PIJUS KASPARAITIS, GINTARAS SKERSYS
Vilniaus uni e si e as
LIETUVIŠKO BALSO SINTEZS DABARTIS IR PERSPEKTYVOS
ESMINIAI ORDŽIAI: língua Li uânica, oz sin ezė, p oje o LIEPA.
ĮVADAS
A linguagem é a mais na u al e acei á el modo de comunicação humano e compu ado , po an o
nãoenues a a que mui o es o ço depacha-se ape inando as capacidades compu acionais de ala
em á ias línguas. Não exceção e dos li uanos ala. Embo a desde as p imei as en a i as
p ašnekin i compu ado í Li u iškai passou um qua o de século, po ém pode-se a i ma que a
p o žis essencial oco eu apenas em 2015 após inaliza execu a o p oje o Lie u ių šneka
mandomos paslaugos (LIEPA). Du an e o p oje o LIEPA oi desen ol ido um lei o de ex o
ele ônico (sin eza ó io), alando em 4 ozes, e 7 se iços, nas quais ele é usado. Pa a mais
po meno es, consul e o si e do p oje o LIEPA (h pswww. aš ija.l ://liepa). Li u iško balso
sin eza o ios usa algo i mos, bases de sons e alcança esul ados (balso comp eendamidade e
na u alidade) mais de alhadamen e es ão desc i os no a igo (Kaspa ai is 2016), e nes e abalho
se á discu idos seguindo o p oje o LIEPA a i idades c iadas no a oz sin eze g įs os se iços e se iços, que pode iam su gi no u u o mais p óximo.
1. ESAMI SINTEZATORIAUS TAIKYMAI
Desen ol ido du an e o p oje o LIEPA, o lei o de ex o ele ônico é li emen e dis ibuído
jun amen e com os ex os p imá ios, isso c ia condições e a ou as pessoas e o ganizações,
não ligadas ao p oje o LIEPA, busca em cada ez no os e cada ez mais a ii esos possibilidades
de adap ação do sin ezado .
1.1. Spek aklis Remo e Vilnius
P imei a ez LIEPA sin eza o iaus ozes Ais ė e Ed a das o am u ilizados ainda ainda
inacabado ku i. Isso acon eceu no es i al in e nacional de ea os Si enos 2014, onde oi
PIJUS KASPARAITIS, GINTARAS SKERSYS. Li u iško balso sin ezės daba is i pe spek y os |2
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ap esen ado okiečių upės Rimini P o okoll especialmen e pa a Vilnius c iado spek aklis Remo e
Vilnius. Spek aklyje não há nem scenos, nem ac o ios. Luga de acção especialmen e escolhidas
ki os mies o e d ės, deko acijos – ai namai, au omobiliai, p aei iai, o ak o iai – ka u i žiū o ai
Vilniaus uas ou isso é ce ca de 50 pessoas g upo, equipado com auscula es, nas quais soa sin é icos
Ais ės ou Ed a do (spek aklyje Juozo) ozes, en an ys adqui i a con iança do ou in e, sudomina
e po im domina es a g upo de pessoas. Spek aklis meio p e ê a humanidade no u u o, quando
compu ado es go e na ão pessoas. Cad o do espe áculo ap esen ado 1 igu a, exce o do
espe áculo s . LRT media ekje (FLM1 2014). Spek aklis sulaukė abundância a iliepimen os na
imp ensa, e e ência lis encon a e no p oje o LIEPA no ícias (LN1 2014).
Spek akli oi eque idos p ecisamen e mechaniamen e e nãona u almen e soando oces, po an o
ainda nenušli uo i ozes do sin eza o iaus pa a puikiausiai ico. As g a ações de oz ainda o am
suplemen adas po á ios e ei os de som.
