßcher dateert van ca. 1400 n.Chr., maar het origineel zou waarschijnlijk een eeuw ouder moeten zijn), en de zogenoemde Derde Catechismus, Enchiridion genoemd (gedrukt in 1561 n.Chr.):

Oudpruisisch luriay [EV 66: ‘Mer’] = nom. pl. m.^³ *jūr’ai (Mažiulis 1981: 276; 2013: 319).

Oudpruisisch iūrin ‘zee’ = acc.sg.m.^⁴ *jūr’an (Mažiulis 1981: 276; 2013: 319): K III, 67.11: Bhe rikauite kirschą juckans en iūrin ‘en hij heerst over u in de zee’.

K III, 75.2: bke {= bhe} ſtan pertrinctan Pharao ſen wiſſan ſwaieis en urminan iūrin auſkandinnons ‘En de verstokte farao met al de zijnen in de Rode Zee verdronken’ (Mažiulis 1981: 206, 226; Toporov 1980: 93).

1.4. De hierboven verzamelde vormen werden door verschillende geleerden naar het Proto-Indo-Europees teruggeprojecteerd:

1.4.1. Darms (1978: 435): *iu̯ərovs. Vṛddhi-afleiding *ieu̯əro-. 1.4.2. Irslinger (NIL 2008: 404–405): *iuHr-aH₂-/–(i)aH₂and *ieuHr-aH₂-. 1.4.3. Petit (2010: 9): *H₁uHrand *H₁euHr-; alternatief *iūr- (met betrekking tot het Armeense ȳowr ‘water’). 1.4.4. Hill (ALEW 2015: 423): *iuHr-. 1.4.5. Derksen (2015: 215): *uHr-/*eu̯r-.

DOCUMENTATIE VAN DE BALTISCHE TOPONIEMEN

2. Het gebruik van deze appellatieven in de Baltische toponymie is eveneens interessant.

^³ Petit (2010: 144) ziet in –ay het vrouwelijk dualis in *–āi.

^⁴ Trautmann (1910: 349) identificeerde in het Oudpruisische iūrin het vrouwelijke equivalent van de Litouwse & Letse tegenhangers.

32

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV

Baltisch *jūrā–/–(i)jā– ‘zee’ en *jaurā–/–(i)jā– ‘vochtige bodem, moeras, diep water’

2.1.1. In Litouwen zijn bijvoorbeeld de riviernamen Jūra, Jūrė, Jūrupis bekend, evenals de meernaam Jūr-ežeris (Vanagas 1981: 139), die overeenkomt met het samengestelde appellatief jurėžeris ‘zeer groot meer’ (Toporov 1980: 93).

2.1.2. De vṛddhi-vorming werd ook toegepast in de Litouwse hydronymie: de rivieren Jāur-upė, Jāuros upėlis, Jauryklà, Jaur̃š, Jaurìukas (Vanagas 1981: 134).

2.2. In Letland zijn er eveneens toponiemen die uit deze appellatieven zijn gevormd: de weide Jūra en de bossen Jūras-mežs, Jūr-bierž enz. (Vanagas 1981: 139).

2.3. Aan de zuidelijke grens van het gebied van de historische Jotwingen was de rivier Jura bekend (1426, 1428 Jura, 1432, 1540, 1565 Jura), tegenwoordig Bronówka, de rechterzijrivier van de Narew (Rozwadowski 1948: 125; vgl. ook Przybytek 1993: 91–92 over plaatsnamen van dezelfde oorsprong). Udolph (1990: 128–130) merkte terecht op dat de Baltische wortel *jūr in het Slavisch / Pools had moeten veranderen in +Jyra en vervolgens in +Jira. De vorm Jura in een Slavische omgeving wijst op een primaire Pre-Slavische bron van het type *jaur-, die daadwerkelijk is geattesteerd (zie §1.1.2.).

2.4. In het stroomgebied van de Moskva, een zijrivier van de Oka, bevinden zich twee kloven genaamd Jurin, die etymologisch kunnen worden verklaard met behulp van het Litouwse jaurýnas ‘moerassige plaats’ (Otkupščikov 2004: 91).

2.5. De eerste schriftelijke vermelding van een mogelijk derivaat van de Baltische wortel *jūro in een hypothetisch West-Baltisch dialect zou kunnen worden geïdentificeerd in het toponiem Ἰούρουνον, geattesteerd in het zogenoemde manuscript Rᵗ van Ptolemaeus’ “Geography” [2.11.27.] uit het midden van de 2e eeuw n.Chr. onder de coördinaten [μδ′L′, νς′] = [44°30′, 55°00′], dat wil zeggen ten westen van de monding van de Wisła [με′, νς′] = [45°00′, 56°00′] en ten oosten van de monding van de Viadua [μβ′L′, νς′] = [42°30′, 56°00′] en van de monding van de Suevus [λθ′L′, νς′] = [39°30′, 56°00′] (zie Ptolemaeus 2.11.3.). Vermeld zij dat de alternatieve notatie Οὐίρουνον met de coördinaten [μ′L′, νε′] = [40°30′, 55°00′] de plaats naar het westen verschuift, tussen de mondingen van de rivieren Viadua en Suebus (zie Cuntz 1923: 66). Als men de vorm Ἰούρουνον aanvaardt, kan deze worden geanalyseerd als de Baltische wortel *jūr- plus het suffix *-ūn-, dat bijvoorbeeld voorkomt in de Pruisische riviernaam Raudune (1316), zonder suffix in de Litouwse riviernaam Raudà, beide afgeleid van het adjectief van het Litouwse type raūdas ‘roodachtig’; vergelijkbaar met de Oud-Pruisische meernaam Sirgun tegenover sirgis ‘hengst’; Litouws Dumblūnai: dumblas ‘moeras’ (Gerullis 1922: 139, 254).

Straipsniai / Articles

33

VÁCLAV BLAŽEK

WAARSCHIJNLIJKE BALTISCHE ONTLENINGEN IN HET FENNO-PERMISCH

3. Opmerkelijk zijn de waarschijnlijke ontleningen van beide Baltische varianten, *jūr- & *jaur-, in het Fenno-Permische *jūrz ‘diepe plaats in het water’ en het Fenno-Wolgische *järwä ‘meer’, respectievelijk.

3.1. Fenno-Permisch *jūrz ‘diepe plaats in het water’ (UEW 635–36; SKES 128–29) > Fins jyrä ‘beek met steile oevers, steil aflopend kanaal, put’, jyrämä ‘kleinere waterval, maalstroom’; Saami jârem ‘lichte verbreding van een rivier’ (N), L jårre ‘klein keteldal, diep gat, diepe kolk in een meer of rivier’, L jaŕem ‘klein keteldal met rijke vegetatie; kleine ronde uitstulping in een rivier of beek’, Ko. Not. jērem ‘diepe plaats in het water (vooral onder een waterval)’ (> Fins dial. järämä ‘kleine waterval’; Oedmoerts jer ‘diepe plaats (in het water), diepte, maalstroom’, Komi jir (S P) ‘diepe plaats in rivier of meer’ (S), ‘verdieping; diep (vooral van water, ook bijvoorbeeld van een kuil)’ (P), PO jör ‘diepe plaats (in het water)’.

3.2. Fenno-Wolgisch *järwä ‘meer’ (UEW 633; SKES 132) > Fins järvi, Votisch jarvi, Estisch järv ‘meer’; Saami N jaw’re Jule jau’re, T jāvre, Kld. jąvr, Not. javr id., Mokša-Mordvijns (j)ɛŕ-k’é, Erzyan ɛŕ-k’é ‘id., vijver’, Mari KB jär, U B jer ‘meer’ (Būga 1959: 273; Rozwadowski 1948: 127; Toporov 1980: 97; Baltisch > Fenno-Wolgisch; Bednarczuk 1976: 48: Fenno-Wolgisch > Baltisch). De metathese van sonoranten is regelmatig in ontleningen van Baltische oorsprong, vgl. bijvoorbeeld (a) Fins karva ‘haar’, Estisch karv ‘id., kleur’ < Litouws gaūras ‘haar op het lichaam van een dier’, Lets gauri mv. ‘schaamhaar’ (Thomsen 1890: 171; SKES 166–167; Fraenkel 1962/1965: 140); (b) Fins tarvas ‘ree, eland’, Estisch tarvas ‘elandstier, oeros’ < Litouws taũras ‘oeros, stier’, Pruisisch tauris ‘bizon’ (Thomsen 1890: 228–229; SKES 1240–1241).

