scieee Science in your language
[lt] (orig) [en] [de] [fr] [it] [es] [pt]

Frazeologijos pateikimas Mato Slančiausko žodyne

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Frazeologijos pateikimas Mato Slančiausko žodyne

Author: Janina Švambarytė-Valužienė
Year: 2013
Source: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/download/959/1049
81s aipsniai / a icles
esMiniai ŽodŽiai: seman inis i s ilis inis azeologizmo sky imo k i e ijus, leksinė i
g ama ical azeologismo compensão, adicional azeologizmo,
s ableusis compoinys de pala as.
keyWo ds: seman ic and s ylis ic c i e ion o ph aseologism dis ibu ion, lexical and
g amma ical composi ion o ph aseologism, adi ional ph aseologism, s able wo d
combina ion.
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
Lie u ių kalbos ins i u as
Di eções de pesquisas acadêmicas: esc i as on es de a mės
análise, a mių leksikog aphija e leksikologija, socioling is ica.
aZeoLogijos Pa eikiMas
Ma o sLanČiausko Žodyne1 a igo abo da a azeologia e sua ap esen ação Ma o slančiausko e
he ph aseology p esen ing in he dic iona y
o Ma as slančiauskas
ano acija
os seus companha a bios insc i os na a i osios au osakos leksikos ( oliau sŽ) dicioná io.
baseado baseados dos li uãos, la ians, ingleses, okieços e usos kalbininkų pon o de is a pa a
azeologismus, a i ma-se que p epa am-se his ó icos, a mių e šnek ų, mesmo diccioná ios da
língua a ual ao lado adicionais azeologismos po imi inclui e s abilieji pala as conjuniniai.
anno a ion he a icle deals wi h he p inciples o p esen ing ph aseology in he dic iona y o
olk na a i es eco ded by Ma as slančiauskas and his assis en s ( u he sŽ). analysis o
he iews o a ious Li huanian, La ian, ussian, english and ge man linguis s allows
sugges ing ha no only adi ional ph aseologisms, bu also s able wo d combina ions ough
o be dis inguished in his o ical dic iona ies as well as dic iona ies o dialec s, subdialec s and
e en mode n language.
1 slančiausko dizyno (www sŽ) ma e ial cole ado en e 2001 m. e 2005 m. en e 2011 m. e 2012 m. ele oi elabo ado
como p oje o da Vals ybinės lie u ių kalbos komisijos Lie u ių a mės a. pab. XX a. p . ašy iniuose
šal iniuose: a minė Ma o Slančiausko and his assis bininkų XIX pasakojamosios au osakos inkinių leksika
(su a ies n . k-12/2011).
82 ac a
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
Linguis ica Li huanica LXIX
0. ĮVadas
Ma as slančiauskas e seus ajudabininkai na amó ia au osaca ex os mais que há cen o
e sessen a anos são zá ašę de joniškio apylinkėse i e usių pa eikėjų. slančiauskas
a anangesnius seus k aš o pessoas incen i a am cole a au osaką, liaudies medicina
ecep us, a minimus, bu us. de slančiausko ajudbininkų minė ini: liedauno a ičių k.,
u iškų knygų pla in ojas, eilė aščių kū ėjas jonas umpulis (gimęs 1862 m. sa gū-
nų k. (joniškio lsč.), mi ęs 1943 m. liepos 20 d., palaido as P ankiškių kapeliuose,
pe o de sa gūnų); cole ado de pau osacos e au o de lemb anças, apassões, imagens,
edi ou jaV li o Gim inės akais (1968), P anas na ydas (1882 m. 1 d. junho sho aičiuose
(joniškio lsč.) (13) 1976 m., en e ado niujo ke); bom pasako ojas, записавший не одно
долгое pasaką, juozapas s one ičius (1849 m. bučiūnų k. 1901 m. 19 июля 1) ( ugpjūčio d.,
en e ado g uzdžių kapinėse); ex-não só elei o do nau osaco, mas ambém
ep esen an e do Vilniaus seimo, p og essi o Li huanian ju en ude unie bū elio
iniciado us jonas Lideikis (1891 m. ažų k. (g uzdžių lsč.) 1927 m. maio 26 d., en e ado
g uzdžių kapinėse); pau osakos selecionado Pilypas g igu is (1876 m. junho 7 (19) d.