1 PAV. Kad as iš spek aklio Remo e Vilnius (D. Ma eje o nuo .)
PIJUS KASPARAITIS, GINTARAS SKERSYS. Li u iško balso sin ezės p esen e e pe spec i as |3
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
1.2. Rep odução de A igois em websi es
Ou a aki aizdi e po isso gausi aikymų g upo isso įga si i a igos de in e ne , mainu ês e pan. Esmę
bene melho desc e e o í ulo do a igo de conhecimen os Li uano (LŽ 2015): Desde ago a Lie u os
žinios não só são lidos, mas e ambém ou idos. Em ou as pala as, ao lado do ex o do a igonelio
anuncia-se e g a ação de oz. po al do conhecimen o li uano (www.lzinios.l ) e sua e são mó el
(h p://m.lzinios.l /) começa am a u iliza pa a es e p opósi o o p imei o sin e izado a pa i de 2015
m. 14 de se emb o, e a pa i de 2015 m. ou ub o e o conselhei o de Ūkininko (h p: na ukininka ejas.l ) a
pa i de 2016 m. asa io sa ia municipalidade do si e (h p: www. ilnius.l ) (VLN 2016), 2017 m. asa io
ins de no emb o o po al do no iciá io Del i mobile e sion (h p: mdel i. i) (DELFI) são um g ande
2017).
núme o de a igos que su gem de ex o, po an o, o o o não é suges ionado, pois não em ecu sos.
Mui o impo an e que o sin e izado izesse o menos e os possí el. P incipalmen e di iculdades
sin eza o iaus e ou a in o mação não ex ual ocamen o ex o. Em á ios si es podem se usadas
kū ėjams sukelia p adinis eks o apdo ojimas, . y. skaičių, da ų, san umpų, specialiųjų ženklų
di e en es eg as de p epa ação de ex o, po an o sin e a o iaus bloco de p ocessamen o de
ex o p ecisa adap a cada si eia.
As g a ações de oz podem se colocadas ao lado de a igosneles e de con eúdo cons an e em si es.
A di e ença mais impo an e do an e io men e desc i o aplicação se ia o de que o núme o de a igos
é baig inho ou can a len amen e, po an o é possí el adap a o ex o de cada a igonelio
sin e izado ou em ge al p epa á duas e sões de ex o: uma lei o u, ou a sin e izado u. E
sin eza ó io é possí el um pouco adap ado ao ex o, po exemplo, apildy i sin eza o iaus
san umpų diccioná io. Es e exemplo de aplicação Visuo inė lie u ių enciklopedija
(h ps://www. le.l /). Sky elio bal ai (VLE 2017) agmen o pe ei amen e ilus a, que ex o é
ap esen ado ao lei o e como o de e an es lendo pe a ky i sin eza o ius: ... aka ų Δ p okalbė
a sisky usi apie 1 -mečio p . K . idu į ... aka ų bal ų p okalbė a sal usies apie pi mojo milenmečio
p ieš K is ų idu į Šiuo me u sin eza o ius skai o nepa uoš ą eks ą, i. e. sin eza o ius pa s u ė ų
nusp ęs i, qual a pala a inse i in luga ikampėlio, escolhi kelin inį skai a dį, išskleis i
san umpas,
PIJUS KASPARAITIS, GINTARAS SKERSYS. Li u iško balso sin ezės daba is i pe spek y os |4
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ha moniza pala as de aleg nius, embo a ele o aze ainda nemoka. Nes e exemplozdy há e mais
uma lei o ou nem impe cepima p oblemėlė no luga b ūkšnelio usado jungiamasis b ūkšnelis.
Se iço de ampli icação de ex o 1.3.