4. Er lijkt binnen het Indo-Europees slechts één zekere cognate te zijn, namelijk het Armeense jōwr ‘water’, gen.sg. jṙoy, inst.sg. jōwrb, gen. pl. jōwrc‘, jṙoc‘ (Meillet 1936: 52; Solta 1960: 320–322; Džaukjan 1967: 220; Schmitt 1981: 70; Olsen 1999: 50, 662, 674, 787, 855; o-/consonant-stem).

4.1. Meillet (1936: 52), gevolgd door Džaukjan (1967: 221–222) en Martirosyan (2010: 556; in zijn etymologische woordenboek ontbreekt het lemma jōwr ‘water’ verrassenderwijs), citeert nog een voorbeeld van de ontwikkeling van *i- > tot Armeens j-, namelijk het Armeense jān ‘ijver, inspanning, arbeid’, tegenover het Grieks ζῆλος, Dorisch ζᾶλος ‘ijver, wedijver, jaloezie’, verder Armeens dialectaal (Suć‘ava) glxi janal ‘schade berokkenen, beschadigen’ tegenover het Grieks ζημία ‘verlies, schade, straf’, Jong-Avestisch auua-iiā- ‘boetedoening’. Džaukjan (1967: 222) voegde de vergelijking van het Armeense toe

34

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV

Baltisch *jūrā–/–(i)jā̄– ‘zee’ & *jaurā–/–(i)jā̄– ‘vochtige grond, moeras, diep water’

jōv ‘scheut, spruit’ tegenover Vedisch yā́vasa– ‘gras, weide’, naast yā́va– ‘Getreide, Gerste, Hirse’; vgl. Grieks φυτί–ζοος ‘Getreide hervorbringend’, Litouws javaĩ ‘Getreide’ enz. (Pokorny 1959: 512).

4.2. Alexander Nikolaev (p.c., April 3, 2021) vestigde mijn aandacht op een hypothetische verwant van het Baltische *jur– ‘zee’, die hij ziet in het Griekse Εὔοος ‘{God of} Southeast wind’ [Od. 5.295, 331; 19.205]. De bestaande etymologieën zijn niet overtuigend: Curtius (1879: 398) bracht het in verband met het werkwoord εὔω ‘verschroeien’ < *H₁eus– ‘branden’ (Beekes 2010: 486), maar dit strookt niet met het epitheton ὑγρὸς ‘nat, vochtig, waterig, vloeibaar; zwak, zacht’ van deze wind, overgeleverd door de Scholia bij de Odyssee [5.295]. Kaibel (1885: 614) werkte het antieke idee van een verband met het Griekse αὔρα ‘bries, frisse lucht’ uit, verwant aan ἀχύ ‘mist, nevel, wolken’ < *H₂eus–ēr (Beekes 2010: 27, 171–172), maar de beginklanken ευ– en αυ– zijn onverenigbaar. Een nieuwe etymologie zou kunnen berusten op de semantische tegenstelling tussen Ionisch Βορέης, Attisch Βοῤῥᾶς, Lesbisch Βορίας, ‘noordenwind’, bij Aristoteles Βορέας καὶ ἀπαρκτίας, en Εὔρος ‘zuidoostenwind’. Als Βορέας als hypothetische ‘wind van de bergen’ een versteend IE-woord *guorH– ‘berg’ verbergt (vgl. Beekes 2010: 227), is het verleidelijk te speculeren dat Εὔρος, die vochtigheid brengt, in verband zou kunnen worden gebracht met een ‘zee’, wellicht ‘wind uit zee in het zuidoosten’. De verschillen in de beginpositie moeten nog worden verklaard.

4.2.1. Petits reconstructie *H₁euHr– en Derksens *eu’r– lijken verenigbaar met het Griekse Εὔρος, maar niet met het Armeense jōwr ‘water’, terwijl Irslingers reconstructie *iuHr–/*ieuHr– = Darms’ *iuəro–/*ieuəro– verenigbaar is met het Armeense jōwr ‘water’. Laten we beoordelen of ze ook verenigbaar zijn met het Griekse Εὔρος. In het Grieks zijn er twee voortzettingen van het IE *j–, namelijk ζ– en h– (spiritus asper) – zie Schwyzer 1939: 303; Lejeune 1972: 165–166. Maar psilosis was werkzaam in het Ionisch en Eolisch, waardoor spiritus asper werd vervangen door spiritus lenis, bijvoorbeeld εἰνατέες mv. ‘vrouw van de broer van de echtgenoot’ [Il.], ev. ἐνάτης [inscr.; Anatolia] < *(H)ienH₂–ter–, met verwanten in het Sanskriet yatar–, Armeens ner, Latijn ianitrīcēs ‘vrouwen van broers’, Oudlitouws jentė ‘vrouw van de broer, schoonzuster’, Oudkerkslavisch [G1 Meth] jǫtry ‘schoonzuster’ (Beekes 2010: 389; Smoczyński 2018: 447; Valčáková, ESJS 5: 292–293). Dat betekent dat het Griekse Εὔρος eveneens afgeleid kan worden van *ieuHr–.

MOGELIJKE BALKAN-HYDRONIEMISCHE TEGENHANGERS

5. Buiten het Baltische toponymische gebied zijn er verdere toponiemen die mogelijk hiermee verband houden.

Straipsniai / Articles

35

VÁCLAV BLAŽEK

5.1. Op het grondgebied van het historische Thracië noteerde Plinius de Oudere^⁵ twee hydroniemen, Zyras, tegenwoordig wellicht Batovska reka in de Dobroedzja (Detschew 1957: 196), en Iuras, tegenwoordig wellicht de Zuid-Bulgaarse rivier Karaagač (‘zwarte boom’ in het Turks), ook bekend als Kitenska reka (Beševliev apud Janakieva 2009: 77), die min of meer veelbelovende kandidaten zijn voor een verband met de Baltisch-Armeense isoglosse.

5.1.1. Tomaschek (1894: 98) bracht Zyras (hij schreef Ζύρας & Ζούρας) in verband met het Armeense ǰowr ‘water’, maar lokaliseerde de rivier in de omgeving van Thynias, waar Plinius de Iuras-rivier had gelokaliseerd. Misschien oordeelde Tomaschek impliciet dat beide hydroniemen identiek zijn, hoewel hun geografische locaties door Plinius verschillend werden bepaald (vgl. Janakieva 2009: 70–71). Vermeldenswaard is dat Duridanov (1969: 34) dacht dat Zyras een Dacisch hydroniem was en het in verband bracht met de Litouwse riviernaam Žiūrà enzovoort.

