scieee Science in your language
[lt] (orig) [de] [fr] [it] [es] [pt]

Iškilusis bendrinės lietuvių kalbos ugdytojas Kazys Ulvydas

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Iškilusis bendrinės lietuvių kalbos ugdytojas Kazys Ulvydas

Author: Jonas Palionis
Year: 2010
Source: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/download/297/362
366 Linbos
Cul u a | 83
JONAS PALIONIS
IKIŠlusIs bEND INs mIETUVI
Kalbos uGDY oJas
KaZYs ulVYDas
(100-oses ani e sá ios de nascimen o acadêmico) Kazys ul ydas (19101996) um
de XX a. segunda pusês kalbininkų, mui o e mui o aisingly pasida ba ęs não só
do ensino das línguas li uãs (g amma ikos, leksikologias e leksikog a ijas),
mas e em á ios di e sos ba es da cul u a das línguas bend inas li uanas.
nos anos pos e io es da ocupação so ié ica ele (jun amen e com ou os)
p epa ou pa a o assun o da p á ica mui o necessá ia uma pala a de esc i a
da língua Li uânia (1948), cujo nome não e le e seu con eúdo, pois nele
konspek iškai ape a não só a esc i a, mas ambém a classi icação de
e mos de consumo, links de esc e imen o, nomes de assun os, além disso,
ap esen adas didocas lis as de pala as comuns des inadas à esc i a e
esc e imen o. Es e diccioná io, alguns anos ha endo sido o único plu ialypė
sis ema de linguagem li uãs meio de conhecimen o, não pa ou sua
signi icância p á ica e liga nossos empos. yškiausiai K. ul ydo ac i i ies and
con en s o he Li huanian communi y's language educa ion a e disclosed a
his ini ia i e in 1961 in he i s o allow Kalbos kul ū oje, nepe iodiniame leidinyje, предназначенном для широкой общественности, whose
J. PalIoNIs. Issokilusis bend inês língua li uãs ugdy ojas Kazys ul ydas 367
esponsá el edi o um ele oi a é 1991 anos, e a edacional collegia ma iu liga
seu im de ida. Aqui es á publicado a é 45 a igos, nos quais são a ados
ak ualús eó icos e p á icos bend inês assun os de no mimo da língua.
Já no p imei o Kalbos kul ū os nume io įžanginiame a igo Kalbos kul ū os
ugdymo užda iniai K. ul ydas é nub ėžęs p incipais gai es des a publicação:
melho a a língua esc i a li uânica, especialmen e mui o a enção p es ando
à língua jo nal aščių, nuola os ūpin is, que bend inė šnekamoji
(anuome iniu e min li e a ū inė šnekamoji) kalba nea silik ų nuo
ašomosios, ūpin is k naujjai suda omų e minų aisyklingumu ( e edindo
kalbininkų konsul acijas). Aqui exp essa e indignčy ino pon o de is a, que [į]
a cul u a da língua de íamos e como a uma pa e indis inguí el do ní el
cul u al do indi íduo (p. 8). Vėlesniųjų Kalbos kul ū os nume ių eo icos
a igos, dos quais maio ia įžanginiai (juos undamen amen e pode-se chama
p og aminiais), K. ul ydas s a s ė kalbos kul ū os są okos (N . 9), kalbos
no mos (N . 33), kalbos isuomeninės esmės (N . 27), spaudos kalbos (N . 7, 28),
mokyklos, como impo an e ação de le an ação da cul u a lingüís ica,
gim osios kalbos san ykio su li e a u a (N . 39), su s e imismo (N . 45) e
ou os p oblemas. Em a igos de ca ác e p á ico esc e eu sob e
p ielinksnio pas signi icado e a oseną na a ual língua li uânica (N . 3),
ap esen ou žiupsnelį a macijos bei medicinos e minų (N . 21), ap a ė
mais o p amonės e miniją (N . 43), dise acijų kalbą (N . 4). Neischleido de
olhos aqui ele e sepa os kalbininkų aidmens ugdan bend inę lie u ių kalbą.
esc e eu a ocasião do oi en aanésimo jubileio sob e akademą Juozą
balčikonį (N . 8), sob e s aiga mi usį do g ande diccioná io da língua Lie u ių
y . edi o ių Joną K uopą (N . 30, 54), sob e sin aksės i leksikos y inė oją
adelę Valeckienę (N . 30), sob e Jono Jablonskio pažiū as į kalbą (N . 42).