Os se iços de agg a amen o de ex o ge almen e são usados cegos e apna egios, po ém ela
pode se ú il e a ou os usuá ios, po exemplo, alunos ou es udan es agg a ando paskai ų
konspek us. Um desses se iços RoboB aille, desen ol ido Synscen e Re snæs em conjun o com
Sensus ApS da Dinama ca (h p:// obob aille.o g/). P ojek Li u iški sin e iniai balsai c iado pela
LIEPA no se iço RoboB aille unciona desde 2015 m. no emb o (ROBO 2015, LN2 2015). O se iço
RoboB aille pe mi e con e e au oma icamen e documen os ex uais em mui os o ma os
al e na i os, adequados pa a pessoas que êm de iciência de isão ou lei u a. Um dos possí eis
o ma os é MP3 um a qui o de som. T a a-se de se iço sel i a nos, ope ando 24 ho as po dia, 7
dias po semana. Pa a consumido es indi iduais não come ciais o se iço é g a ui o. O se iço
pe mi e ou escolhe um ou á ios a qui os ex ais (possí eis
o ma os:.DOC,.DOCX,.PDF,.PPT,.PPTX,.TXT,.HTML,.HTM,.RTF,.EPUB,.MOBI e k .), ou indica o ende eço
da in e ne , ou simplesmen e inse i o ex o desejado pa a am des inado campo. En ão é possí el
escolhe uma das qua oas Li u ichas ozes e uma das se emnių elocidades. Quando o sis ema
p epa a MP3 um a qui o de áudio, ela a siuncia ao ende eço de e-mail indicado pelo usuá io uma e e ência em ele.
1.4. In o mação da es ação de au oca os
Ou o um sin ezado io aplicação: ozu ecedei a pa a passagei os des inados a isos au obuses,
es o yse e o iá io, ae opo os e pan. UAB Vilka iškio au obusų s o ies di e o Algiman o
Anke ičiaus es o ços isso já unciona. As g a ações de oz em ez de i o di ado oz aqui
começa usa desde 1980 ano pa a magne o ono p ijungus elógio, g a ações subs i ui
lie u iško balso sin eza o iumi 2012 anos, e p oje o LIEPA osai Vilka iškio au obusų s o ije
soaba desde 2015 ano segundo semmecio. Mais po meno es sob e isso consul e. ilmuke (FLM4
2015). De 7 ho as. da manhã a é 19 ho as. espe o passagei os são comunicados p ecisos empo,
au obusos chegada e saída e ou a in o mação. Pe one leem-se apenas anúncios, e na sala de
passagei os leem-se anúncios e ansliuojamas p og amas de ádio. Scelbimen o p ecisa spė i le a pe minu oę,
PIJUS KASPARAITIS, GINTARAS SKERSYS. Li u iško balso sin ezės daba is i pe spek y os |5 nes
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
po minu ės įsijungia adijas. Skelbimus con ai o sin eza ó io oos de due ai (paeiliui mo e iškas e
y iškas oas po kelias azes), simila men e como ele isões la edėjaiidų.
1.5. ROBOTAS NAO
2 PAV. Robo a NAO
(h p://old.mii.l /index.php?si eac ion=ne
ws_no ices. iew&id=4009&lang=l )
P o a elmen e um dos mais jo ens
u ilizado es de ecnologias con empo âneas
sudominsianças p oje o LIEPA aplicações é
de língua li uanas p ašnekęs Robo ikos
akademijos e UAB Bal ic O bis dismas
humanoidinis obo as NAO (2 ig.). Ele
con idau a desliza pa a o es ande da
Li uânia em B uxelas no e en o EU OPEN DAY
2016, no qual p esp esen a am países da
União Eu opeia, (LN3 2016, FLM2 2016). P oje
LIEPA c iados lie u iškus sin é icos ozes
em obó, subí am e ensinou a obo a
mo e se Engenhei o da Academia de
Robo ica Linas Aidokas, obo o
apa ecimen o o ei os pa engê p o .
Laimu is Telksnys (VU MII), d . Ri a Miliūnai ė (LKI) e Tau ė Be no ai ė
(LKI). NAO obô ambém ensinou
Li u ichas pala as Sank Pe e bu ge
E mi ažo musiejuje oco ências dias
eu opeus de línguas isi ojus (Lie u os
s endą aplankė be eik 3000 zaki ojų) (FLM3
2016), declama a K is ijono Donelaičio Me ų
ex ac ą na con e ência ealizada no Seime
da República da Li uânia A kalbės obo ai
lie u iškai? (LN4 2016).