^{⁵ Plinius,} Naturalis Historia 4.44–45: ^⁴⁴namque thracia altero latere a pontico litore incipiens, ubi hister amnis emergitur, vel pulcherrimas in ea parte urbes habet, histropolitan milesiorum, tomos, callatim, quae antea cerbatis vocabatur, heracleam: habuit et bizonen terrae hiatu raptam; nunc habet dionysopolim, crunor antea dictam; addit zyras amnis. totum eum tractum scythae aroteres cognominati tenuere. eorum oppida aphrodisias, libistos, zygere, rhocoboe, eumenia, parthenopolis, gerania, ubi pygmaeorum gens fuisse proditur; catizos barbari vocabant, creduntque a gruibus fugatos. ^⁴⁵in ora a dionysopoli est odessus milesiorum, flumen pannysis, oppidum ereta, naulochus. mons haemus, vasto iugo procumbens in pontum, oppidum habuit in vertice aristaeum; nunc in ora mesembria, anchialum, ubi messa fuerat. astice regio habuit oppidum anthium; nunc est apollonia. flumina panisos, iuras, tearus, orosines; oppida thynias, halmydesos, develton cum stagno, quod nunc deutum vocatur veteranorum, phinopolis, iuxta quam bosporos. Plinius Secundus: Naturalis Historia, ed. by G. Winkler, 1988. ‘De andere zijde van Thracië begint nu aan de kust van de Euxinus, waar de rivier de Ister uitmondt; en het is wellicht in dit gebied dat Thracië zijn mooiste steden bezit: Histropolis, gesticht door de Milesiërs, Tomi en Callatis, vroeger Acervertis genoemd. Het had ook de steden Heraclea en Bizone, waarvan de laatste door een aardbeving werd verzwolgen; tegenwoordig heeft het Dionysopolis, vroeger Cruni genoemd, dat door de rivier Zyras wordt bespoeld. Dit gehele gebied werd vroeger bewoond door de Scythen, bijgenaamd Aroteres; hun steden waren Aphrodisias, Libistos, Zygere, Rocobe, Eumenia, Parthenopolis en Gerania, waar naar men zegt een volk van Pygmeeën woonde; de barbaren noemden hen Cattuzi en geloofden dat zij door kraanvogels waren verdreven. Aan de kust, vanaf Dionysopolis, liggen Odessus, een stad van de Milesiërs, de rivier Panysus en de stad Tetranaulochus. Het Haemusgebergte, dat met zijn uitgestrekte keten over de Euxinus hangt, had vroeger op zijn top de stad Aristaeum. Tegenwoordig liggen aan de kust Mesembria en Anchialum, waar vroeger Messa lag. De streek van Astice had vroeger een stad die Anthium heette; tegenwoordig ligt Apollonia op die plaats. De rivieren hier zijn de Panisos, de Iuras, de Tearus en de Orosines; er zijn ook de steden Thynias, Halmydessos, Develton met zijn meer, dat nu Deultum wordt genoemd, een kolonie van veteranen, en Phinopolis, nabij welke laatste de Bosporus ligt.’ Plinius de Oudere: The Natural History, vertaald door John Bostock & H. T. Riley, London: Taylor & Francis, 1855.

36

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV

Baltisch *jūrā–/–(i)jā̄- ‘zee’ & *jaurā–/–(i)jā̄- ‘vochtige bodem, moeras, diep water’

5.1.2. Duridanov (1969: 34–35) en Georgiev (1977: 82) vergeleken Iuras met Baltisch *jūr- ‘zee’.

EEN HYPOTHETISCHE ORONYMISCHE TEGENHANGER

6. Het is verleidelijk te speculeren over de relatie van het oroniem Mons Jura, dat wil zeggen de Jura, in het huidige westen van Zwitserland en oosten van Frankrijk, die de noordwestelijke oever vormen van het grootste en diepste meer van West-Europa, het Meer van Genève (580 km²; 310 m). Al in de eerste antieke bron waarin de Jura werd vermeld, Caesars ‘Gallische Oorlog’, werd de hoogte van de Jura benadrukt: altera ex parte monte Iura altissimo⁶ ‘aan een tweede zijde door de Jura, een zeer hoge berg’ [1.2.3.] of inter montem Iuram et flumen Rhodanum,... mons autem altissimus impendebat⁷ ‘tussen de berg Jura en de rivier de Rhône... verhief zich bovendien een zeer hoge berg’ [1.6.1.]. Het oroniem Jura leeft voort in enkele dialectwoorden uit het Frans-Zwitserse grensgebied (FEW V, 82–83): Oud-Neuchâtel (1297) jour ‘bos’, Montana

⁶ Caesar: De bello Gallico 1.2.3: Id hoc facilius iīs persuasit, quod undique loci natura Helvetii continerentur: una ex parte flumine Rheno latissimo atque altissimo, qui agrum Helvetium a Germanis dividit; altera ex parte monte Iura altissimo, qui est inter Sequanos et Helvetios; tertia lacu Lemanno et flumine Rhodano, qui provinciam nostram ab Helvetiis dividit. ‘Hij wist hen hiervan des te gemakkelijker te overtuigen, omdat de Helvetiërs door de aard van hun ligging aan alle kanten ingesloten waren: aan de ene kant door de Rijn, een zeer brede en diepe rivier, die het gebied van de Helvetiërs van dat van de Germanen scheidt; aan de andere kant door de Jura, een zeer hoge berg, die tussen de Sequani en de Helvetiërs ligt; aan de derde kant door het Meer van Genève en de Rhône, die onze provincie van de Helvetiërs scheidt.’

⁷ Caesar: De bello Gallico 1.6.1–2: ¹Erant omnino itinera duo, quibus itineribus domo exire possent: unum per Sequanos, angustum et difficile, inter montem Iuram et flumen Rhodanum, vix qua singuli carri ducerentur, mons autem altissimus impendebat, ut facile perpauci prohibere possent; ²alterum per provinciam nostram, multo facilius atque expeditius, propterea quod inter fines Helvetiorum et Allobrogum, qui nuper pacati erant, Rhodanus fluit isque non nullis locis vado transitur. ‘Er waren in totaal twee routes waarlangs zij hun land konden verlaten: één door het gebied van de Sequani, smal en moeilijk, tussen de berg Jura en de rivier de Rhône, waar nauwelijks één wagen tegelijk kon worden voortgetrokken; bovendien hing er een zeer hoge berg boven, zodat slechts weinigen hen gemakkelijk konden tegenhouden; de andere door onze provincie, veel gemakkelijker en vrijer van hindernissen, omdat de Rhône tussen de grenzen van de Helvetiërs en die van de Allobroges stroomt, die onlangs waren onderworpen, en de rivier op sommige plaatsen door een voorde kan worden overgestoken.’ C. Julius Caesar: De bello Gallico, ed. by T. Rice Holmes, Oxford: Clarendon Press, 1914. C. Julius Caesar: Gallic War, translated by W. A. McDevitte & W. S. Bohn, New York: Harper & Brothers, 1869.

Straipsniai / Articles

37

VÁCLAV BLAŽEK

žur, Chamonix ður id., Neuchâtel joux ‘forêt, surtout forêt de montagne’, jorat ‘petite forêt; lieu plein de broussailles’, Vionnaz dzorá ‘petite forêt de sapins’, besides Middle Latin (Savoy) joria ‘Bergwald’ etc.

6.1. Het semantische verband tussen de betekenissen ‘diep’ en ‘hoog’ hoeft niet te verbazen. 6.1.1. Zo betekent het Latijnse altus zowel ‘hoog’ (oorspronkelijk ‘gegroeid’, als het is afgeleid van alo ‘voeden, doen toenemen’) als ‘diep’, vgl. sub ramis arboris altae [Cicero, Tusculanae disputationes 3.19.44] of altis de montibus [Ovidius, Metamorphoses 3.181] tegenover altissima flumina [Cicero, Tusculanae disputationes 3.6.13] of altior aqua [Caesar, Bellum civile 3.77]. Opmerkelijk is de syntagma ‘hoge zee’, die al in archaïsche teksten wordt gebruikt als IN ALTOD MARID PVCNandod [Columna Duilii = CIL 25; zie Wachter 1987: 359–60] of tu qui permensus ponti maria alta velivola [Livius Andronicus apud Macrobius, Saturnalia 6.5.10].