umpaičių k. 1967 m. ma ço 24 d., en e ado
udiškių kapinėse šalia sa o d augo i moky ojo slančiausko); s eponas s azdas,
už ašęs kele ą au osakos kū inių, ano no be o Vėliaus, kilęs iš Vaškų pa apijos
(Pas alio .), mas há mui o empo i endo joniškio e Žaga ės apolinkėse2. aigi
slančiausko o dodyne ( oliau sŽ) e lidída a localioji leksika e azeologija, que pode
usa não oda a nação, mas ce oce a kalbinė comunidade, susie a e i o ial,
eligioso, econômico, cos o iniu conexões. mudando a empê io, kin a e daquela
lingubinês sociedade usada azeologia: pa e dela pe manece em manusc i os ou
imp essões, pa e ai pa a o zamma š į jun o com ela consumida soomena, pa e
pe manece a i ios a osenos ( e ima em cabeça šnek a, pa a mė ou a mė, pelas
quais ebekalba socie a ė).
0.1. obje i o do es udo e me odologia de abalho obje i o do a igo esnag ina sŽ
azeologiją e discu i ioniškio apolinkėse uso os adicionais azeologismos e
s abiliųjų pala as conjunções ap esen ação sŽ. usada me odologia mais ampla
abo dagem em azeologismo e es abiliais pala as conjun os exclusão pode ia se
ac uali his ó icos, šnek ų e a mių, mesmo a ual da língua diccioná ios
desen ol edo es. a pa i das pala as es abiliais conjun os his o iado es da língua
pode iam decidi não só sob e a e olução da azeologia, mas e sua kai á a um ce o
empo. além disso, es abilieji pala as de jun2 Mais amplamen e s . : Vėlius 1974: 936; 1975: 720; 1985: 734.
azeologijos pa eikimas Ma o slančiausko žodyne
83s aipsniai a icles giniai é um ce o on e de azeologia, po que s ableusis compoinys
de pala as, o mados a o á eis a lingubinês ambien es, semp e pode o na
adicionaliniu azeologizmu. / p epa ando sŽ basei-se ade inamuoju mé odo de
pesquisa. azeologismos aiška e éikšmės compa in as com F azeologijos žodyne e
Lie u ių kalbos žodyne (iXX omas) ap esen á eis, pode-se dize , azeologizmais
adicionais. sŽ ma e ial le an ou e á ios p oblemas conside s y á eis, plg.: qualquio
c i é io de seleção azeologismos basea ; se aqueles conjun os, que sŽ usados como
s abilūs conjun os, podem se azeologizmai; como es abelece a on ei a en e
adicionais azeologismos e es ables conjun os de pala as; po im, como concilia
kalbininkų adicional e não adicioninho abo dagem em azeologismo (plačiau см. 0.2).
al ez não a odas as pe gun as conseguiu esponde , mas, do pon o de is a au o ê, sŽ
azeologiniai junginiai, seus sinónimos e a ian es (b B oadia sen ido), ap esen ados no
a igo, e le an adas p oblemas podem se ú eis leksicog aphs, leksicologos. pa a esse
p opósi o au o ê e p epa ou es e a igo, na espe ança de que ele alha lexicóg a os
discussões azeologismo, po cuja de inição e u osenos, especialmen e na p epa ação a minos, šnek-
ų i ki us žodynus, a odo, da y a ką pasaky i.