PIJUS KASPARAITIS, GINTARAS SKERSYS. Li u iško balso sin ezės p esen e e pe spec i as |6
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
2. POTENCIALŪS TAIKYMO PAVYZDŽIAI Nes e capí ulo se á o necidos aqueles po enciais
exemplos de aplicação de sín ese ocal, que ainda não es ão implemen ados, po ém pa a
isso já o am dados os p imei os passos.
2.1. Me gulho do sin ase ado em OS LINUX
P oje o LIEPA sin e izado oi desen ol ido pa a ambien e Windows. Aplicando-o ao ambien e
Linux, seu núme o de u ilizações se ia maio . De odo o p imei o, ele se ia usado de online de
jo nais, žu nalos e ou os semelhan es si es a igos de ampli ic, como já oi desc i o 1.2o,
po ém naqueles si es que ealizuadas Linux baseadas. Analogamen e sin eza ó io se ia usado e a
si es de con eúdo mais cons an e apode ece , po exemplo, planejada apode ece enciklopediją
Wikipedia (ž . Chi gwin 2016).
2.2. Os assis en es i uais
Vól endo a i icial ao in elec o c iam-se os i ual assis en es, capazes de esponde a humano
li e o ma za asy us pe gun as. Mig ação depa amen o jun o da Li uânia República Minis é io
dos Assun os In e nos (h p://www.mig acija.l /) isi ojams ajuda i ualūs asis en es
Ma ynas e Ie a. A eles pode-se aze pe gun as, e eles a elas espondem ou o necem lis a de
ligações a páginas elacionadas do si e. Po exemplo, à pe gun a Quan o cus a o passapo e se á
dada es a espos a:
Taxa de Es ado de ní el ixado pela emissão de documen os de iden idade:
Passapo e;
Ca e de iden idade de pessoa;
empo á io ce i icado de cidadão.
Exempção de di ei os de po agem
Como paga
A k eipiame Jūsų dėmesį, asmens dokumen us išduoda e i o inių policijos įs aigų mig acijos
subdi isões.
PIJUS KASPARAITIS, GINTARAS SKERSYS. Li u iško balso sin ezės daba is i pe spek y os |7 Ainda
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ab i-se a página Lis a de Vals ybės inklia ų. A mesma espos a ap esen a-se e à pe gun a Quan o
cus a ca inha de iden idade, i. i. espos as p epa adas de an emão e quan o gene essi do que
pe gun as.
Pa a neko ek iškus pe gun as o assis en e o nece espos as do ipo: Pelo a o co igi a pe gun a;
es o ça ei Eu Você ajuda , se de em b e es pe gun as; Passei a en a esponde à Sua pe gun a de
aco do compe ência do Depa amen o de Mig ação. Um dos de icien es dos assis en es i ualiços, que
suas espos as não são įga si i lie u iškai. 3 PAV. Vi ual assis en es Ie a e Ma ynas
(h p://www.mig acija.l ) cons an emen e šūkčiojančius: Ka š i čebu ekai! F i a pão! ...“ Tį abalho
PIJUS KASPARAITIS, GINTARAS SKERSYS. Li u iško balso sin ezės p esen e e pe spec i as |8
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
2.3. ROBOTAS MIO MOBILE KIOSK
Daugelis poilsiau ojų Palangos pajū yje y a ma ę šal k epšiais nešinus jaunuolius,
pode ia aze e um obô. P ecisamen e pa a isso designado au onômico mobileųjį endas au oma ą,
denominado MIO mobile kiosk (4 ig.), es á a ualmen e desen ol endo um dos Li u iškų s a uóli
(h p://miokiosk.com/) (Fuks 2016). P esume-se que ele pode á anspo a e da inė i lankandžius e
bebidasos pa ques, p aças, aikš ėse, ambém du an e á ios e en os. Planeja-se que es e obô seja
possí el exsik ê ia mobiliá ia p og amėlę, e comunica -se com pi kėju se á usado um ouchclinis ek an.
con eniência dos u ilizado es obo as ambém pude p abildi lie u iškai: k ies i pi kėjus, anuncia seus
p eques, o nece u ilização ins uções e pan.