Embo a K. ul ydas mui o alo izasse Jono Jablonskio pažiū as e indílį pa a
bend inês língua li uanas c iação e no minimą, po ém, es udando Kauno
Vy au as Didžiojo uni e si e e, e e opo unos amilia iza e com no as
P ahos ling is inė mokyklos bend inė linguagem eo ias, disseminadas J.
Jablonskio P anož ska dinių, Pe o Joniko e ou os. po an o K. ul ydo
bend inês concepção de cul u a de linguagem susilydé jablonskines adições e
no a o iškos pa ios. Ele, como e J. Jablonskis, o mais impo an e, p incipal
on e de ugdymo da língua bend inesa conside a a a mes, especialmen e
de ido às o madas ci cuns âncias his ó icas nos esc i os su giu uma qual
a mę (lie u ių bend inesa caso me idionais aka ų aukš aičių), do ou o lado bend ină limba,
368 Kulbos Kul ū a | 83 semelhan emen e como p ahiškiai, a a a como isiškai
sa a ankišką e uni icinga sis ema, endo a sua one ina e g ama icana sanda á,
suas no mas e aidos dėsnius, exis indoja abiem as suas o mas: esc eja e
šnekamąja (KK, No. 2, p. 5). Conhecido kalbinis a P anas Kniūkš a nec ologinio
a igo ipo Palūžo kalbos kul ū os ąžuolas (GK N 1996, 4, p. 3) esc e e: Jo [ . y. K.
ul ydo] ensinadi as idéias e conclusões cons i uem ien isą sis ema de abalho
cul u al do idioma, a qual pode chama -se escola ul ydo. Nedidelės ab angência
a igo impossí el ab êpe K. ul ydo á iosiapusio bend inês da língua li uãs
a kybos abalho. po isso con inua a e de limi a -se apenas em algumas e
nos nossos dias ac uais o á eas do abalho, nomeadamen e cuidimusi
melho a bend inę šnekamąją językiem, melho a á ias ciências e miniją,
di ulis i a cul u a do idioma. sob e K. ul ydo cuidadosimusi bend ine šnekamąja
kalba byloja Kalbos kul ū oje (N . 2) publicado seu įžanginis a igo Daugiau oco
li e ū inei šnekamajai kalbai. Aqui ele indicou p incipalmen e bend inês
shnekamosios língua a asamen o do esc i omosios causa. isso ela i amen e
a dy as dominaçãois sua e baline aiška, g ande šnekamosios linguagem de
consumo espalheiamam anos poka io, insu icien e a enção a čiai e ki čia imui
em escolas, pasca as, comunicamen os e em ge al pública ida. além disso, uma
das causas de a aso ele bas an e jus i icamen e conside a a e šnekamosios
linguagem especi icá sua aiškos u go idade e es u u á ias di e enças,
su gindoças de ido a essa u go idade e li e esso e spa esnio aiškos meios
luxo. po ém ais azões imis K. ul ydas ilegino anuome , como e
con empo âneos empos, mui o equnais a ies e ki chiação e os, da omas
pe adiją, ele iziją e ou os casos de consumo do públicojo idioma. Ao
con á io, ele a i mou que niekuo não jus i icam-se ais casos em que
islimosslinhado homem comple amen e não i i ūpina ou menkai esi ūpina sua
šnekamosios língua cul u a (ibid, p. 910). E pode apenas lamen a es au i, que em
shi okius K. ul ydo pala as, pasaky us ainda 1962 m., nossos š iesuomenės
nebu o imčiau a siž elgada não só so ie mečiu, mas e e kū us Li uu os
independência, quando susida é mui o a o ak e es condições comunsinha
lie u ių šnekamajai língua a p i. Ago a mesmo de lúpulas de memb os do seimo
elei os da sociedade mui as ezes pode-se auscul a K. ul ydo baseadai
aisy as ne aisyklingai ki čiuojamas ly is: Lie u õje (=Lie u ojè), sąjungàs
(=junga), kom e as (=komi e ega), kilòg amas (=kilog ãmas) e mui os ou os.
al ez nãouk ysiu di o que do ki chiaamen o e em ge al a ia e os não só
nãoumažėjo, mas su giu aibės ou os, no os, sob e as quais mais eqüen e e
mais al o de em šnekė i nossos a uais comun ines língua no minado es.