6.1.2. Anderzijds zijn het Tocharisch A täp- ‘hoog worden’, naast A tpär, B tapre ‘hoog’, die *dʰubro- weerspiegelen, afleidingen van de wortel *dʰeubʰ- ‘diep zijn’, vgl. het Brittonische *dubno- > Welsh dwfn, Cornish down, Breton doun ‘diep’; Gotisch diups, Oudnoors djúpr, Oudengels dēop, Oudsaksisch diop, Oudhoogduits tiof ‘diep’; Litouws dubùs ‘diep; met een holte (van een boom); concaaf, ingestort’, naast daubà ‘kloof, ravijn, bosravijn’, Oudpruisisch [EV] padауbis ‘vallei’; merk ook het r-loze Tochaars A top, B taupe ‘mijn’ (Adams 2013: 296, 330; Smoczyński 2018: 199–200, 256–257). Het is verleidelijk ook de sigmatische uitbreiding in het Spijkerschrift-Luwisch dupša-⁸ op te nemen in de formulering al-ta-an-ni-iš \ Du-up-ša-aš ‘de bron Dupša-’ [KBo II 7 Vo. 25] (Starke 1990: 175; Melchert 1993: 235). Verdere r-afleidingen zijn ook buiten het Tochaars bekend: Litouws dubrà ‘ravijn in een bos’, dubrỹs ‘deuk, holte, ravijn; diepten in een rivier of meer’, Lets dubra ‘modder, moeras’, Kerkslavisch (Russische redactie) dъbъrъ ‘φάραγξ, ravijn, kloof’, Slowaaks dialectisch debra ‘door stormwater uitgesleten greppel; ravijn, geul, gat’, Oekraïens dialectisch débра ‘ravijn, kloof, vallei’, Belarussisch dialectisch dziеbra ‘vallei tussen bergen; stroom, beek tussen bergen’ enz. (Smoczyński 2018: 256); Keltisch *dubpo- ‘water’ > Oudiers dobr, Middelwelsh dw(f)r, Welsh dŵr, Cornish & Middelbretons dour id., Oudbrittons Dubris [Itinerarium Antonini], tegenwoordig Dover, Gallisch *dubra > Douvres, of tegenwoordig Tauber in de Duitse streek Tauber-gau (Dubra-gaue AD 807), enz. (Hamp 1972: 233–237; Matasović 2009: 107; Greule 2014: 529; Delamarre 2018: 152). De gloss δύβρις · κατὰ γλῶσσον θάλασσα [sch. Theoc. 1.118c] hoort hier ongetwijfeld ook bij, hoewel de taalkundige affiliatie ervan onzeker is; Illyrisch is de favoriete kandidaat geweest (Beekes 2010: 358). De betekenis ‘zee’ ondersteunt ook een andere afleiding van dezelfde wortel, Albanees det, Italo-Albanees dejt,

⁸ De overeenkomstige s-stam zou te vinden kunnen zijn in de naam van een van de Litouwse meren, Būdasas, die gewoonlijk wordt afgeleid van *dubasas (Vanagas 1981: 93).

38

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV

Baltisch *jūrā−/−(i)jā− ‘zee’ & *jaurā−/−(i)jā− ‘natte bodem, moeras, diep water’

dejet, als het de protoform *dʰeubetā voortzet, corresponderend met het Proto-Germaanse *deupipō ‘diepte’ > Gotisch diupiba, Oudnoors dýpt, Oudsaksisch diupitha, Middelnederduits dēpede, Middelnederlands diepde, enz. (Orel 1998: 61).

6.1.3. If Iura originally designated ‘mountain forest’, judging from the Romance dialectisms like Old Neuchâtel (1297) jour ‘forest’, Montana zür, Chamonix our id., Neuchâtel joux ‘forêt, surtout forêt de montagne’, jorat ‘petite forêt; lieu plein de broussailles’, Vionnaz dzorá ‘petite forêt de sapins’, bes ides Middle Latin (Savoy) joria ‘Bergwald’ etc. (FEW V 82–83), the primary semantics of the root forming Iura may also be ‘high’. There is another Gaulish oronym with probable parallel semantic motivation, the Forest of Arduenna: in silvam Arduennam or per Arduennam silvam [Caesar, BG 5.3.4, 6.29.4] and Ἀρδουέννα ὕλη [Strabo 4.3.5⁹]. It is generally accepted that this oronym is derived from the stem *arduo- ‘high’, cf. Old Irish ard ‘high, big’, Welsh ardd ‘hill’, but the Ardennes Mountains are not characterized by their height (the highest peak is Signal de Botrange – 692 m), but by vast forests. Judging from Latin arbor ‘tree’, arbustum ‘wood’, derivable from *H₃r̥dʰ-os ‘height, uprightness’ (de Vaan 2008: 50), or Czech strom ‘tree’, derived from strmý ‘steep’, besides Polish strom ‘steep slope’ vs. stromy ‘steep’ (Rejzek 2015: 666), the Arduenna probably designated ‘forest’, consisting of tall trees. Accepting this idea, it is possible to speculate about a similar semantic motivation for the oronym Iura, from the hypothetical adj. *jūro- ‘high, full-grown’ through its substantivisation into ‘tree’ to the collective *jūrā ‘forest’.

⁹ ὕλη γάρ ἐστιν οὐχ ὑψηλῶν δένδρων πολλὴ μὲν οὐ τοσαύτη δὲ ὅσην οἱ συγγραφεῖς εἰρήκασι, τετρακισχιλίων σταδίων, καλοῦσι δ’ αὐτὴν Ἀρδουένναν· κατὰ δὲ τὰς πολεμικὰς ἐφόδους συμπλέκοντες τὰς τῶν θάμνων λύγους βατώδεις οὔσας ἀπέφρακτον τὰς παρόδους· ἔστι δ’ ὅπου καὶ σκόλοπας κατέπηττον, αὐτοὶ δὲ κατέδυνον εἰς τὰ βάθη πανoίκιοι, νησίδια ἔχοντες ἐν τοῖς ἕλεσι: Strabo: Geographica, ed. A. Meineke, Leipzig: Teubner, 1877. ‘Het bestaat uit een woud vol lage bomen; het is uitgestrekt, maar lang niet zo groot als schrijvers hebben beschreven, namelijk 4000 stadia. Het wordt Arduenna genoemd. Bij krijgshaftige invallen vlochten de bewoners de buigzame, doornige struiken ineen en versperden zo de doorgangen [naar hun land]. Op verschillende plaatsen zetten zij bovendien palen, waarna zij zich met hun hele gezinnen terugtrokken in de uithoeken van het woud, op kleine eilanden die door moerassen omgeven waren.’ Strabo: The Geography, vertaald door H. C. Hamilton & W. Falconer, London: George Bell & Sons, 1903.

Straipsniai / Articles

39

VÁCLAV BLAŽEK

VERHOUDING TUSSEN *i̯uHr–/*i̯euHr– EN *uH₁r–/*u̯eH₁r– ‘WATER’?

7. De vraag is gerechtvaardigd of er enig verband bestaat tussen het hierboven besproken *iuHr–/*ieuHr– en het IE *uHr–/*ueH₁r– ‘water’^¹⁰.

7.1. Petits reconstructie *H₁euHr– (§1.4.3.) is waarschijnlijk verenigbaar met zowel het Baltische *jūr– ‘zee’ als het IE *uH₁r–/*ueH₁r– ‘water’, als deze vormen worden geherinterpreteerd als *H₁uH₁r–/*H₁ueH₁r–, maar niet met het Armeense jōwr ‘water’ (§4.2.1.).

7.2. Een mogelijke uitweg zou zijn om *iuHr–/*ieuHr– te analyseren als een samenstelling bestaande uit *iu–/*ieu– + *uH₁r–. Het eerste component lijkt verband te houden met een van twee homonieme wortels:

7.2.1. *ieu– (< *H₁i̯-eu–^¹¹ – zie EWAI II 420) ‘bewegen’ > Khotan-Sakaans gyūna–, jūna– ‘beweging, gang; keren’, Pasjtoe yun, mv. yānə ‘beweging, gang, stap’, naast Avestan yaona–, als het ‘weg’ betekende in plaats van de traditionele vertaling ‘plaats’, en Vedisch yóni–, als het ‘route, verblijfplaats’ betekende (ESIJ 4: 94–95; NEVP 100; Bailey 1979: 112; Lubotsky 1988: 38).