4 PAV. MIO mobile kiosk (h p://miokiosk.com/)
2.4. P og amas de adução au omá ica
Já há algumas décadas su gi am os p imei os p og amas compu acionais, capazes de aduzi
ex o de uma língua pa a ou a. Algumas das quais sabem le a lei u a ozu aduzido ou já
PIJUS KASPARAITIS, GINTARAS SKERSYS. Li u iško balso sin ezės daba is i pe spek y os |9
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
expuls ą eks ą. Po exemplo, uma das popula es p og amas Google e yklė
(h p:// ansla e.google.l /) pode ec ea ex o, esc i a nas línguas dos países izinhos: polkų,
usų, la ių. Conhecidos pelo menos 4 p og amas de adução, que aduzem pa a a língua
li uaniana ou a pa i da língua li uaniana: já mencionada Google e yklė, Mic oso e yklė
(h p://www.bing.com/ ansla o /), Vy au as Didžiojo Uni e si á io e yklė
(h p:// e imas. du.l / wsas), Tildė IT e Ins i u o de línguas li uanas e yklė
(h ps:// ansla e.de.com/ ill ). In elizmen e, ec ea balsu lie u išką eks ą des a p og ama de adução não é capaz.
2.5. Adap ação de sma phones pa a cegos
Nos úl imos anos mui as das a e as que as pessoas e am acos umadas ealiza em compu ado es,
po exemplo, na egando in e ne ou esc i a de ca as, ago a são ealizadas em sma phones
in eligen es. Não se em excepções e cegos e apna egios, eles ambém cada ez mais
eqüen emen e usam ismanisiais ele ones. Como e usando compu ado es, a espos a aos cegos é
ap esen ada po oz. Pa a es e p opósi o os sma phones êm inco po ados sin e izado es de oz e
ia pad onizou uma in e ação com eles susie us cliesiems des inados esc e i ei os de ec ano.
Popula idades dos ele ones in eligen es sis emas ope a i os e neles inco po ados lei o ês são
es es: sis ema abe o And oid e lei o ês TalkBack, emp esas Apple iOS e VoiceO e , emp esas
nei Apple, nei Mic oso nė a sukū usios lie u iško sin eza o iaus, o galimybės įdė i sa o suku ą
Mic oso Windows Mobile e Na a o . In elizmen e, sin eza ó io em seus equipamen os são
especialmen e limi ados, po an o a ualmen e p akalbin i lie u iškai possí el sis ema só And oid
sma phonesaniuosius. Pa a isso se ia p eciso ans e i so wa e de sin e izado pa a sis ema
And oid, c ia pad ão de in e ace, e clieji pode iam inco po ado de lei o de ela TalkBack ajudando
usa sma mani ele one. Vá ios obs áculos, elacionados com a ans e ência LIEPA sin ezado iaus
pa a And oid sis ema: Os sma phones ge almen e êm menos memó ia do que compu ado es,
po an o de e ia eduzi bases de sons, e po isso pode pabloga qualidade de oz. No en an o, em
ele ones in eligen es pode bas a e meno equência de sinal disc e izamen o, isso pe mi i ia
eduzi bases de sons só só eduzindo a equência;
No sis ema And oid, a in e ace ge almen e é p og amada Ja a linguagem de
p og amação, que pe ence a linguagens in e p e á eis, e o sin e izado esc i o C língua, que é