Iškilusis bendrinės lietuvių kalbos ugdytojas Kazys Ulvydas
Full text
366 Linbos
Cul u a | 83
JONAS PALIONIS
IKIŠlusIs bEND INs mIETUVI
Kalbos uGDY oJas
KaZYs ulVYDas
(100-oses ani e sá ios de nascimen o acadêmico) Kazys ul ydas (19101996) um
de XX a. segunda pusês kalbininkų, mui o e mui o aisingly pasida ba ęs não só
do ensino das línguas li uãs (g amma ikos, leksikologias e leksikog a ijas),
mas e em á ios di e sos ba es da cul u a das línguas bend inas li uanas.
nos anos pos e io es da ocupação so ié ica ele (jun amen e com ou os)
p epa ou pa a o assun o da p á ica mui o necessá ia uma pala a de esc i a
da língua Li uânia (1948), cujo nome não e le e seu con eúdo, pois nele
konspek iškai ape a não só a esc i a, mas ambém a classi icação de
e mos de consumo, links de esc e imen o, nomes de assun os, além disso,
ap esen adas didocas lis as de pala as comuns des inadas à esc i a e
esc e imen o. Es e diccioná io, alguns anos ha endo sido o único plu ialypė
sis ema de linguagem li uãs meio de conhecimen o, não pa ou sua
signi icância p á ica e liga nossos empos. yškiausiai K. ul ydo ac i i ies and
con en s o he Li huanian communi y's language educa ion a e disclosed a
his ini ia i e in 1961 in he i s o allow Kalbos kul ū oje, nepe iodiniame leidinyje, предназначенном для широкой общественности, whose
J. PalIoNIs. Issokilusis bend inês língua li uãs ugdy ojas Kazys ul ydas 367
esponsá el edi o um ele oi a é 1991 anos, e a edacional collegia ma iu liga
seu im de ida. Aqui es á publicado a é 45 a igos, nos quais são a ados
ak ualús eó icos e p á icos bend inês assun os de no mimo da língua.
Já no p imei o Kalbos kul ū os nume io įžanginiame a igo Kalbos kul ū os
ugdymo užda iniai K. ul ydas é nub ėžęs p incipais gai es des a publicação:
melho a a língua esc i a li uânica, especialmen e mui o a enção p es ando
à língua jo nal aščių, nuola os ūpin is, que bend inė šnekamoji
(anuome iniu e min li e a ū inė šnekamoji) kalba nea silik ų nuo
ašomosios, ūpin is k naujjai suda omų e minų aisyklingumu ( e edindo
kalbininkų konsul acijas). Aqui exp essa e indignčy ino pon o de is a, que [į]
a cul u a da língua de íamos e como a uma pa e indis inguí el do ní el
cul u al do indi íduo (p. 8). Vėlesniųjų Kalbos kul ū os nume ių eo icos
a igos, dos quais maio ia įžanginiai (juos undamen amen e pode-se chama
p og aminiais), K. ul ydas s a s ė kalbos kul ū os są okos (N . 9), kalbos
no mos (N . 33), kalbos isuomeninės esmės (N . 27), spaudos kalbos (N . 7, 28),
mokyklos, como impo an e ação de le an ação da cul u a lingüís ica,
gim osios kalbos san ykio su li e a u a (N . 39), su s e imismo (N . 45) e
ou os p oblemas. Em a igos de ca ác e p á ico esc e eu sob e
p ielinksnio pas signi icado e a oseną na a ual língua li uânica (N . 3),
ap esen ou žiupsnelį a macijos bei medicinos e minų (N . 21), ap a ė
mais o p amonės e miniją (N . 43), dise acijų kalbą (N . 4). Neischleido de
olhos aqui ele e sepa os kalbininkų aidmens ugdan bend inę lie u ių kalbą.
esc e eu a ocasião do oi en aanésimo jubileio sob e akademą Juozą
balčikonį (N . 8), sob e s aiga mi usį do g ande diccioná io da língua Lie u ių
y . edi o ių Joną K uopą (N . 30, 54), sob e sin aksės i leksikos y inė oją
adelę Valeckienę (N . 30), sob e Jono Jablonskio pažiū as į kalbą (N . 42).