0.2. subs ância de ensaio
XiX a. inais e XX a. inícios slančiausko (1850 m. asa io 21 d. 1924 m. ma ço 11 d.) e seus
ajudbininkų insc i a au osaka de aka ų aukš aičių šiauliškių pa a mės nö dinio
plo o joniškio apylinkių. hand aš ines slančiausko e seus ajudbininkų au osakos
inkinių, suda y ų 1866 1895 m., pag indu publikuo i ys leidiniai: Šiau ės Lie u os
pasakos (1974), Šiau ės Lie u os sakmės i anekdo ai (1975), Šiau ės Lie u os sakmės
i pasakos (1985). Me áliaga cole ada de mencionados publicações. sŽ a igos
ap esen ada sob e 580 azeologicos conjun os, deles sob e 380 adicionais
azeologismos e sob e 200 es abiliais pala as conjun os. Remin ina que
azeologismos de mencionados luga es já es á pa ekę pa a o discu so da língua
Li uânia ( LkŽ) e F azeologijos žodyną ( Ž), po ém oli g ažu não odos, e
p epa ado o sŽ ma e ial de e ia não só apildy i, mas e exiliškin i azeologismos
sinonimos e sua a oseną.
Po exemplo, sŽ ap esen am azeologizmas com a pala a ka as
complemen adas LkŽ e Ž no os conjun os, plg.: na ca a uojau mesmo;
sob e uma ez imedia amen e, de epen e; ka ą ez nuola 3.
3 Gi sob e ka o aquela sen i elha undo un bildais e esco ês, e mesma poni g apienė smuk e essmukus em
abačia. ŠLP 382 Tai, em an acos pa ede saído, pamie uok di e o pa a aquele luga e du k, isso essa b uana se á
em uma ez pagalam. ShLsa 229 Eu omi a ei em uma ez um ke le doze es o os, só que me po eselês a aique
escs a aquela žiedá, onde escs os duk ê u sob e o dedo. ŠLsa 150 Vy s e espondia as qual pala a a pala a
po mãe sua: que sena ė, sem dan as, nebeįkand, ela kol su obulioj, e el ylėda ęs ou aja osis ka ą ez com
84 ac a Linguis ica Li huanica LXIX an ai LkŽ à pala a ka as indica es es
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
azeologiniai junginiai: de ka o ad . 1. inicialmen e 2. um jun o, um sykiu, naquele
começoim; de pa ka o ad . desde o início; como ka as ad . e dade, como sykis, como
só; ka as de ka o ad . ka ka čiais, en epais; ka as desde ka o ad . 1. ž . ca da de
uma ez 2. a empo ixado, egula men e; ka ų ka ais ad . 1. Mui as ezes, mui as 2.
ka es; kas ka as 1. ad . kikinąka 2. p . is; p óxima ez ad . 1. senio 2. po ezes,
kai quando; lig com aquele jun o ad . imedia amen e mesmo; nem pa a ka ui ad .
o almen e, o almen e; pagedmo ka as pagedimo, pasiu imo; eną ka ą ad .
kadaise4.
pačia. ŠLsa 70 Ž apildo LkŽ di ous azeologismos nes es: ka as ká ėmis labai equen emen e; ka ų ka ais 1.
cažnai 2. ka es; de ka as kačių p adžioje; ou as saudações 2. anksčiau; á ka ui 1. Tempo inai 2. nedaug, osu į
ka ais 1. „kadaise, ki ados“ 2. „ka ais, kai kada“; šiám ka ui 1. „sakoma a si-
3. diz-se po despedida; enas ka as nemelúoja įkliū a (depois de mui os es isukinamen os), acon ece o que em
de acon ece , impossí el es uk i; ik com uõ ka ù uojau mesmo; do mesmo ka o nuo começo; ã iamen o pe
ka ą labai; ka as ao ka o e ka čiais; sulg ám ka ui mui o cu am; sulg uõ ka ù mui o cu am5. sŽ iskel i
azeologiniai junginiai (sinonimai) isleis i žinias p aneš i, dissemina in o mações; nugin i conhecimen o
u gen emen e comunica , dize ; (pa)da conhecimen o […]con a , comunica […] ambém complemen a LkŽ e Ž
ma e ial[…]6. 4 LkŽ V 330331. Plg. : De ka o p ijadėjo padė , e depois pe simislijo e não eio. gl . (dbk., slm., skp., b ž.,
u ., j. balč.) Kad išgelando noilį, isso de ka o nupio ė. d. (b ž., Vb., slm., skp., dbk.) Desde ka o di ícil a en a e
dize . skp. (gl ., d., dbk.) Eu abalho de pa ka o gos o. skd . (Š s.) Como ka as assim e se á. . (ad.) Ka as de
ka o pašė ei, e eeinie pa a si. за . O cão só pulinha a ao edo dele e de ez em quando lij elha a seus b aços. š.