7.2.2. *ieu– ‘scheiden’ > Vedisch yúcchati ‘houdt zich afzijdig, scheidt zich’, con. ví yāvanta ‘zullen scheiden’ enz., yutā-dveṣas– ‘bevrijd van vijanden’ (LIV 314; EWAI 2: 403–04; Turner 1966: #10442, 10497; MW 848, 852–53); Jong-Avestan yūtā– ‘gescheiden’; Middelperzisch: manicheïsch jwd̄y, boeddhistisch ywdt ‘gescheiden, verdeeld’, Parthisch ywd ‘scheiden (van); zonder’; Nieuwperzisch jūdā, Beloetsji jītā, Zazaki jīyā, Qohrudi yadā ‘gescheiden’; Pasjtoe byal ‘gescheiden, verschillend, apart’ enz. (Cheung 2007: 215–16).

7.2.3. Er bestaat een specifieke Indo-Iraanse term *iau(i)iā– die ‘waterloop’ aanduidt, voortgezet in het Vedische yāvyā– ‘beek, rivier, kanaal’ [RV 8.98.8], Asjkoen yo ‘stroompje’, Kati yū id. enz.; Oudperzisch yau̯viyā– ‘kanaal’, zoroastrisch Pahlavi ywd /jōy/, Nieuwperzisch jō(i) id., Parachi žī ‘beekje’ (EWAI 2: 405; ESIJ 4: 118–19; Turner 1966: #10442). De waterlopen hebben bewogen, zoals bijvoorbeeld Bailey (1979: 112) vermeldde (vgl. §7.2.1.), maar zij kunnen ook hun oevers van elkaar scheiden, zoals bijvoorbeeld Turner (1966: #10442) voorstelde (vgl. §7.2.2.). Hetzelfde kan ook over een zee worden gezegd. Daarom is de hypothetische samenstelling

^¹⁰ Vedisch vār–, Jong-Avestan vāra– ‘regen’; Kuneiform Luwisch wā́rsa ‘water’; Latijn ūrinārī ‘onderdompelen’, Oudengels wær ‘zee’, Oudnoors vá́ri ‘vloeistof, water’, úr ‘natheid, vochtigheid’; Oudpruisisch wurs ‘vijver’ enz. (NIL 715–17).

^¹¹ De vorm *H₁ieu– vertegenwoordigt de uitbreiding van de wortel *H₁ei̯– ‘gaan’ (LIV 232–233), zoals *sreu̯– ‘stromen’ (LIV 588) tegenover *ser– > Vedisch sar– ‘rennen, zich haasten’, Pali sarati ‘beweegt’; Sogdisch hrt ‘ging’, Koerdisch har ‘gaan’ (EWAI 2: 705–706; Blažek 2018: 74–76).

40

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV

Baltisch *jūrā-/- (i)jā̄- ‘zee’ en *jaurā-/- (i)jā̄- ‘vochtige grond, moeras, diep water’

*iu–/*ieu– + *uH₁r– kan op twee alternatieve manieren worden geïnterpreteerd: (i) ‘stromend water’; (ii) ‘water dat scheidt’.

7.2.4. De volgende vraag is of dezelfde samenstelling van toepassing is op het Gallische oroniem *Jurā?

7.2.4.1. Misschien lijkt het paradoxaal, maar de samenstelling *iu–/*ieu– + *uH₁r– met de hypothetische betekenis ‘stromend water’ zou werkelijk kunnen dienen om bergen aan te duiden, aangezien juist in de bergen de bronnen van rivieren liggen. In de gebieden waar Slavische talen worden gesproken, zijn er verschillende bergen die Tok worden genoemd, d.w.z. ‘beek’. Soortgelijke ‘water’-etymologieën kunnen worden voorgesteld voor bergen als Mons Abnоbae [Plinius de Oudere, Naturalis historiae 4.79], tegenwoordig Schwarzwald, waar de bron van de Donau ligt. Het oroniem kan de Latijnse aanpassing zijn van het Gallische *moni̯os abnobi of het latere *abnobe ‘[rijke aan] rivieren zijnde bergketen’. Een ander voorbeeld kan de mythische Avestische berg Harā–/Haraitī– zijn, waarvan de hoogste top, Hū̆kairiia– genoemd, de woonplaats is van de godin Arduui Sūrā Anāhita, die over alle wateren heerst [Yašt 5.121; 10.50; 10.88; 12.23–25] (Blažek & Šefčík 2011: 239–49). In het Juragebergte ontspringen verschillende rivieren die behoren tot de stroomgebieden van de Rhône en de Rijn: Ain (→ Rhône), Allaine (→ Doubs → Rhône), Birs (→ Rijn), Doubs (→ Saône → Rhône), Loue (→ Doubs → Rhône), Orbe (→ Thielle → Rijn), Seille (→ Saône → Rhône), Venoge (→ Meer van Genève → Rhône).

7.2.4.2. De tweede semantische interpretatie, ‘water dat scheidt’, is blijkbaar niet van toepassing op bergen. Maar wij beschikken over de gewijzigde samenstelling *iu–/*ieu– + *H₂(o)r–, waarin het tweede bestanddeel in het Continentaal Keltisch kan worden geïdentificeerd: Cis-Alpijns Gallisch *orom-bouui *{of} bergen-bewoners^¹², gereconstrueerd op basis van verschillende varianten van de Latijnse gen. pl.: Oromobiorum / Orumboviorum / Orumbioiorum / Oromobiorum (Meid 1996: 13); Keltiberisch [Peñalba de Villastar] *oros- (s-stam) in het syntagma eni.orosei̯ on/

¹² Zie de door Plinius gedocumenteerde interpretatie, Naturalis historiae 3.124–125: oromobiorum stirpis esse comum atque bergomum et licini forum aliquotque circa populos auctor est cato, sed originem gentis ignorare se fatetur, quam docet cornelius alexander ortam a graecia interpretatione etiam nominis vitam in montibus degentium. in hoc situ interiit oppidum oromobiorum parra, unde bergomates cato dixit ortos, etiamnum prodente se altius quam fortunatius situm. ‘Volgens Cato leren wij ook dat Comum, Bergomum en Liciniforum, evenals enkele andere naburige volken, van de Orombouii afstammen, maar hij geeft toe dat hij de oorsprong van dat volk niet kent. Cornelius Alexander bericht echter dat zij uit Griekenland kwamen en hun naam uitlegt als ‘zij die op de bergen wonen’. In dit gebied is Parra verdwenen, een stad van de Orombouii, van wie volgens Cato de bevolking van Bergomum afstamt; de ligging ervan toont nog steeds aan dat zij hoger dan vruchtbaar gelegen was.’ Plinius de Oudere: The Natural History, vertaald door John Bostock & H.T. Riley, Londen: Taylor & Francis, 1855.

Straipsniai / Articles

41

VÁCLAV BLAŽEK

in de bergen’, d.w.z. ‘montanus’, als epitheton van de god Lugus (Meid 1996: 13). Verwant kan het woord voor ‘grens, grensgebied’ in het Insulair Keltisch zijn: Middeliers or m. ‘grens, grensgebied, uiterste’ (DIL O–149); Oudwelsh (9ᵉ eeuw) or, modern Welsh ŏr ‘grens, kust, rand, kant, zoom, oever, rand’ (GPC), Cornisch or v., mv. oryon, Oudbretons orion gl. ‘oram’, Middelbretons euryen ‘rand van een fontein’ (LEIA II 26; Pedersen I: 207; II: 51). Buitenkeltische cognaten zijn bijvoorbeeld Grieks ὄρος ‘berg, hoogte’ [Il. 14.227; Od. 5.279], ὀρέστερος ‘in de bergen levend, uit bergen bestaand’ [Il. 22.93; Od. 10.212]; Hettitisch haršar/haršn- ‘hoofd, persoon, voorkant, begin’ < *H₃ersr̥, gen. *H₃r̥snós (Kloekhorst 2008: 314–315); Oudavestisch arašūua-, Vedisch r̥ṣvā- ‘hoog’ (EWAI 1: 262). In dit geval zou de samenstelling *iu–/*ieu– + *H₃(o)r– + coll. *–eH₂ > het Gallische *Jūrā betekenen: *‘bergen die scheiden’, waarschijnlijk zowel hun hellingen als hun bossen.