Embo a K. ul ydas mui o alo izasse Jono Jablonskio pažiū as e indílį pa a
bend inês língua li uanas c iação e no minimą, po ém, es udando Kauno
Vy au as Didžiojo uni e si e e, e e opo unos amilia iza e com no as
P ahos ling is inė mokyklos bend inė linguagem eo ias, disseminadas J.
Jablonskio P anož ska dinių, Pe o Joniko e ou os. po an o K. ul ydo
bend inês concepção de cul u a de linguagem susilydé jablonskines adições e
no a o iškos pa ios. Ele, como e J. Jablonskis, o mais impo an e, p incipal
on e de ugdymo da língua bend inesa conside a a a mes, especialmen e
de ido às o madas ci cuns âncias his ó icas nos esc i os su giu uma qual
a mę (lie u ių bend inesa caso me idionais aka ų aukš aičių), do ou o lado bend ină limba,
368 Kulbos Kul ū a | 83 semelhan emen e como p ahiškiai, a a a como isiškai
sa a ankišką e uni icinga sis ema, endo a sua one ina e g ama icana sanda á,
suas no mas e aidos dėsnius, exis indoja abiem as suas o mas: esc eja e
šnekamąja (KK, No. 2, p. 5). Conhecido kalbinis a P anas Kniūkš a nec ologinio
a igo ipo Palūžo kalbos kul ū os ąžuolas (GK N 1996, 4, p. 3) esc e e: Jo [ . y. K.
ul ydo] ensinadi as idéias e conclusões cons i uem ien isą sis ema de abalho
cul u al do idioma, a qual pode chama -se escola ul ydo. Nedidelės ab angência
a igo impossí el ab êpe K. ul ydo á iosiapusio bend inês da língua li uãs
a kybos abalho. po isso con inua a e de limi a -se apenas em algumas e
nos nossos dias ac uais o á eas do abalho, nomeadamen e cuidimusi
melho a bend inę šnekamąją językiem, melho a á ias ciências e miniją,
di ulis i a cul u a do idioma. sob e K. ul ydo cuidadosimusi bend ine šnekamąja
kalba byloja Kalbos kul ū oje (N . 2) publicado seu įžanginis a igo Daugiau oco
li e ū inei šnekamajai kalbai. Aqui ele indicou p incipalmen e bend inês
shnekamosios língua a asamen o do esc i omosios causa. isso ela i amen e
a dy as dominaçãois sua e baline aiška, g ande šnekamosios linguagem de
consumo espalheiamam anos poka io, insu icien e a enção a čiai e ki čia imui
em escolas, pasca as, comunicamen os e em ge al pública ida. além disso, uma
das causas de a aso ele bas an e jus i icamen e conside a a e šnekamosios
linguagem especi icá sua aiškos u go idade e es u u á ias di e enças,
su gindoças de ido a essa u go idade e li e esso e spa esnio aiškos meios
luxo. po ém ais azões imis K. ul ydas ilegino anuome , como e
con empo âneos empos, mui o equnais a ies e ki chiação e os, da omas
pe adiją, ele iziją e ou os casos de consumo do públicojo idioma. Ao
con á io, ele a i mou que niekuo não jus i icam-se ais casos em que
islimosslinhado homem comple amen e não i i ūpina ou menkai esi ūpina sua
šnekamosios língua cul u a (ibid, p. 910). E pode apenas lamen a es au i, que em
shi okius K. ul ydo pala as, pasaky us ainda 1962 m., nossos š iesuomenės
nebu o imčiau a siž elgada não só so ie mečiu, mas e e kū us Li uu os
independência, quando susida é mui o a o ak e es condições comunsinha
lie u ių šnekamajai língua a p i. Ago a mesmo de lúpulas de memb os do seimo
elei os da sociedade mui as ezes pode-se auscul a K. ul ydo baseadai
aisy as ne aisyklingai ki čiuojamas ly is: Lie u õje (=Lie u ojè), sąjungàs
(=junga), kom e as (=komi e ega), kilòg amas (=kilog ãmas) e mui os ou os.
al ez nãouk ysiu di o que do ki chiaamen o e em ge al a ia e os não só
nãoumažėjo, mas su giu aibės ou os, no os, sob e as quais mais eqüen e e
mais al o de em šnekė i nossos a uais comun ines língua no minado es.
