81s aipsniai / a icles
esMiniai ŽodŽiai: seman inis i s ilis inis azeologizmo sky imo k i e ijus, leksinė i
g ama ical azeologismo compensão, adicional azeologizmo,
s ableusis compoinys de pala as.
keyWo ds: seman ic and s ylis ic c i e ion o ph aseologism dis ibu ion, lexical and
g amma ical composi ion o ph aseologism, adi ional ph aseologism, s able wo d
combina ion.
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
Lie u ių kalbos ins i u as
Di eções de pesquisas acadêmicas: esc i as on es de a mės
análise, a mių leksikog aphija e leksikologija, socioling is ica.
aZeoLogijos Pa eikiMas
Ma o sLanČiausko Žodyne1 a igo abo da a azeologia e sua ap esen ação Ma o slančiausko e
he ph aseology p esen ing in he dic iona y
o Ma as slančiauskas
ano acija
os seus companha a bios insc i os na a i osios au osakos leksikos ( oliau sŽ) dicioná io.
baseado baseados dos li uãos, la ians, ingleses, okieços e usos kalbininkų pon o de is a pa a
azeologismus, a i ma-se que p epa am-se his ó icos, a mių e šnek ų, mesmo diccioná ios da
língua a ual ao lado adicionais azeologismos po imi inclui e s abilieji pala as conjuniniai.
anno a ion he a icle deals wi h he p inciples o p esen ing ph aseology in he dic iona y o
olk na a i es eco ded by Ma as slančiauskas and his assis en s ( u he sŽ). analysis o
he iews o a ious Li huanian, La ian, ussian, english and ge man linguis s allows
sugges ing ha no only adi ional ph aseologisms, bu also s able wo d combina ions ough
o be dis inguished in his o ical dic iona ies as well as dic iona ies o dialec s, subdialec s and
e en mode n language.
1 slančiausko dizyno (www sŽ) ma e ial cole ado en e 2001 m. e 2005 m. en e 2011 m. e 2012 m. ele oi elabo ado
como p oje o da Vals ybinės lie u ių kalbos komisijos Lie u ių a mės a. pab. XX a. p . ašy iniuose
šal iniuose: a minė Ma o Slančiausko and his assis bininkų XIX pasakojamosios au osakos inkinių leksika
(su a ies n . k-12/2011).
82 ac a
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
Linguis ica Li huanica LXIX
0. ĮVadas
Ma as slančiauskas e seus ajudabininkai na amó ia au osaca ex os mais que há cen o
e sessen a anos são zá ašę de joniškio apylinkėse i e usių pa eikėjų. slančiauskas
a anangesnius seus k aš o pessoas incen i a am cole a au osaką, liaudies medicina
ecep us, a minimus, bu us. de slančiausko ajudbininkų minė ini: liedauno a ičių k.,
u iškų knygų pla in ojas, eilė aščių kū ėjas jonas umpulis (gimęs 1862 m. sa gū-
nų k. (joniškio lsč.), mi ęs 1943 m. liepos 20 d., palaido as P ankiškių kapeliuose,
pe o de sa gūnų); cole ado de pau osacos e au o de lemb anças, apassões, imagens,
edi ou jaV li o Gim inės akais (1968), P anas na ydas (1882 m. 1 d. junho sho aičiuose
(joniškio lsč.) (13) 1976 m., en e ado niujo ke); bom pasako ojas, записавший не одно
долгое pasaką, juozapas s one ičius (1849 m. bučiūnų k. 1901 m. 19 июля 1) ( ugpjūčio d.,
en e ado g uzdžių kapinėse); ex-não só elei o do nau osaco, mas ambém
ep esen an e do Vilniaus seimo, p og essi o Li huanian ju en ude unie bū elio
iniciado us jonas Lideikis (1891 m. ažų k. (g uzdžių lsč.) 1927 m. maio 26 d., en e ado
g uzdžių kapinėse); pau osakos selecionado Pilypas g igu is (1876 m. junho 7 (19) d.
umpaičių k. 1967 m. ma ço 24 d., en e ado
udiškių kapinėse šalia sa o d augo i moky ojo slančiausko); s eponas s azdas,
už ašęs kele ą au osakos kū inių, ano no be o Vėliaus, kilęs iš Vaškų pa apijos
(Pas alio .), mas há mui o empo i endo joniškio e Žaga ės apolinkėse2. aigi
slančiausko o dodyne ( oliau sŽ) e lidída a localioji leksika e azeologija, que pode
usa não oda a nação, mas ce oce a kalbinė comunidade, susie a e i o ial,
eligioso, econômico, cos o iniu conexões. mudando a empê io, kin a e daquela
lingubinês sociedade usada azeologia: pa e dela pe manece em manusc i os ou
imp essões, pa e ai pa a o zamma š į jun o com ela consumida soomena, pa e
pe manece a i ios a osenos ( e ima em cabeça šnek a, pa a mė ou a mė, pelas
quais ebekalba socie a ė).