J. PalIoNIs. Is oulusis bend inês dos idiomas li uanos ugdy ojas Kazys ul ydas
369 K. ul ydo cuidadosimąsi nosso e minijos obulinimu mos a Kalbos
kul ū oje, Kul ū os ba os e nou o publica a igos. No mencionado a igo
sob e alguns e mos de a macia e medicina ele conside s ê ais con os,
como akių lašai lašai akims, aikų pud a pud a aikams, consumė ski ybę,
explicino pala as conjun os de de es i de na kozė, de es i de xoco
būsenos e k . nege umą de ido ao a o de que eles esą pažodiniai e iniai de
usų kalbos. De odo nes e a igo ele o neceu espos as a 17 ques ões de
na u eza e minológica (N . 21).
Em ou o a igo da mesma publicação Dél alguns e mos ou casual pala as da
ab icação e a osenos (N . 25) K. ul ydas esc e eu sob e os indus iais
alimen a es us ojamos, mui o semelhan e soambanços, mas endo di e en es
signi icados e minus ske dena išsk os o animais ca ne e ske denà paske s as
animais, ambém sob e iskoulinė i išpy ijaus kaulus (jškaulinė a eiksa bekaulę
mėsą) e e c.
Mais o indús ia ema ikai des inado e 1982 m. Kalbos cul u a imp imiu seu
a igo Mais o indús ia e miniją ikslinan (N . 43). Aqui como nãoicusius
e inius de usų kalbos K. ul ydas c i ica a espécies de lei e denominações
plnas pienas (=nenug ieb as pienas), sausas pienas (= p is a pieno mil eliai),
po ém algumkodėl ole a a o e de lei e ( . i. só quey ą), embo a al melho se
encaixe chama de o diná io juncionio sh eshish piens. eikê usa com
indús ia lei e elacionados e minus p imilžis, e não ismilžis, p imelžimas
p imelž o lei e kiekiui eikš i. em ge al, K. ul ydui e a ca ac e ís ico amplus
abo dagem pa a e minos codi icação, como e pa a o p óp io bend inês
linguagem cul u a ugdymą. Ele não conside a a mais impo an e o c i é io de
a aliação de e mos, como alguns ou os lingüis as, seus Li u iškumo, mas
obse a a o e mo doybos egula idade, seu a osenos popula idade,
signi icância didesnio yškumo. po isso não condenou nem ce os amplamen e
usados emp ésin inos, especialmen e in e nacionais, e mos, nem
c ia i amen e, man endo da língua li uânica da ybos dėsnių, c iu ų naujų
specialių pa adinimų. No os e mos de em se in oduzidos só mui o
adqui idos em essência dos concei os po eles eškiados (KK 1965, No. 9, p. 5).
ípico exemplo, mos ando K. ul ydo gilinimąsi em e minis eiškiamas
concei os, pode se já menė ų alimen os e minos ske dena e ske denà
aiškinimas: O Ve bio ske dena nenhum modo de e se con undido com pala a
ske denà, que cons i uído do o mesmo kamieno com p eesaga -ena.
especialis as p ecisam de dois e mos: ske denà e ske dena, po que eles aqui
dis inguem es i amen e dois concei os. Paske s ą gy ulį a é seu
370 Kalbos Kul ū a | 83 specialis as chamam a pala a ske denà, e que a
pala a é usada plu aliskai a. Po exemplo, ca denas con abilizadas, plg.:
duas skedenas, dois cem ca den e . . Esc os o, ancado animal ca ne,
p epa is a consumi , chama-se ca nicenos e mo. aigi loja em nós
podemos comp a um ma adono, e meias combina o abalhado es, só que
pasca dę gy ulį, já em skedeną, pasca dę dois animais d i skedenas e . .