Ans comego ka as desde ka o is sykius an dia. j. Não é ezes às ezes an es daquela já c iminal ai? Pg. Cada
ez eles sen i am-se cada ez acnes. š. Saulelė, kildama cada ca as al oyn, loo šės po né oa e cada ca as
ka ščiau kai ino. Zem. Nossos pessoas da biau esni p óxima ez. ė . Lig com aquele ka ù esqueço pasakão. n .
shilkinių d abuços Eu nem pa a ka ui não que o. V.kš ( sh.) Pagedmo ka as que me acon ike p ipo kas! sdb.
5 Ž 272273. Plg. : Va ė po aqueles dak a us, komis ka as ka ėmis. k. Ka ų às ezes p yg ąžai são dė i
aqueles sapa os. Š s. Do ka as ka s c iança do pan solicê. Lk. Tam ca i bas a á, e daí no amen e
p ocu a ei. sk . Os pães enho pa a aquele ca ão. Pn. (sl., Všn., kpč.) Tam ka ui en ão. slm. Um ca as ik
não men i á. c. ( m., Zem., sln .) Nãoys a de imedia o. Š s. (sk.) Klasėje ca as de ca os seigi sda o
p unkš iimas. a yž. (P ., š.) P igė ęs ui po a iama ez. Š s. Ele udo sulig aquele ca i. g ž. Ish a é aquela
k ailį em Šiaulius, p ismadėjo ajuda namie da buo ies sulig aquilo jun amen e p ismadai. Zem. 6 Sodzio
esposaes susibegu em pas lis enem, da em eseso iu e u edninque no icia. ŠLsa 31 O gaspadinė dadou os
no ícia ao klebon, quan o aqueles es anhos isgė ė deg ínas. Shalsa 89 Imedia amen e ele deu no ícia aos
eis, e mui aiaus pessoas lá eunidas. ŠLsa 93 En ão aqueles ak ininkai saldo ai ao ei de am no ícia, que al
e al com beška chega a e elniuks pa kučie ių. ShLsa 268 Bem, logo eles al po a ce a em e uoj d a o
ais senho am da em no ícia. ŠLP 133 Aqueles senho es em seguida de am em ou as ig ejas aos ou os
eis no ícias, que em b e e su ažiuo ų. ŠLP 133 Tuoj dado esse ca alai is no ícia isso a ca alai ei, que al e al ca alai is pas ela inha o ženy is.
azeologijos pa eikimas Ma o slančiausko žodyne
85s aipsniai inclui a icles com a pala a žinià LkŽ es es azeologiniai junginiai:
be Diẽ o žiniõs 1. / mui o mui o 2. labai; be [gãlo] žiniõs labai; kójoms (į kójas) ž nią
[dúo i] bėg i, sp uk i; nė àõs [kek] mui o mui o; pãdams žnią [dúo i] apie
p epa ação pa a co e ; com sabe à 1. bajai, mui o não pode eiks i" 2.
numa oma, calculá el; isojè žiniojè ik ai; žiniojè [žiniõn] e i sek is7. no i icação
de so e; em znią ca iškioje luga , que não p ecisa ia p ocu a ; žiniõs nė à
Ž azeologiniai junginiai, papildan ys LkŽ medžiagą, bū ų: Jobo žinia „ne-
não é cla o8.
s azeologismo como com ied u e čia ʻsma kiai (lyja) ik ų į d augę à
pala a iẽd as LkŽ e Ž ap esen ado à conjunjun kap de iẽd o sma kiai (ly i)9.
de slančiausko esc i os em LkŽ es á en ekę não um azeologizma, mas,
digamos, à pala a bū ỹs nem LkŽ, nem Ž não subme em nenhuma combinação
azeológica, e p epa am-se sŽ deles p esen e não um, plg.: sob e esse bú io 1.
a ualmen e; 2. desespe ados; 3. ada; sob e um bloco s aiga; ou a bū į ka ą,
sykį; ou o bú iu ki ados, kadaise; desse co po ada; am bu i pa a uo jun o,
minu ėlei; naqueluio a ualmen e10.