0.1. obje i o do es udo e me odologia de abalho obje i o do a igo esnag ina sŽ
azeologiją e discu i ioniškio apolinkėse uso os adicionais azeologismos e
s abiliųjų pala as conjunções ap esen ação sŽ. usada me odologia mais ampla
abo dagem em azeologismo e es abiliais pala as conjun os exclusão pode ia se
ac uali his ó icos, šnek ų e a mių, mesmo a ual da língua diccioná ios
desen ol edo es. a pa i das pala as es abiliais conjun os his o iado es da língua
pode iam decidi não só sob e a e olução da azeologia, mas e sua kai á a um ce o
empo. além disso, es abilieji pala as de jun2 Mais amplamen e s . : Vėlius 1974: 936; 1975: 720; 1985: 734.
azeologijos pa eikimas Ma o slančiausko žodyne
83s aipsniai a icles giniai é um ce o on e de azeologia, po que s ableusis compoinys
de pala as, o mados a o á eis a lingubinês ambien es, semp e pode o na
adicionaliniu azeologizmu. / p epa ando sŽ basei-se ade inamuoju mé odo de
pesquisa. azeologismos aiška e éikšmės compa in as com F azeologijos žodyne e
Lie u ių kalbos žodyne (iXX omas) ap esen á eis, pode-se dize , azeologizmais
adicionais. sŽ ma e ial le an ou e á ios p oblemas conside s y á eis, plg.: qualquio
c i é io de seleção azeologismos basea ; se aqueles conjun os, que sŽ usados como
s abilūs conjun os, podem se azeologizmai; como es abelece a on ei a en e
adicionais azeologismos e es ables conjun os de pala as; po im, como concilia
kalbininkų adicional e não adicioninho abo dagem em azeologismo (plačiau см. 0.2).
al ez não a odas as pe gun as conseguiu esponde , mas, do pon o de is a au o ê, sŽ
azeologiniai junginiai, seus sinónimos e a ian es (b B oadia sen ido), ap esen ados no
a igo, e le an adas p oblemas podem se ú eis leksicog aphs, leksicologos. pa a esse
p opósi o au o ê e p epa ou es e a igo, na espe ança de que ele alha lexicóg a os
discussões azeologismo, po cuja de inição e u osenos, especialmen e na p epa ação a minos, šnek-
ų i ki us žodynus, a odo, da y a ką pasaky i.
0.2. subs ância de ensaio
XiX a. inais e XX a. inícios slančiausko (1850 m. asa io 21 d. 1924 m. ma ço 11 d.) e seus
ajudbininkų insc i a au osaka de aka ų aukš aičių šiauliškių pa a mės nö dinio
plo o joniškio apylinkių. hand aš ines slančiausko e seus ajudbininkų au osakos
inkinių, suda y ų 1866 1895 m., pag indu publikuo i ys leidiniai: Šiau ės Lie u os
pasakos (1974), Šiau ės Lie u os sakmės i anekdo ai (1975), Šiau ės Lie u os sakmės
i pasakos (1985). Me áliaga cole ada de mencionados publicações. sŽ a igos
ap esen ada sob e 580 azeologicos conjun os, deles sob e 380 adicionais
azeologismos e sob e 200 es abiliais pala as conjun os. Remin ina que
azeologismos de mencionados luga es já es á pa ekę pa a o discu so da língua
Li uânia ( LkŽ) e F azeologijos žodyną ( Ž), po ém oli g ažu não odos, e
p epa ado o sŽ ma e ial de e ia não só apildy i, mas e exiliškin i azeologismos
sinonimos e sua a oseną.
Po exemplo, sŽ ap esen am azeologizmas com a pala a ka as
complemen adas LkŽ e Ž no os conjun os, plg.: na ca a uojau mesmo;
sob e uma ez imedia amen e, de epen e; ka ą ez nuola 3.
3 Gi sob e ka o aquela sen i elha undo un bildais e esco ês, e mesma poni g apienė smuk e essmukus em
abačia. ŠLP 382 Tai, em an acos pa ede saído, pamie uok di e o pa a aquele luga e du k, isso essa b uana se á
em uma ez pagalam. ShLsa 229 Eu omi a ei em uma ez um ke le doze es o os, só que me po eselês a aique
escs a aquela žiedá, onde escs os duk ê u sob e o dedo. ŠLsa 150 Vy s e espondia as qual pala a a pala a
po mãe sua: que sena ė, sem dan as, nebeįkand, ela kol su obulioj, e el ylėda ęs ou aja osis ka ą ez com
84 ac a Linguis ica Li huanica LXIX an ai LkŽ à pala a ka as indica es es
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
azeologiniai junginiai: de ka o ad . 1. inicialmen e 2. um jun o, um sykiu, naquele
começoim; de pa ka o ad . desde o início; como ka as ad . e dade, como sykis, como
só; ka as de ka o ad . ka ka čiais, en epais; ka as desde ka o ad . 1. ž . ca da de
uma ez 2. a empo ixado, egula men e; ka ų ka ais ad . 1. Mui as ezes, mui as 2.
ka es; kas ka as 1. ad . kikinąka 2. p . is; p óxima ez ad . 1. senio 2. po ezes,
kai quando; lig com aquele jun o ad . imedia amen e mesmo; nem pa a ka ui ad .
o almen e, o almen e; pagedmo ka as pagedimo, pasiu imo; eną ka ą ad .
kadaise4.