E só en ão, quando a ca cen a excludi-se, p ocessada e p epa ada
consumi , ela é chamada de ca ca enos nome.
expuls odimo, p ocessamen o meias da indús ia A pala a ske denà
cons i uído bem, e sem necesalo edi o es às ezes não que em o econhece ,
sem necesalo keičia ele pala ažiu ske dena. ambas essas pala as são necessá ias, elas signi icam concei os di e en es, elas ambas p ecisam e usa . (KK
25, p. 34).
Nuncia K. ul ydo indélį em c iação e codi icação da e minologia li uãs é
bas an e di ícil, pois seu alcance de a i idades nes a á ea oi mui o amplio.
Ela signi ica a não só a igos des inados a p oblemas especiais de e mos,
mas especialmen e edaga imen o de diccioná ios no mínios da língua
li uanas, pois K. ul ydas oi não um único memb o da coleção edi o ial de
diccioná io […] be men ido Li uanian Language W i ing Dic iona y, ele edagou
Daba ines lie u ių kalbos žodžio III, 1954,[…]V e XI[…]XVI omos do g ande
edak o ius de diccioná io. Não há dú ida de que ele é a i amen e pa icip ês
daqueles ocynos e miniação codi icação, e K. ul ydo o as lėmęs não um
e mo des ino.
sob e assun o mais cuida in is da cul u a da língua disseminação, sob e a
cul u a da língua a ele ação eiksnius K. ul ydas é esc eęs não um em seu
a igo. o mais impo an e a o de ele ação da linguagem comum, ele
jus i icamen e conside a a escola: ...somen e escola de e mina
p incipalmen e o ní el de cul u a da língua de cada in o man e jo em (KK,
No. 14, p. 3). po ém p o esso es de línguas li uãs mui as ezes nos
queundžiam, que seu abalho gadina p as a língua lecs an os e de odo a
cul u a da língua não si upinan es de ou os emas p o esso es ( enbid, p.
5). Essas pala as cabem e à a ual es abelecida independen e li u os
mokykla. be escolas, K. ul ydas, como e ou os band inhas eó icos do
idioma, é equen emen e mencionado p ados, especialmen e pe iodinas,
li e a u a, cinema, ea o, adio, ele isão, amília signi icância Li u ians
band inas da cul u a do idioma le an a . Não mencionou ele só compu ado io
aidmens, po que em seus empos ainda não espalhou-se compu ado ização,
que ago a nus elbia mui os ou os ações e, desg aça, eqüen e caso nega i amen e a ua escolas e bend inês dos cul u in ojos es o ços melho a em a língua.

J. PalIoNIs. Inicializou-se bend inês língua li uanas ugdy ojas Kazys ul ydas 371
Ao bend inês língua cul u a plė imo ainda so ie mečiu con ibuiu li u os adijo
alandėlė aisyklingai kalbėkime i ašykime, na qual K. ul ydas aiškinda o
publiomenei ak ualius one ikos, mo ologijos, sin aksės, ašybos dalykus. oji
alandėlė e a mui o a o i a e į aigi de ido ao alado de yškios a ies, minčių
lecçimo logikos e simplidade. e minando aqui p obėkšmais e is ous
būdingesnius K. ul ydo, um dos mais ma can es do segundo a me ade do XX a.
li uãs bend ines da língua ugdy ojos, ca ac e ís icas da a i idade, gos a ia
ainda ac escen a , que dele, como e de mui os ou os so ie mečio li uanos
cien is as, nos abalhos neapsiei a sem o en ão ideológico pamušalo: bend ines
(li e a ės) da língua li uanas empencinan e an eka ina independen e e daquelas
condições de desen ol imen o do so ie mečio. po ém não um caso isso oi
necessá io, pa a em ge al publicamen e conside a ak ual, nas suas pala as
dizendo, didžiulio au os u o lie u ių bend inės kalbos p oblemas. esse
pamušal nenus elbia mui o pesous Kazio ul ydo indêlio em nossa bend inês
linguagem ugdimen o.