SLP 252 Anoji imoj dado a es eam a iso, que enik es a noi e. ŠLP 252 Desde aisko uoj da ę žinią, da ele
nepaėjo casa já seu e yko. ŠLP 358 Isso ele esgo ando conhecimen o po s ie ą, que quem e á onde dois
lobku êjan em b anom pakaklėms, egul nebijo, ale egul c iauk nomes Jonu e Pe u, isso eles começêsí
šnekė i. ŠLsP 55 Poni, isgu dos, que Mikalojus jad i sudie saky i, nuginė žinią į kleboniją, que jad a ei
Mikalojus egul ponas a a ojas. ŠLsP 173
7 LkŽ XX 629632. Plg. : P ipylė be Diẽ o žinis. Š nč. (ds.) Be Diẽ o žinis a šalo. dglš. (kp., d iV262(P ng.)) Be žinis
pik as. aln. (bŽ131., Š nč., s. dauk.) Quando ele começou ėk , isso eu só kójom žnią e escapukau. M j. (k š.,
Vdk.) Kad eu saúde u ėč, isso eu da n žinis o que pada yč. sug. (smal., š., Lb.) Pãdam žnią e lėk casa. kz . e
kapeika nos a y com žinià. g d. (P .) Ubago po e iai com žinià. Šl. (L (M c.), k š.) Ka mañá nepa ažiuosiu,
isso po y is[je] žini[je] pa ažiuosiu. jnš. Con as mais lhe conhecion eda o. k s. (L (b ž.), b ž., j. jabl.
(kp.) 8 Ž 2001: 873. Plg. : Nê conhecimen o, como aqui ai. Vj. (ds.) Tas doculas padeck em žiniá. Lk . Jòbo
znios. P . 9 O ou ei a ou i ė is baisiausia emp a: žaibai, pe kūnija, ly us kai com ied u e čia. ŠLsa 108; Ž
831; LkŽ XiX 124. Plg. : Pilia como de ied o. k s. ( gn., slm., od., Pns., dglš.). 10 LkŽ i 1086 (pízdžiai com
possí eis azeologizmas nele ap esen ados explicando signi icados); 112. sŽ: Tas y s sob e ha bū io
pa ėjo casa, pa i o e numi ê. ŠLsa 133 Ji e ėmos lhe saky , o e con idčiai sob e aquele bú io suėję em
seklyčią. ŠLP 130 An o b igi o e indo ubagais aquele che e, ka as e a endês aquela cauninho a senho .
ŠLsP 282 O o pono sūnus ha endo sido de ou o gube nijo pa gube na o ių e sob e ha bú io ha endo
chegžia ês pas pai ą em aplankius. ŠLsP 220 Iš e ę [mėsą], e a ėję an ha bū io du ubagai. SLP 163 Eidams
cabeça inclinado e em p o undos pensamen os en insés, sob e um u no žiú! isgi dendo g ande o
enksmą muzikų. ŠLsP 37 Teip e el ou o bū į p aba oj is eip e eip. ŠLsP 304 Ki u bū iu, eidams p o
piemenis, is oęs aquela me gičką. ŠLsa 68 Ki u bū iu ežys adęs mêsos čielą a klį. SLP 39 En ão de que
u mo e iggynem anciãos ma a . ŠLsa 171 Shu a sakąs [ ilkui]: Tylėk, já pi ma, kaulus k em an , dy ijos, co
ik ai não pasižiū ėjo, gi quando pasižiū ėję as, isso e zamuš. Tam iui o ilks mu ilês. ŠLP 138 A Alaus
naquele bū iu da seu não inha esbêgo em sodžių, uzboną pa nešė alaus. SLP 100 E aqueles con idados
naquele g upo ha endo chegado. ŠLP 130

86
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
ac a Linguis ica Li huanica LXIX
ais o ma e ial mos a que azeologines compoções, suas a iões e aiškos
di e sidade de alhadamen e ainda não es á e minada ixa , po an o, aindaė a
i ana, que melho pudessem pesquisa a azeologijas cen ą i pe i e iją,
azeologijas de elopmen ą i sinonimiką e pe cok ume, que cada egião Li uana
azeologinė aiška eqüen ai um pouco di e en e, di e si ica e não semp e en a
nai, a mių i šnek ų žodynai ge ai papildo minė ų leidinių medžiagą.