pačia. ŠLsa 70 Ž apildo LkŽ di ous azeologismos nes es: ka as ká ėmis labai equen emen e; ka ų ka ais 1.
cažnai 2. ka es; de ka as kačių p adžioje; ou as saudações 2. anksčiau; á ka ui 1. Tempo inai 2. nedaug, osu į
ka ais 1. „kadaise, ki ados“ 2. „ka ais, kai kada“; šiám ka ui 1. „sakoma a si-
3. diz-se po despedida; enas ka as nemelúoja įkliū a (depois de mui os es isukinamen os), acon ece o que em
de acon ece , impossí el es uk i; ik com uõ ka ù uojau mesmo; do mesmo ka o nuo começo; ã iamen o pe
ka ą labai; ka as ao ka o e ka čiais; sulg ám ka ui mui o cu am; sulg uõ ka ù mui o cu am5. sŽ iskel i
azeologiniai junginiai (sinonimai) isleis i žinias p aneš i, dissemina in o mações; nugin i conhecimen o
u gen emen e comunica , dize ; (pa)da conhecimen o […]con a , comunica […] ambém complemen a LkŽ e Ž
ma e ial[…]6. 4 LkŽ V 330331. Plg. : De ka o p ijadėjo padė , e depois pe simislijo e não eio. gl . (dbk., slm., skp., b ž.,
u ., j. balč.) Kad išgelando noilį, isso de ka o nupio ė. d. (b ž., Vb., slm., skp., dbk.) Desde ka o di ícil a en a e
dize . skp. (gl ., d., dbk.) Eu abalho de pa ka o gos o. skd . (Š s.) Como ka as assim e se á. . (ad.) Ka as de
ka o pašė ei, e eeinie pa a si. за . O cão só pulinha a ao edo dele e de ez em quando lij elha a seus b aços. š.
Ans comego ka as desde ka o is sykius an dia. j. Não é ezes às ezes an es daquela já c iminal ai? Pg. Cada
ez eles sen i am-se cada ez acnes. š. Saulelė, kildama cada ca as al oyn, loo šės po né oa e cada ca as
ka ščiau kai ino. Zem. Nossos pessoas da biau esni p óxima ez. ė . Lig com aquele ka ù esqueço pasakão. n .
shilkinių d abuços Eu nem pa a ka ui não que o. V.kš ( sh.) Pagedmo ka as que me acon ike p ipo kas! sdb.
5 Ž 272273. Plg. : Va ė po aqueles dak a us, komis ka as ka ėmis. k. Ka ų às ezes p yg ąžai são dė i
aqueles sapa os. Š s. Do ka as ka s c iança do pan solicê. Lk. Tam ca i bas a á, e daí no amen e
p ocu a ei. sk . Os pães enho pa a aquele ca ão. Pn. (sl., Všn., kpč.) Tam ka ui en ão. slm. Um ca as ik
não men i á. c. ( m., Zem., sln .) Nãoys a de imedia o. Š s. (sk.) Klasėje ca as de ca os seigi sda o
p unkš iimas. a yž. (P ., š.) P igė ęs ui po a iama ez. Š s. Ele udo sulig aquele ca i. g ž. Ish a é aquela
k ailį em Šiaulius, p ismadėjo ajuda namie da buo ies sulig aquilo jun amen e p ismadai. Zem. 6 Sodzio
esposaes susibegu em pas lis enem, da em eseso iu e u edninque no icia. ŠLsa 31 O gaspadinė dadou os
no ícia ao klebon, quan o aqueles es anhos isgė ė deg ínas. Shalsa 89 Imedia amen e ele deu no ícia aos
eis, e mui aiaus pessoas lá eunidas. ŠLsa 93 En ão aqueles ak ininkai saldo ai ao ei de am no ícia, que al
e al com beška chega a e elniuks pa kučie ių. ShLsa 268 Bem, logo eles al po a ce a em e uoj d a o
ais senho am da em no ícia. ŠLP 133 Aqueles senho es em seguida de am em ou as ig ejas aos ou os
eis no ícias, que em b e e su ažiuo ų. ŠLP 133 Tuoj dado esse ca alai is no ícia isso a ca alai ei, que al e al ca alai is pas ela inha o ženy is.
azeologijos pa eikimas Ma o slančiausko žodyne
85s aipsniai inclui a icles com a pala a žinià LkŽ es es azeologiniai junginiai:
be Diẽ o žiniõs 1. / mui o mui o 2. labai; be [gãlo] žiniõs labai; kójoms (į kójas) ž nią
[dúo i] bėg i, sp uk i; nė àõs [kek] mui o mui o; pãdams žnią [dúo i] apie
p epa ação pa a co e ; com sabe à 1. bajai, mui o não pode eiks i" 2.
numa oma, calculá el; isojè žiniojè ik ai; žiniojè [žiniõn] e i sek is7. no i icação
de so e; em znią ca iškioje luga , que não p ecisa ia p ocu a ; žiniõs nė à
Ž azeologiniai junginiai, papildan ys LkŽ medžiagą, bū ų: Jobo žinia „ne-
não é cla o8.
s azeologismo como com ied u e čia ʻsma kiai (lyja) ik ų į d augę à
pala a iẽd as LkŽ e Ž ap esen ado à conjunjun kap de iẽd o sma kiai (ly i)9.
de slančiausko esc i os em LkŽ es á en ekę não um azeologizma, mas,
digamos, à pala a bū ỹs nem LkŽ, nem Ž não subme em nenhuma combinação
azeológica, e p epa am-se sŽ deles p esen e não um, plg.: sob e esse bú io 1.
a ualmen e; 2. desespe ados; 3. ada; sob e um bloco s aiga; ou a bū į ka ą,
sykį; ou o bú iu ki ados, kadaise; desse co po ada; am bu i pa a uo jun o,
minu ėlei; naqueluio a ualmen e10.