J. PalIoNIs. Is oulusis bend inês dos idiomas li uanos ugdy ojas Kazys ul ydas
369 K. ul ydo cuidadosimąsi nosso e minijos obulinimu mos a Kalbos
kul ū oje, Kul ū os ba os e nou o publica a igos. No mencionado a igo
sob e alguns e mos de a macia e medicina ele conside s ê ais con os,
como akių lašai lašai akims, aikų pud a pud a aikams, consumė ski ybę,
explicino pala as conjun os de de es i de na kozė, de es i de xoco
būsenos e k . nege umą de ido ao a o de que eles esą pažodiniai e iniai de
usų kalbos. De odo nes e a igo ele o neceu espos as a 17 ques ões de
na u eza e minológica (N . 21).
Em ou o a igo da mesma publicação Dél alguns e mos ou casual pala as da
ab icação e a osenos (N . 25) K. ul ydas esc e eu sob e os indus iais
alimen a es us ojamos, mui o semelhan e soambanços, mas endo di e en es
signi icados e minus ske dena išsk os o animais ca ne e ske denà paske s as
animais, ambém sob e iskoulinė i išpy ijaus kaulus (jškaulinė a eiksa bekaulę
mėsą) e e c.
Mais o indús ia ema ikai des inado e 1982 m. Kalbos cul u a imp imiu seu
a igo Mais o indús ia e miniją ikslinan (N . 43). Aqui como nãoicusius
e inius de usų kalbos K. ul ydas c i ica a espécies de lei e denominações
plnas pienas (=nenug ieb as pienas), sausas pienas (= p is a pieno mil eliai),
po ém algumkodėl ole a a o e de lei e ( . i. só quey ą), embo a al melho se
encaixe chama de o diná io juncionio sh eshish piens. eikê usa com
indús ia lei e elacionados e minus p imilžis, e não ismilžis, p imelžimas
p imelž o lei e kiekiui eikš i. em ge al, K. ul ydui e a ca ac e ís ico amplus
abo dagem pa a e minos codi icação, como e pa a o p óp io bend inês
linguagem cul u a ugdymą. Ele não conside a a mais impo an e o c i é io de
a aliação de e mos, como alguns ou os lingüis as, seus Li u iškumo, mas
obse a a o e mo doybos egula idade, seu a osenos popula idade,
signi icância didesnio yškumo. po isso não condenou nem ce os amplamen e
usados emp ésin inos, especialmen e in e nacionais, e mos, nem
c ia i amen e, man endo da língua li uânica da ybos dėsnių, c iu ų naujų
specialių pa adinimų. No os e mos de em se in oduzidos só mui o
adqui idos em essência dos concei os po eles eškiados (KK 1965, No. 9, p. 5).
ípico exemplo, mos ando K. ul ydo gilinimąsi em e minis eiškiamas
concei os, pode se já menė ų alimen os e minos ske dena e ske denà
aiškinimas: O Ve bio ske dena nenhum modo de e se con undido com pala a
ske denà, que cons i uído do o mesmo kamieno com p eesaga -ena.
especialis as p ecisam de dois e mos: ske denà e ske dena, po que eles aqui
dis inguem es i amen e dois concei os. Paske s ą gy ulį a é seu
370 Kalbos Kul ū a | 83 specialis as chamam a pala a ske denà, e que a
pala a é usada plu aliskai a. Po exemplo, ca denas con abilizadas, plg.:
duas skedenas, dois cem ca den e . . Esc os o, ancado animal ca ne,
p epa is a consumi , chama-se ca nicenos e mo. aigi loja em nós
podemos comp a um ma adono, e meias combina o abalhado es, só que
pasca dę gy ulį, já em skedeną, pasca dę dois animais d i skedenas e . .