CONCLUSIE

8. De voorafgaande gedeeltelijke analyses maken de formulering van de volgende conclusies mogelijk:

8.1. In het Baltisch vinden we twee bijna-synoniemen die ‘zee’ aanduiden, *jūra–, *jūr(i)ia– id. en *mar(i)iā– ‘zee, baai, lagune’. Als de laatste term ‘ondiepe zee’¹³ aanduidde, moet de eerste oorspronkelijk ‘diepe zee’ hebben betekend.

8.2. De Litouwse v̥rddhi-vorming jáura, jáurė, jáuris ‘vochtige, zware, onvruchtbare grond; grond met klei’, jáura of jáuras ‘moeras, diep water’ kan semantisch met het Gemeen-Baltische *jūr- ‘zee’ worden verbonden via de betekenis ‘diep water’, gezien de traditionele opvatting van moerassen als bodemloze plaatsen.

8.3. De hydroniemen Jura (bekken van de Narew) en Jurin (bekken van de Oka) liggen ver van elke zee en daarom zouden hun primaire betekenissen ‘diep (water)’ of ‘moerassig’ moeten zijn. Hetzelfde kan worden voorgesteld voor het toponiem Ἰούρουνον, dat door Ptolemaeus ten zuiden van de kust van de Oostzee werd gelokaliseerd. Misschien duidde het een

¹³ Oorspronkelijk ‘zee’ in het algemeen, wijdverbreid in het ‘Oud-Europese’ gebied: Latijn mare ‘zee(-water)’; Gallisch more ‘mare’ [Glossary of Vienne], Oudiers muir, Welsh mōr ‘zee’; Gotisch marei ‘zee’, mari-saiws ‘meer’, Oudnoors marr ‘zee’, Oudhoogduits mari, meri ‘zee, meer’; Oudkerkslavisch morje ‘zee’. De primaire betekenis ‘zee’ in het Baltisch wordt bevestigd door het Baltische leenwoord in het Balto-Fins *mere ‘zee’, dat hierboven (§1) is besproken. Buiten dit gebied zijn er minder zekere cognaten met nogal afwijkende betekenissen: Hettitisch marmar(a)-, mammara- ‘waterverzadigd bos, overwoekerd moeras, waterrijk gebied, drassig land, veen, moeras’ (Puhvel 2004: 79–80); Armeens mawr ‘moeras’ (*mamr- <?*mar mr-, hoewel het ook verbonden zou kunnen worden met het Litouwse máuras ‘slijm, drab, modder’ enz. – zie Džaukjan, Saradževa, Arutjunjan 1983: 128); Ossetisch mal ‘stilstaand water’ < *māria– (Gamkrelidze, Ivanov 1984: 673, 943).

42

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV

Baltisch *jūrā–/–(i)iā̄- ‘zee’ & *jaurā–/–(i)iā̄- ‘natte bodem, moeras, diep water’

dorp bij een of ander diep meer in het Kasjoebische merengebied (Pojezierze Kaszubskie), bijvoorbeeld Jezioro Wdzydze: 14,55 km²; 69,5 m; of in het Drawsko-merengebied (Pojezierze Drawsko), bijvoorbeeld Jezioro Drawsko: 19,56 km²; 79,7 m.

8.4. Als het Fennisch-Permische *jürs ‘diepe plaats in het water’ en het Fennisch-Wolgaïsche *järwä ‘meer’ aanpassingen van respectievelijk het Baltische *jūrā–/–(i)iā̄ ‘zee’ & *jaurā–/–(i)iā̄- ‘moeras, diep water’ vertegenwoordigen, kunnen zij de meer oorspronkelijke betekenissen weerspiegelen, misschien respectievelijk ‘diep water’ in het algemeen en ‘diepwaterreservoir’.

8.5. Het hypothetische Voor-Baltische *jūr- ‘diep water’ is verenigbaar met het Armeense յowr ‘water’ en het Griekse Εὔρος ‘{God van de} zuidoostenwind’. Hun gemeenschappelijke protoform was volgens Irslinger waarschijnlijker *iuHr-/ *ieuHr dan volgens Petit *H₁euHr of volgens Derksen *eu’r.

8.6. Beide door Plinius opgetekende hydroniemen uit Oost-Thracië, Juras en Zyras, zouden verwant kunnen zijn als zij betrekking hadden op diepe of moerassige rivieren.

8.7. Het oroniem Jura verwijst naar bergen die worden gekenmerkt door een zeer steile helling naar het Meer van Genève. Het kan daarom heel goed van dezelfde oorsprong zijn. Het verband tussen de betekenissen ‘diep’ en ‘hoog’ wordt besproken in §6.1.2. Adams (2013: 296) voegt daaraan toe: ‘wat diep is wanneer het van bovenaf wordt gezien, kan als hoog worden opgevat wanneer het van onderaf wordt gezien’.

8.8. De legitieme vraag of *iuHr–/*ieuHr– een oude samenstelling vertegenwoordigt die uit *uH₁r- ‘water’ bestaat, kan positief worden beantwoord als het eerste bestanddeel wordt geïdentificeerd als het werkwoord *ieu– (i) ‘bewegen’ of (ii) ‘scheiden’. Het idee van ‘bewegend water’ is van toepassing op zeeën, rivieren en zelfs bergen, als zij de locaties van rivierbronnen zijn. Het alternatieve idee van ‘water scheiden’ is eveneens van toepassing op zeeën en rivieren, maar waarschijnlijk niet op bergen. In het geval van de Jura-bergen, die waarschijnlijk het Proto-Keltische *jūrā weerspiegelen, kan de alternatieve samenstelling *iu–/*ieu– + *H₃(o)r- + *–eH₂– ‘*bergen die scheiden’ een rol spelen. Het is noodzakelijk te benadrukken dat de aanvaarding van de samenstelling met een van deze semantische interpretaties de hierboven (§6.1.2.) besproken speculaties over ‘diep’ versus ‘hoog’ irrelevant maakt.

BIBLIOGRAPHY

ALEW – Altlitauisches etymologisches Wörterbuch 1: A–M, 2: N–Ž, unter der Leitung von W. Hock und der Mitarbeit von E. J. Bukevčiūtė und Ch. Schiller bearbeiten von R. Fecht, A. H. Feulner, E. Hill und D. S. Wodtko, 3: Verzeichnisse und Indices, unter der Leitung von W. Hock und der Mitarbeit vieler anderer bearbeiten von R. Fecht, Hamburg: Baar, 2015.

Bailey Harold W. 1979: Dictionary of Khotan Saka, Cambridge: University Press.

Straipsniai / Articles

43

VÁCLAV BLAŽEK

Bammesberger Alfred 1970: Litauisch lapė und lateinisch zolpēs. – Donum Balticum: To Professor Christian S. Stang on the occasion of his seventieth birthday, 15 March 1970, ed. V. Rūke–Draviņa, Stockholm: Almqvist & Wiksell, 38–43.

Beekes Robert S. P. 2010: Etymological Dictionary of Greek 1–2, Leiden, Boston: Brill.

Bednarczuk Leszek 1976: Zapożyczenia ugrofińskie w językach bałtosłowiańskich. – Acta Baltico-Slavica 9, 39–63.

Billy Pierre-Henry 1993: Thesaurus Linguae Gallicae, Hildesheim, Zürich, New York: Olms & Weidmann.

Blažek Václav, Šefčík Ondřej 2011: Oronyms derived from water? – Mons Abnobae and Haraiti. Historische Sprachforschung 124, 239–249.