SLP 252 Anoji imoj dado a es eam a iso, que enik es a noi e. ŠLP 252 Desde aisko uoj da ę žinią, da ele
nepaėjo casa já seu e yko. ŠLP 358 Isso ele esgo ando conhecimen o po s ie ą, que quem e á onde dois
lobku êjan em b anom pakaklėms, egul nebijo, ale egul c iauk nomes Jonu e Pe u, isso eles começêsí
šnekė i. ŠLsP 55 Poni, isgu dos, que Mikalojus jad i sudie saky i, nuginė žinią į kleboniją, que jad a ei
Mikalojus egul ponas a a ojas. ŠLsP 173
7 LkŽ XX 629632. Plg. : P ipylė be Diẽ o žinis. Š nč. (ds.) Be Diẽ o žinis a šalo. dglš. (kp., d iV262(P ng.)) Be žinis
pik as. aln. (bŽ131., Š nč., s. dauk.) Quando ele começou ėk , isso eu só kójom žnią e escapukau. M j. (k š.,
Vdk.) Kad eu saúde u ėč, isso eu da n žinis o que pada yč. sug. (smal., š., Lb.) Pãdam žnią e lėk casa. kz . e
kapeika nos a y com žinià. g d. (P .) Ubago po e iai com žinià. Šl. (L (M c.), k š.) Ka mañá nepa ažiuosiu,
isso po y is[je] žini[je] pa ažiuosiu. jnš. Con as mais lhe conhecion eda o. k s. (L (b ž.), b ž., j. jabl.
(kp.) 8 Ž 2001: 873. Plg. : Nê conhecimen o, como aqui ai. Vj. (ds.) Tas doculas padeck em žiniá. Lk . Jòbo
znios. P . 9 O ou ei a ou i ė is baisiausia emp a: žaibai, pe kūnija, ly us kai com ied u e čia. ŠLsa 108; Ž
831; LkŽ XiX 124. Plg. : Pilia como de ied o. k s. ( gn., slm., od., Pns., dglš.). 10 LkŽ i 1086 (pízdžiai com
possí eis azeologizmas nele ap esen ados explicando signi icados); 112. sŽ: Tas y s sob e ha bū io
pa ėjo casa, pa i o e numi ê. ŠLsa 133 Ji e ėmos lhe saky , o e con idčiai sob e aquele bú io suėję em
seklyčią. ŠLP 130 An o b igi o e indo ubagais aquele che e, ka as e a endês aquela cauninho a senho .
ŠLsP 282 O o pono sūnus ha endo sido de ou o gube nijo pa gube na o ių e sob e ha bú io ha endo
chegžia ês pas pai ą em aplankius. ŠLsP 220 Iš e ę [mėsą], e a ėję an ha bū io du ubagai. SLP 163 Eidams
cabeça inclinado e em p o undos pensamen os en insés, sob e um u no žiú! isgi dendo g ande o
enksmą muzikų. ŠLsP 37 Teip e el ou o bū į p aba oj is eip e eip. ŠLsP 304 Ki u bū iu, eidams p o
piemenis, is oęs aquela me gičką. ŠLsa 68 Ki u bū iu ežys adęs mêsos čielą a klį. SLP 39 En ão de que
u mo e iggynem anciãos ma a . ŠLsa 171 Shu a sakąs [ ilkui]: Tylėk, já pi ma, kaulus k em an , dy ijos, co
ik ai não pasižiū ėjo, gi quando pasižiū ėję as, isso e zamuš. Tam iui o ilks mu ilês. ŠLP 138 A Alaus
naquele bū iu da seu não inha esbêgo em sodžių, uzboną pa nešė alaus. SLP 100 E aqueles con idados
naquele g upo ha endo chegado. ŠLP 130
86
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
ac a Linguis ica Li huanica LXIX
ais o ma e ial mos a que azeologines compoções, suas a iões e aiškos
di e sidade de alhadamen e ainda não es á e minada ixa , po an o, aindaė a
i ana, que melho pudessem pesquisa a azeologijas cen ą i pe i e iją,
azeologijas de elopmen ą i sinonimiką e pe cok ume, que cada egião Li uana
azeologinė aiška eqüen ai um pouco di e en e, di e si ica e não semp e en a
nai, a mių i šnek ų žodynai ge ai papildo minė ų leidinių medžiagą.