E só en ão, quando a ca cen a excludi-se, p ocessada e p epa ada
consumi , ela é chamada de ca ca enos nome.
expuls odimo, p ocessamen o meias da indús ia A pala a ske denà
cons i uído bem, e sem necesalo edi o es às ezes não que em o econhece ,
sem necesalo keičia ele pala ažiu ske dena. ambas essas pala as são necessá ias, elas signi icam concei os di e en es, elas ambas p ecisam e usa . (KK
25, p. 34).
Nuncia K. ul ydo indélį em c iação e codi icação da e minologia li uãs é
bas an e di ícil, pois seu alcance de a i idades nes a á ea oi mui o amplio.
Ela signi ica a não só a igos des inados a p oblemas especiais de e mos,
mas especialmen e edaga imen o de diccioná ios no mínios da língua
li uanas, pois K. ul ydas oi não um único memb o da coleção edi o ial de
diccioná io […] be men ido Li uanian Language W i ing Dic iona y, ele edagou
Daba ines lie u ių kalbos žodžio III, 1954,[…]V e XI[…]XVI omos do g ande
edak o ius de diccioná io. Não há dú ida de que ele é a i amen e pa icip ês
daqueles ocynos e miniação codi icação, e K. ul ydo o as lėmęs não um
e mo des ino.
sob e assun o mais cuida in is da cul u a da língua disseminação, sob e a
cul u a da língua a ele ação eiksnius K. ul ydas é esc eęs não um em seu
a igo. o mais impo an e a o de ele ação da linguagem comum, ele
jus i icamen e conside a a escola: ...somen e escola de e mina
p incipalmen e o ní el de cul u a da língua de cada in o man e jo em (KK,
No. 14, p. 3). po ém p o esso es de línguas li uãs mui as ezes nos
queundžiam, que seu abalho gadina p as a língua lecs an os e de odo a
cul u a da língua não si upinan es de ou os emas p o esso es ( enbid, p.
5). Essas pala as cabem e à a ual es abelecida independen e li u os
mokykla. be escolas, K. ul ydas, como e ou os band inhas eó icos do
idioma, é equen emen e mencionado p ados, especialmen e pe iodinas,
li e a u a, cinema, ea o, adio, ele isão, amília signi icância Li u ians
band inas da cul u a do idioma le an a . Não mencionou ele só compu ado io
aidmens, po que em seus empos ainda não espalhou-se compu ado ização,
que ago a nus elbia mui os ou os ações e, desg aça, eqüen e caso nega i amen e a ua escolas e bend inês dos cul u in ojos es o ços melho a em a língua.
J. PalIoNIs. Inicializou-se bend inês língua li uanas ugdy ojas Kazys ul ydas 371
Ao bend inês língua cul u a plė imo ainda so ie mečiu con ibuiu li u os adijo
alandėlė aisyklingai kalbėkime i ašykime, na qual K. ul ydas aiškinda o
publiomenei ak ualius one ikos, mo ologijos, sin aksės, ašybos dalykus. oji
alandėlė e a mui o a o i a e į aigi de ido ao alado de yškios a ies, minčių
lecçimo logikos e simplidade. e minando aqui p obėkšmais e is ous
būdingesnius K. ul ydo, um dos mais ma can es do segundo a me ade do XX a.
li uãs bend ines da língua ugdy ojos, ca ac e ís icas da a i idade, gos a ia
ainda ac escen a , que dele, como e de mui os ou os so ie mečio li uanos
cien is as, nos abalhos neapsiei a sem o en ão ideológico pamušalo: bend ines
(li e a ės) da língua li uanas empencinan e an eka ina independen e e daquelas
condições de desen ol imen o do so ie mečio. po ém não um caso isso oi
necessá io, pa a em ge al publicamen e conside a ak ual, nas suas pala as
dizendo, didžiulio au os u o lie u ių bend inės kalbos p oblemas. esse
pamušal nenus elbia mui o pesous Kazio ul ydo indêlio em nossa bend inês
linguagem ugdimen o.