Blažek Václav 2018: K pramenům řek indoevropských. – Vesper Slavicus. Sborník k nedožitým devadesátinám prof. Radoslava Večerky, ed. P. Malčík, Praha: Nakladatelství Lidové noviny, 58–80.

Būga Kazimieras 1959: Rinktiniai raštai 2, ed. Z. Zinkevičius, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla.

Cheung Johnny 2007: Etymological Dictionary of the Iranian Verb, Leiden, Boston: Brill.

Curtius Georg 1879: Grundzüge der griechischen Etymologie 5. unter mitwirkung von E. Windisch umgearb. aufl., Leipzig: Teubner.

Darms Georges 1978: Schwäher und Schwager, Hahn und Huhn: die Vṛddhi-Ableitung im Germanischen, München: Kitzinger.

Delamarre Xavier 2018: Dictionnaire de la langue gauloise. Une approche linguistique du vieux celtique continental, Paris: Éditions Errance.

Derksen Rick 2015: Etymological Dictionary of the Inherited Baltic Lexicon, Leiden, Boston: Brill.

Detschew Dimiter 1957: Die thrakischen Sprachreste, Wien: Rohrer.

DIL – Dictionary of the Irish Language. Based mainly on Old and Middle Irish Materials (Compact Edition), ed. E. G. Quin et al., Dublin: Royal Irish Academy, 1998.

Douglas Q. Adams 2013: A Dictionary of Tocharian B 1–2, Revised and Greatly Enlarged Edition, Amsterdam, New York: Rodopi.

Duridanov Ivan 1969: Thrakisch-dakische Studien. 1. Teil: Die thrakischund dakisch-baltischen Sprachbeziehungen. – Balkansko ezikoznanie 13/2, 1–104.

44

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV

Baltic *jūrā-/-(i)iā- ‘sea’ & *jaurā-/-(i)iā- ‘wet soil, bog, deep water’

Džaukjan Gevork B. 1967: Oč­erki po istorii dopis’mennogo perioda armjanskogo jazyka, Erevan: Izdatel’stvo Akademii nauk Armjanskoj SSR.

Džaukjan Gevork B., Saradževa Lûdviga A., Arutjunjan Covinar R. (eds.) 1983: Oč­erki po sravnitel’noj leksikologii armjanskogo jazyka, Erevan: Izdatel’stvo Akademii nauk Armjanskoj SSR.

ESIJ – Rastorgueva Vera S., Ėdel’man Dž. I. 2000–2011: Ėtimologičeskij slovar’ iranskix jazykov 1–4, Moskva: “Vostočnaja literatura”.

ESJS – Etymologický slovník jazyka staroslověnského 5, ed. E. Havlová, Praha: Academia, 1995.

EWAI – Mayrhofer Manfred 1986–2001: Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen 1–3, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag.

FEW – Walther von Wartburg et al. 1928–2003: Französischen etymologisches Wörterbuch: eine Darstellung des galloromanischen Sprachschatzes, Basel: Helbing & Lichtenhahn; Zbinden, Paris: H. Champion; Genève: Slatkine. Available at: https://apps.atilf.fr/lecteurFEW/index.php/page/view.

Fraenkel Ernst 1962–1965: Litauisches etymologisches Wörterbuch 2 Bde. (Indogermanische Bibliothek: 2. Reihe Wörterbücher), Heidelberg, Göttingen: Carl Winter Universitätsverlag, Vandhoeck & Ruprecht.

Gamkrelidze Tamaz V., Ivanov Vjačeslav V. 1984: Indoevropejskij jazyk i indoevropejcy. Rekonstrukcija i istoriko-tipologičeskij analiz prajazyka i protokul’tury, Tbilisi: Izdatel’stvo Tbilisskogo universiteta.

Georgiev Vladimir I. 1977: Trakite i texnijat ezik, Sofija: Izdatelstvo na Bălgarskata akademija na naukite.

GPC – Geiriadur Prifysgol Cymru. Available at: https://welsh-dictionary.ac.uk.

Greule Albrecht 2014: Deutsches Gewässernamenbuch. Etymologie der Gewässernamen und der dazugehörigen Gebiets-, Siedlungsund Flurnamen, Berlin, unter Mitarbeit von S. Hackl-Rößler, Boston: de Gruyter.

Hamp Eric P. 1972: Keltic dubro- ‘water’: the story of a lexeme. – Studies in Linguistics in honor of George L. Trager, ed. M. E. Smith, Hague, Paris: Mouton, 233–237.

Janakieva Svetlana 2009: Trakijskata xidronimija, Sofija: Akademično izdatelstvo “Prof. Marin Drinov”.

Kaibel Georg 1885: Antike Windrosen. – Hermes: Zeitschrift für klassische Philologie 20/4, 579–624.

Straipsniai / Articles

45

VÁCLAV BLAŽEK

Kloekhorst Alwin 2008: Etymological Dictionary of the Hittite Inherited Lexicon, Leiden, Boston: Brill.

LEIA II – Lexique étymologique de l’irlandais ancien 2: M–P, par J. Vendryès, Dublin: Dublin Institute for Advanced Studies, 1960.

Lejeune Michel 1972: Phonétique historique du mycénien et du grec ancien, Paris: Klincksieck.

LIV – Helmut Rix, Martin Kümmel, Thomas Zehnder, Reiner Lipp, Brigitte Schirmer 2001: Lexikon der indogermanischen Verben. Die Wurzeln und ihre Primärstammbildungen, Wiesbaden: Reichert.

LKŽ – Lietuvių kalbos žodynas, vols. I–XX, Vilnius: Mokslas, 1941–2002.

Lubotsky Alexander M. 1988: The System of Nominal Accentuation in Sanskrit and Proto-Indo-European, Leiden, New York, Köbenhavn, Köln: Brill.

Matasović Ranko 2009: Etymological Dictionary of Proto-Celtic, Leiden, Boston: Brill.

Mažiulis Vytautas 1981: Prūsų kalbos paminklai 2, Vilnius: Mokslas.

Mažiulis Vytautas 2013: Prūsų kalbos etimologijos žodynas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras.

ME – Mühlenbach Karlis, Endzelin Janis 1923–1932: Lettisch-deutsches Wörterbuch IV. Band, Riga: Herausgegeben vom lettischen Kulturfonds.

Meid Wolfgang 1996: Kleine keltiberische Sprachdenkmäler, Innsbruck: Innsbrucker Beiträge zur Sprachwissenschaft, Vorträge und Kleinere Schriften 64.

Meillet Antoine 1936: Esquise d’une grammaire comparée de l’arménien classique, Vienne: Imprimerie des P. P. Mekhitharistes.

Melchert H. Craig 1993: Cuneiform Luvian Lexicon, Chapell Hill, N. C.: self-published.

MW – Monier-Williams Sir Monier 1899 (reprint 1993): A Sanskrit-English Dictionary, Delhi: Motilal Banarsidass. Available at: http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/tamil/recherche.

NEVP – Morgenstjerne Georg 2003: A New Etymological Vocabulary of Pashto, ed. J. Elfenbein, D. N. MacKenzie, N. Sims-Williams, Wiesbaden: Reichert.

NIL – Wodtko Dagmar S., Irslinger Britta, Schneider Carolin 2008: Nomina im Indogermanischen Lexikon. (Indogermanische Bibliothek, Reihe 2: Wörterbücher), Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag.

46

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV

Baltic *jūrā-/-(i)iā̄- ‘sea’ & *jaurā-/-(i)iā̄- ‘wet soil, bog, deep water’

Nobbe C. F. A. (ed.) 1966: Claudii Ptolemaei Geographia, Hildesheim: Olms.

Olsen Birgit A. 1999: The Noun in Biblical Armenian. Origin and Word-Formation, Berlin, New York: de Gruyter Mouton.

Orel Vladimir 1998: Albanian Etymological Dictionary, Leiden, Boston, Köln: Brill.