0.3. azeologizmų analizės me odologija
em undamen aisucios publicações, po isso his o iniai žodykalbiniuose
Nos úl imos anos lingüo y o dos li uanos exp essa-se no as minças sob e os c i é ios de cessação
azeologismos e es abelece-se quan o mais ampla abo dagem em azeologinius compounds. p e ende
de ini azeologismos cen o a e pe i e iją, po isso p opõe a ibui adicionais signi icados comuns,
azeologizmus i s abiliuosius žodžių junginius. adicinė azeologizmų samp a a
susie a su aiškos, seman iniu, a osenos i s ilis iniu aspek ais. adiciniai aze-
ologizmai su okiami kaip eksp esy ūs, pas o ios leksinės sudė ies, ien isos, api-
de inidas lexicânica ambien e pala as conjuniniai11 Es es c i é ios de seleção de azeologismos dos
kalbininkų li uanos es abelecem-se di e samen e: alguns deles indicam p incipalmen e exp essi idade,
imagemdingume (Pikčilingis 1975: 348; jakai ienė 1980: 99; ba auskai ė 1995: 60; jakai ienė 2010: 281, 284)
ou os 12, acen ua am a cons an e leks e a g ama ica composição (d o inas 1975: 60; Lipskienė 1979: 913,
10) 11 das de inições de azeologismos dos kalbininkų li uanos, ap esen ados a segui nos a igos,
indicam que a abo dagem do azeologismo pe manece a é. 12g.: azeologizmas são exp essi ós e
igu a i os lexicos pe manen es semmiquemen ien isi junginiai, onde signi ica i os de pala as
indi iduais es i mais ou menos pasi aukusios pa a o segundo plano e onde os emda o sen ido o al
(Pikčilingis 1975: 348); azeologizmais, ou ases, chamadas exp essi ús e igu a i os cons an es
sanda os léxicas e g ama icas, ien isos signi icância de pala as conjuniniai, que êm de inida lexicina
ambien eá e não são c iados p ocesso de comun a imo, e são usados de memó ia (jakai ienė 1980: 99);
( azeologizmai) aizdingi, cons an ias leksinės sudė ies i g ama inės s uk ū as pe pa amin i
pala as junginiai (ba auskai ė 1995: 60); ( azeologizmai) mais ou menos pic o ios cons o ūs e indalomi
pala as junginiai (jakai ienė 2010: 281); azeologizmais da língua li uana pe mi e conside a
igu ibingos, ien isos, een endidos signi icados, es á eis sanda os leksinais e g ama icas de pala as
(jakai ienė 2010: 284).
13 Plg.: „ azeologizmais galima laiky i pas o ios leksinės i g ama inės sudė ies apibend in os eikšmės
igu inos conjun os de pala as, con endo ambien e g amá ica e seman icamen e de inido, ec iados
p ocessamen obend a imo e a ciados da memó ia, como colec i y inės kū ybos o mules (Vosyly ė,
1972, 23) (d o inas 1975: 60); azeologizmais ge almen e são chamados de cons o ias composição,
sanda os g ama icais e gene end adas semân icas s ableús junções de pala as, cujos sepa ados
componen es dos signi ica i os es i apniau ou comple amen e esblêsusios, i. i. deseman izuo os (Lipskienė 1979: 910).
azeologijos pa eikimas Ma o slančiausko žodyne
87s aipsniai / a icles
ainda ou os a eme am seman ínio c i é ios signi icação uni isumą (Paulauskas 1977: 6;
jakai ienė 1980: 95; Vosyly ė 1985: 3; Župe ka 1983: 34)14. c i ica omam um isibilidade
dis inguí el c i é io. Vaizdingumas, sendo bas an e subjec i us dis inguamasse
b uožas, no abi ū a Ma cinke ičienė, não de e ia se essencial azeologismos
cedeimis. ela p opõe expandi a adicional Li u iškąją azeologijos concepp a ą,
incluindo em ela de á ios ipos es ailiuosos conjun os de pala as, cons uções ou
sen inhas, po que cons an um, sus aba ėjimas, equen e ėjimas d auge [...] de e se
conside ado o mesmo mais impo an e e mais con iá el açad (Ma cinke ičienė 2001:
83)15.
kogni y inės ling is ikos a s o ai, apib ėždami azeologizmus, dažniausiai ak-
cen uoja žodžių junginio nedalomumą, sus aba ėjimą, kalba apie azeologizmų
a ius disku se, dis ingue seus modelos (Langlo z 2006). Os linguis as la ios
azeologizmas conside am a unidade léxica de combinação de pala as16. ingleses
es udiosos ambém acen ua pala as de są angą sua p esença d uge17. Vokiečių
kalbininkai indicam azeologizmą como conjunção de pala as18. ussos
es udiosos en a izam p incipalmen e a semân ica ligação de pala as na conjunção19.
14 Plg.: azeologiniai junginiai y a ien isõs i pik ogingas eikšmės pas o ūs junginiai (Paulauskas 1977: 6);
azeologismo é seman icamen e indis inguí el conjuninys de pala as, em ou as pala as, ele em
apibend in ą, ou ien isą, signi icado (jakai ienė 1980: 95); não odas as compa ações cons an es
conside á eis azeologizmos, po que algumas delas não são comple amen e sus aba ėję, sua lexemão
signi icado apenas aplimėsusi, embo a odos eles são ec iados da memó ia, em mais ou menos uni isą
signi icado e são igu a i os (Vosyly ė 1985: 3); azeologizmai, ou azeologiniai junginiai, são
seman iicamen e neskaidomi ( ien isõs signi icões), pas o ūs, igu ing pala as junginiai (Župe ka 1983: 34).