0.3. azeologizmų analizės me odologija
em undamen aisucios publicações, po isso his o iniai žodykalbiniuose
Nos úl imos anos lingüo y o dos li uanos exp essa-se no as minças sob e os c i é ios de cessação
azeologismos e es abelece-se quan o mais ampla abo dagem em azeologinius compounds. p e ende
de ini azeologismos cen o a e pe i e iją, po isso p opõe a ibui adicionais signi icados comuns,
azeologizmus i s abiliuosius žodžių junginius. adicinė azeologizmų samp a a
susie a su aiškos, seman iniu, a osenos i s ilis iniu aspek ais. adiciniai aze-
ologizmai su okiami kaip eksp esy ūs, pas o ios leksinės sudė ies, ien isos, api-
de inidas lexicânica ambien e pala as conjuniniai11 Es es c i é ios de seleção de azeologismos dos
kalbininkų li uanos es abelecem-se di e samen e: alguns deles indicam p incipalmen e exp essi idade,
imagemdingume (Pikčilingis 1975: 348; jakai ienė 1980: 99; ba auskai ė 1995: 60; jakai ienė 2010: 281, 284)
ou os 12, acen ua am a cons an e leks e a g ama ica composição (d o inas 1975: 60; Lipskienė 1979: 913,
10) 11 das de inições de azeologismos dos kalbininkų li uanos, ap esen ados a segui nos a igos,
indicam que a abo dagem do azeologismo pe manece a é. 12g.: azeologizmas são exp essi ós e
igu a i os lexicos pe manen es semmiquemen ien isi junginiai, onde signi ica i os de pala as
indi iduais es i mais ou menos pasi aukusios pa a o segundo plano e onde os emda o sen ido o al
(Pikčilingis 1975: 348); azeologizmais, ou ases, chamadas exp essi ús e igu a i os cons an es
sanda os léxicas e g ama icas, ien isos signi icância de pala as conjuniniai, que êm de inida lexicina
ambien eá e não são c iados p ocesso de comun a imo, e são usados de memó ia (jakai ienė 1980: 99);
( azeologizmai) aizdingi, cons an ias leksinės sudė ies i g ama inės s uk ū as pe pa amin i
pala as junginiai (ba auskai ė 1995: 60); ( azeologizmai) mais ou menos pic o ios cons o ūs e indalomi
pala as junginiai (jakai ienė 2010: 281); azeologizmais da língua li uana pe mi e conside a
igu ibingos, ien isos, een endidos signi icados, es á eis sanda os leksinais e g ama icas de pala as
(jakai ienė 2010: 284).
13 Plg.: „ azeologizmais galima laiky i pas o ios leksinės i g ama inės sudė ies apibend in os eikšmės
igu inos conjun os de pala as, con endo ambien e g amá ica e seman icamen e de inido, ec iados
p ocessamen obend a imo e a ciados da memó ia, como colec i y inės kū ybos o mules (Vosyly ė,
1972, 23) (d o inas 1975: 60); azeologizmais ge almen e são chamados de cons o ias composição,
sanda os g ama icais e gene end adas semân icas s ableús junções de pala as, cujos sepa ados
componen es dos signi ica i os es i apniau ou comple amen e esblêsusios, i. i. deseman izuo os (Lipskienė 1979: 910).