Otkupščikov Jurij V. 2004: Drevnjaja gidronimija v bassejne Oki. – Balto-slavjanskie issledovanija 16, 83–114.

Pedersen Holger 1909–1913: Vergleichende Grammatik der keltischen Sprachen, 2 vols: I. Einleitung und Lautlehre, II. Bedeutungslehre (Wortlehre), Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht.

Petit Daniel 2010: Untersuchungen zu den baltischen Sprachen, Leiden, Boston: Brill.

Przybytek Rozalia 1993: Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreußens, Stuttgart: Steiner.

Puhvel Jaan 2004: Hittite Etymological Dictionary, vol. 6: Words beginning with M, Berlin, New York: de Gruyter Mouton.

Rejzek Jiří 2015: Etymologický slovník, 3. (2. přeprac. a rozšíř.), Praha: Leda.

Rozwadowski Jan 1948: Studia nad nazwami wód słowiańskich, Kraków: Nakładem polskiej Akademii umietności.

Schmidt Rüdiger 1981: Grammatik des Klassisch-Armenischen mit sprachvergleichenden Erläuterungen, Innsbruck: Institut für Sprachwissenschaft der Universität Innsbruck (Innsbrucker Beiträge zur Sprachwissenschaft, Bd. 32).

Schwyzer Eduard 1939: Griechische Grammatik auf der Grundlage von Karl Brugmanns Griechischer Grammatik, 1. Band, München: Beck.

SKES – Suomen kielen etymologinen sanakirja, ed. Y. H. Toivonen et al., Helsinki: Suomalais-Ugrilainen seura, 1955–1981.

Smoczyński Wojciech 2018: Lithuanian Etymological Dictionary, ed. A. Holvoet, S. Young, assist. W. Browne, Berlin, Bern, Bruxelles, New York, Oxford, Warszawa, Wien: Peter Lang.

Solta Georg R. 1960: Die Stellung des Armenischen im Kreise der indogermanischen Sprachen, Wien: Mechitharisten-Buchdruckerei.

Starke Frank 1990: Untersuchung zur Stammbildung des keilschrift-luwischen Nomens, Wiesbaden: Harrassowitz.

Thomsen Vilhelm 1890: Beröringer mellem de finske og de baltiske (litauisk-lettiske) Sprog, Kobenhavn: Dreyer.

Straipsniai / Articles

47

VÁCLAV BLAŽEK

Tomaschek Wilhelm 1894: Die alten Thraker: eine ethnologische Untersuchung II: Die Sprachreste 2: Personen und Ortsnamen. – Sitzungsberichte der Philosophisch-historischen Classe der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften 131.1, Wien: Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 1–103.

Toporov Vladimir N. 1975–1980: Prusskij jazyk: slovar’ (A–D), (I–K), Moskva: Nauka.

Trautmann Reinhold 1910: Die altpreussischen Sprachdenkmäler, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht.

Turner Ralph L. 1966: A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages, Oxford: University Press.

Udolph Jürgen 1990: Die Stellung der Gewässernamen Polens innerhalb der alteuropäischen Hydronymie, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag.

UEW – Uralisches etymologisches Wörterbuch, ed. K. Rédei, Budapest: Akadémiai Kiadó, 1986–1988.

Vanagas Aleksandras 1981: Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas, Vilnius: Mokslas.

Vries Jan de 1962: Altnordisches etymologisches Wörterbuch, Leiden: Brill.

Wachter Rudolf 1987: Altl ateinische Inschriften. Sprachliche und epigrafische Untersuchungen zu den Dokumenten bis etwa 150 v. Chr., Bern, Frankfurt am Main, New York, Paris: Lang.

Walde Alois, Hofmann J. B. 1954: Lateinisches etymologisches Wörterbuch, vol. 2, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag.

Winkler Gerhard 1988: C. Plinii Secundi Historiae Naturalis, Libri III/IV, Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft.

Acknowledgement

The present study was prepared thanks to the support of the Specific Research Fund of Masaryk University, Nr. 2817. I am grateful to John D. Bengtson and Stefan Zimmer for their comments and correction of English. My thanks also belong to Alexander Nikolaev for his mention of the Greek data and to two anonymous referees for their useful comments.

48

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV

Baltic *jūrā–/(i)ijā– ‘sea’ & *jaurā–/(i)ijā– ‘wet soil, bog, deep water’

Baltų *jūrā–/(i)ijā– ‘jūrą’ ir *jaurā–/(i)ijā– ‘šlapias dirvožemis, pelkė, gilus vanduo’

SANTRAUKA

Straipsnyje analizuojama proto-baltų šaknis *jūr-. Ji paliudyta lietuvių kalbos žodyje jūra f., pl. jūros; var. jūria f., pl. jūrios ir jūrė f., pl. jūrės ir lat. jūra arba jūra ‘jūra; didelis vandens telkinys; ežeras’, dial. jūre, jūris (ME II 122), kuršininkų jūr(e) f. ‘jūra’. Šios formos atitinkamai gali būti sietinos su proto baltų *jūra–, *jūria–, *jūri̯ā–. S. prūsų lurīay [Elbingo žodynas 66: ‘Mer’] = nom. pl. *jur’ai ir iurin [Enchiridion] ‘jūra’ = acc. sg. *jur’an atspindi protobaltišką formą *jūriā–. Nagrinėjamajai šakniai giminiški ir liet. jūra, jūrė, jūris ‘šlapia, sunki, nederlinga dirva; dirvožemis su moliu’, jūra arba jūrās ‘pelkė, gilus vanduo’, būdvardis jūrus ‘pelkėtas’, atspindintys šaknies *jūr– vṛddhi– darybos tipą *jaur–su panašiais vardžodominiais plėtiniais. Nagrinėjamasis žodis yra gana plačiai paliudytas Lietuvos ir Latvijos hidronimijoje, taip pat ir už rytinio Baltijos regiono teritorijos ribų, pavyzdžiui, Jura (Narevo intakas, pirmasis paminėjimas 1426 m.) ir Jurin (dvi griovos Maskvos upės baseine), pastarasis atitinka liet. jaurýnas ‘pelkėta vieta’. Pirmasis rašytinis galimai baltiškos šaknies *jūro darinio paminėjimas gali būti atpažįstamas vv. ‘loúrquovov’, lokalizuojamo į vakarus nuo Vistula upės žiočių ir į rytus nuo Viadua upės žiočių, kuris fiksuotas vadinamame Ptolemajaus Geografijos rankraštyje Rt [2.11.27.] (II a.). Abu baltų variantus *jūr– & *jaur– pasiskolino Permės finai – *jürs ‘gili vieta vandenyje’ ir Volgos finai – *järwä ‘ežeras’. Kitose indoeuropiečių kalbose patikimai paliudytas tik vienas gimin iškas žodis – armėnų jowr ‘vanduo’. Esama galimybės jį sieti su s. graikų Εὔρος ‘Pietryčių vėjo {dievas}’. Šiuo atveju galima rekonstruoti bendras protoformas *iuHr– ir *ieuHr–. Pateikiamos ir dvi perspektyvios Plinijaus Vyresniojo iš istorinės Trakijos užrašytos hidroniminės paralelės: Zyras, galbūt dabartinė Batovska reka Dobrudžoje, ir Iuras, dabar galbūt upė Karaagač (Pietų Bulgarija). Problemiškesnis siejimas su galų oronimu Mons Iura. Siūlomas naujas etimologinis sprendimas – formą *iuHr–/*ieuHr– galima analizuoti kaip seną junginį, sudarytą iš *ieu– (i) ‘judėti’ arba (ii) ‘atskirti’ ir *uHr̥– ‘vanduo’.

Įteikta 2021 m. kovo 15 d.

VÁCLAV BLAŽEK

Department of Linguistics and Baltic Studies Masaryk University Nováka 1, CZ–60200 Brno [email protected]

Straipsniai / Articles

49