15 Mais la gamen e. Ma cinke ičienė 2001: 8198; 2010. 16 Plg.: P azeologiaisms e leksiski nedaliem, sas ā a un
s uk ū as ziņā ela ī i s ables, a alodas adīciju nos ip inā s ā du sa ienojums, ku a nozīme pa as i
sais y a a isa ā du sa ienojuma ai a se išķu ā komponen u nozīmes pā nesumu (VPsV) (oļehno iča 2012:
30); azeoloģisms e nosacī i s ables kā, gan diah oniskā aspek ā (oļehno iča 2012: 30). 17 Plg.: Ph aseology
ā du sa ienojums, jo ajā a ik ie ies as gan s uk u ālas, gan seman iskas a iācijas gan sinh onis-
choice o a angemen o wo ds; a mode o exp ession (iod 616); Ph aseology choice o a angemen o wo ds;
s udy o ixe ph ases and idioms (oaLed 672); Ph aseology a pa icula mode o exp ession, especially one
cha ac e is ic o a pa icula speake o subjec a ea: legal ph aseology (ode 1327); Ph ase a small g oup o
wo ds s anding oge he as a consep ual uni , ypically o ming a componen o a clause. an idioma ic o sho
pi hy exp ession (ode 1327). 18 Plg.: Ph aseologie gesam hei ypische Wo e bindungen, es e ügungen,
Wendungen, edensa en eine sp ache, idioma ik, da s ellung Zumsammens ellung de Ph aseologie (bes. Zu
einem s ichwo in einem Wö enbuch (duden 1996: 1148) 19 Plg.: Фразеологизм общее название семантически
связанных сочетаний слов и предложений, p epa ando sŽ laiky asi não só adicionais samp a os de
azeologia, pois s eng asi escala em a igos de dicódino azeologijas pa ibiui pe eneusančius odos
s abiliuosius compoções de pala as e mos a a sua sin aksinį lauką. assim az-se de ido ao a o de que
к-рые, в отличие от сходных с ними по форме синтаксических структур, не производятся в
соответствии с общими закономерностями выбора и комбинации слов при организации выска-
зывания, а воспроизводятся в речи в фиксированном соотношении семантической структуры и
определенного лексико-грамматического состава“ (БЭСЯ 559).
88 ac a Linguis ica Li huanica LXIX azeologizmai podem pe cebe -se e como
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
concei os. cogni i y inė lingu is ika e elou e undamen ou idéia sob e
concep ualiąsias me á o as, das quais na linguagem de e se pe cebidas não como
discu so puošmena, e como e lexo do p ocesso pensa imo, i. i. aios essenbê do
alan e lingubinė20. aigi p opos a p aplės i azeologijas samp a ą lie u ių
kalbo y oje mui o pama oado e baseado. e ele i in pa ankus de ipo his ó ico,
po que há uma sé ie de pala as es á eis de junções, que da língua daidoje
ne apo azeologizmais.
alguns azeologizmai e s abilieji pala as conjuniniai não ojam na a ual língua li a ians, ou os em pa e
consumidos, mas ge almen e eles encon am-se des es dias joniškio (e não só ha egiono) šnek ų disku se.
1. adicional aZeoLogija sLanČiausko Žodyne adicionais azeologizmas são
pe cebidos como conjun os, baseados dis inguamaisiais seus memb os aožais
(ž . 03). Um dos p incipais pala as adicionais de azeologismo, como a i ma o
Dicioná io F azeologijos, são nomes de pa es do co po: olhos, o elhas, cabeça,
mão, kinka, cama, nagas, papas, ba iga, pulmões, co ação21. não se excepção e sŽ
leksika, onde azeologines compoções com nomes de pa es do co po exis e po 25.
p incipalmen e azeologismos o ma com ac i ą a i idade humana nusakančiais
pala as, ais como: nomes de coisas de ambien e ou equen emen e us oá eis de
blaižy i, d ės i, g auž i, kuš ė i i pan. (pe 60). nemažai azeologizmų su a imos
coisas, exemplo.: pečius, ž akė, ka is, bulka e pan. (apie 30). Po 20 azeologismos
o ma base de denominações de enômenos na u ais, ex.: auš a, asa a, žiema,
žaibas e e c., po 10 naminių (laukinių) animais (paukščių) e seus nomes de coisas
ambien e (kiaulė, s azdas, zuikis e e c.). exis e g upo azeologismos com oupas e
suas pa es denominações (pe 3), an gam iškų bū ybių denominações (pe 3),
minčių aiškos denominações (pe 5). p ecisa dize que sŽ não poucos
azeologismos e com li e a u a esc i a ca ac e ingesniais pala as, ais como:
bū ys, daik as, galas, empo, olia, zemė, žinia, pala a. desse ipo azeologismos
gausa le a à idéia, que 20 Mais amplamen e sob e concep os e .
Papau ėly ė-klo ienė 2004; 2012: 39.
21 Mais amplamen e z .: Ž Vii.
azeologijos pa eikimas Ma o slančiausko žodyne
89s aipsniai a icles nau osaco selei o es azeologias podia nusižiū ė i e de en ão
imp usdin os publicações, . i. ašy inės li e a ū as (ž . 0.1).
Todos sŽ azeologismos são ap esen ados no inal do a igo segundo
abėcėlė, po exemplo.: akis s . : [...]
akies mi ksnyj ad . bema an : An o di ono a isédęs, isso akies mi ksnyj oda
s ie ą pa lėksi. ŠLP 252 olhos ex en i inse ėmia olha pa a [...]22 olhos gale ad .
be egin , bema an [...] dias akim ad . [...] dia onde os olhos ê, e os pés ca ega ad .
mas onde [...] pa akis ad . ando, ocyse, akiplėšiškai [...] po akių ad . olyse,
aki aizdoje [...] po odos os akių ad . odos ma ando [...] p apul i de olhos exanqui ,
desapa ece [...] om pačiom akim se noi e não do mi , nãožmig i [...] Pas o ūs de
á ias pala as, ge almen e daik a a džių, conjuniniai ambém são ap esen ados
como azeologizmai, le an ando i ulação em pala a um qual (pag indinį)
mencionado compoundo daik a a dį, plg.: juos a s . : [...]
de mes ios a ai o ykš ė: De mes ios ą pamačius, ne eikią mos a com o dedo.
ŠLsP 131 sŽ azeologizmai, de di e en es pa es da língua cons i uí, ge almen e
eiksmažodžio e daik a a džio, po causa eiksmažodžio į ai o ės em a ian ų.
e dade, esses conjun os não alo izini do pon o de is a da língua a ual, po ém
pasakų con ex o ainda assim pe mi e os conside a inscindí el conjuniniu
azeologizmu. po isso junções com di e en es açõesmažodžiais sŽ ap esen am
sky ium, como a ian es de azeologismos, exemplo.: zinia s . : [...]
(pa-) da no ícia dize , in o ma : Sodžio mulhe es seibėgę pasiklausę, da ę eseso iui e u edninkui žinią. ŠLsa 31
nugin i žinią pasaky i, p aneš i [...] azeologiniai junginiai, išplės i kaip sakiniai, ap esen am-se a á ios
dicciono s aipsnių. Po exemplo, skū u pa gal ą nune i baus i: Sakės, que e a ela co ação d ebėjus: jeigui
mãe numanis, que ela p iim aikesus, isso a ela skū u pa gal ą nune s. ŠLsP 209 encon ado e à daik a a džių
cabeça, skū a, e à eiksmažodžio já oi zazaminado, que não odos sŽ adicionais azeologiniai junginiai são
pa ekę pa a o lie u ių kalbos F azeologijos žodyną. Po exemplo, azeologizmai dias akim dieną, skū ą pe
nune i.
gal ą nune i baus i, oda a cabeça g i a ėk i, klyk i, ka alšis a kalbė i užbu i, ka alšis exneš i sp uk i,
pabėg i, como pil as sabia kaip su22 de ido à g ande ex ensão do a igo um dos azeologizmás é deixado um
exemplo ou deles é abandonado.
96 ac a
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
Linguis ica Li huanica LXIX
Vėlius no be as 1975: M. slančiausko insc i a con ajamoji au osaka (anekdo ai, sakmės,
his ó iasjimai). No e Li uânia sakmės e anecdo ai, su inko Ma as slančiauskas, pa engė
no be as Vėlius, ada seselsky ė. Vilnius: Vaga, 720. Vėlius no be as 1985: M. slančiausko
colabo ado es e sua mon agda na a jamoji au osaka. No e da Li uânia sakmės e pasakos,
ge inko Ma o slančiausko colabo ado es: jonas umpulis, P anas na ydas, juozapas s one ičius,
jonas Lideikis, Pilypas g igu is, s eponas s azdas, pa engė no be as Vėlius. Vilnius: Vaga, 734.
Vosyly ė klemen ina bi u ė 1985: Dic ioná io de compa ações da língua Li uânica. Vilnius:
Lógico.
VPsV Valodniecības pama e minu skaid ojošā ā dnīca, adb. ed. skujiņa Valen īna. īga:
La iešu alodas ins i ū s, 2007.
Župe ka kazimie as omualdas 1983: Li u ias línguas s ilis ika. Vilnius: Mokslas.
БЭСЯ 1998 – Большой энциклопедический словарь. Языкознание. Москва: Большая
Российская энциклопедия.
san uMPos ad. adu iškis,
Š enčionių . k s. ka sakiškis,
aln. alan a, Molė ų .
a yž. jonas a yžius, seus
b ž. bolsas. Lb.
bŽ131 jonas ba ão.
bų diccionas. Lk .
c Cla is Ge manicoLi h ana. L (b ž.)
dbk. debeikiai, anykščių . bi žai.
dglš. mui osėliškis, ignalinos . L
hand aš ynas, ds. duse os, Za asų .
ė . ė iškiai, Pane ėžio .
gl . gel onai, Ši in ų . Pg
Naujo g d. gi diškė, Šilalės .
g ž. g ūžiai, Pas alio
j. Li o skij sl a ь A. Юшкевича съ Pns.
толкованiемъ словъ на русскомъ и P .
polъskom языкахъ. P .
j. balč. juozas balčikonis,
imai. m.
jnš. ioniškis. od. odūnia,
kp. comp aškis.
kpč. kapčiamies is, Lazdijų . s.
Pane ėžio .
k š. ku šėnai, Šiaulių .
esc i os. kz . kazlų ūda, Ma ijampolės .
Labano as, Š enčionių .
Rusųlie u ių kal-Lk. Luokė, elšių .
Lauku a, Šilalės .
Lie u ių au osakos hand aš ynas,
(M c.) Lie u ių au osakos
Ma cinkonys, Va ėnos .
n . no ėnai, skuodo .
Page in os Giesmju Knygos... do
pe weizde os pe F. Ku sza į.
. Pn. Pane ėžys.
Punskas, Polônia, seinos apsk i is.
gab ielė Pe ke ičai ė-bi ė, suas esc i as.
Pi ašiūnai, aly aus .
seus esc i os e e d. ad iliškis.
amygala, Pane ėžio .
bal a usia, Va ena o .
š. imšė, ignalinos .
dauk. simonas daukan as, seus esc i os.
azeologijos pa eikimas Ma o slančiausko žodyne
97s aipsniai / a icles
sdb. sidab a as, ad iliškio .
abalhos, Pa inskd . skaud ilė,
skp. skapiškis, kupiškio .
sk . ski snemunė, ju ba ko
sl. ilos, okiškio . .
slm. – salamies is, kupiškio .
sln . – salan ai, k e ingos .
cu al. gemal os, Za asų .
sug. suginčiai, Molė ų .
Šl. Šiauliai. V.kš
Š s. Ša ės, skuodo .
Š nč. – Š enčionys.
d iV262 (P ng.) au osakos
au agės . gys, ignalinos .
gn. au agnai, u enos .
. k. i kšliai, Mažeikių .
e ečius, ignalinos .
u . – u ena.
už . – už en is, kelmės .
Vb. Vabalninkas, bi žų .
Vj. Vajasiškis, Za asų .
Viekšniai, akmenės .
Všn. Públin as anykščių .
Žem. – Žemai ė, jos aš ai.
he ph aseology p esen ing in he dic iona y
o Ma as slančiauskas
suMMa y he a ie y o Li huanian ph aseological wo d combina ions, hei a ian s and
exp ession is no ye ully eco ded. his o ical dic iona ies, dic iona ies o dialec s and
subdialec s cons an ly complemen no only he co e o ph aseology, so-called adi ional
ph aseologisms, bu also a pe iphe y s able wo d combina ions ( ozen linguis ic uni s). such wo d
combina ions e lec he de elopmen and synonymy o ph aseologisms as well as sligh ly
di e en ph aseological exp ession in each egion o Li huania, he a ie y o which is no always
ully co e ed in majo dic iona ies.
he a icle deals wi h ph aseological wo d combina ions aken om collec ions o olk na a i es
p epa ed by Ma as slančiauskas and his assis en s a he end o 19 h and he beginning o 20 h
cen u ies.
he e a e mo e han 580 such wo d combina ions in slančiauskas dic iona y: o e 380 adi ional
ph aseologisms and o e 200 s able wo d combina ions. hey complemen he co e o Li huanian
ph aseology and unco e a wide pe iphe y unc ioning o o go en s able combina ions o
wo ds.
in adi ional ph aseologisms used mo e han 160 yea s ago in he a eas su ounding joniškis, he
main wo d equen ly names a pa o he body (akis (eye), ausis (ea ), gal a (head), anka aken
(hand o a m), koja (leg), pil as (s omach), ši dis (hea )). Qui e a ew o hem could ha e been
om w i en sou ces, because he main wo ds o ph aseologisms such as bū ys (pa y, g oup),
daik as ( hing), galas (end), laikas ( ime), alia (will), žemė (ea h), žinia (message), žodis (wo d) we e
mo e common in p in ing and li e a u e. s able wo d combina ions in slančiauskas dic iona y a e
ma ked wi h he ma k . ossilized cases o nouns, adjec i es and p onouns wi h p eposi ions
make he basis o s able wo d combina ions. combina ions wi h pa icles, ad e bs and
98
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
ac a Linguis ica Li huanica LXIX
onoma opoe ic in e jec ions usually a e no ea ed as ph aseologisms. wo d combina ions o
slančiauskas dic iona y illus a e a ious possible lexical links which in some aspec s could be
dependen on socie y using a pa icula language, i s cus oms, mo al a i udes, ashions, i ali y
o a dialec , e c. as could be judged om syn ac ic exp ession o he wo d combina ion and he
ex , he adi ional ph aseologisms and s able wo d combina ions o slančiauskas dic iona y can
be seen as a e lec ion o assessed objec s and c i e ia o he end o 19 h and he beginning o
20 h cen u ies ela ed o a pe son, pe sonal beha iou and ac i i y.
Į eik a 2013 m. 10 de janei o d.
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
Lie u ių kalbos ins i u as
Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Li uânia
[email p o ec ed]