azeologijos pa eikimas Ma o slančiausko žodyne
87s aipsniai / a icles
ainda ou os a eme am seman ínio c i é ios signi icação uni isumą (Paulauskas 1977: 6;
jakai ienė 1980: 95; Vosyly ė 1985: 3; Župe ka 1983: 34)14. c i ica omam um isibilidade
dis inguí el c i é io. Vaizdingumas, sendo bas an e subjec i us dis inguamasse
b uožas, no abi ū a Ma cinke ičienė, não de e ia se essencial azeologismos
cedeimis. ela p opõe expandi a adicional Li u iškąją azeologijos concepp a ą,
incluindo em ela de á ios ipos es ailiuosos conjun os de pala as, cons uções ou
sen inhas, po que cons an um, sus aba ėjimas, equen e ėjimas d auge [...] de e se
conside ado o mesmo mais impo an e e mais con iá el açad (Ma cinke ičienė 2001:
83)15.
kogni y inės ling is ikos a s o ai, apib ėždami azeologizmus, dažniausiai ak-
cen uoja žodžių junginio nedalomumą, sus aba ėjimą, kalba apie azeologizmų
a ius disku se, dis ingue seus modelos (Langlo z 2006). Os linguis as la ios
azeologizmas conside am a unidade léxica de combinação de pala as16. ingleses
es udiosos ambém acen ua pala as de są angą sua p esença d uge17. Vokiečių
kalbininkai indicam azeologizmą como conjunção de pala as18. ussos
es udiosos en a izam p incipalmen e a semân ica ligação de pala as na conjunção19.
14 Plg.: azeologiniai junginiai y a ien isõs i pik ogingas eikšmės pas o ūs junginiai (Paulauskas 1977: 6);
azeologismo é seman icamen e indis inguí el conjuninys de pala as, em ou as pala as, ele em
apibend in ą, ou ien isą, signi icado (jakai ienė 1980: 95); não odas as compa ações cons an es
conside á eis azeologizmos, po que algumas delas não são comple amen e sus aba ėję, sua lexemão
signi icado apenas aplimėsusi, embo a odos eles são ec iados da memó ia, em mais ou menos uni isą
signi icado e são igu a i os (Vosyly ė 1985: 3); azeologizmai, ou azeologiniai junginiai, são
seman iicamen e neskaidomi ( ien isõs signi icões), pas o ūs, igu ing pala as junginiai (Župe ka 1983: 34).
15 Mais la gamen e. Ma cinke ičienė 2001: 8198; 2010. 16 Plg.: P azeologiaisms e leksiski nedaliem, sas ā a un
s uk ū as ziņā ela ī i s ables, a alodas adīciju nos ip inā s ā du sa ienojums, ku a nozīme pa as i
sais y a a isa ā du sa ienojuma ai a se išķu ā komponen u nozīmes pā nesumu (VPsV) (oļehno iča 2012:
30); azeoloģisms e nosacī i s ables kā, gan diah oniskā aspek ā (oļehno iča 2012: 30). 17 Plg.: Ph aseology
ā du sa ienojums, jo ajā a ik ie ies as gan s uk u ālas, gan seman iskas a iācijas gan sinh onis-
choice o a angemen o wo ds; a mode o exp ession (iod 616); Ph aseology choice o a angemen o wo ds;
s udy o ixe ph ases and idioms (oaLed 672); Ph aseology a pa icula mode o exp ession, especially one
cha ac e is ic o a pa icula speake o subjec a ea: legal ph aseology (ode 1327); Ph ase a small g oup o
wo ds s anding oge he as a consep ual uni , ypically o ming a componen o a clause. an idioma ic o sho
pi hy exp ession (ode 1327). 18 Plg.: Ph aseologie gesam hei ypische Wo e bindungen, es e ügungen,
Wendungen, edensa en eine sp ache, idioma ik, da s ellung Zumsammens ellung de Ph aseologie (bes. Zu
einem s ichwo in einem Wö enbuch (duden 1996: 1148) 19 Plg.: Фразеологизм общее название семантически
связанных сочетаний слов и предложений, p epa ando sŽ laiky asi não só adicionais samp a os de
azeologia, pois s eng asi escala em a igos de dicódino azeologijas pa ibiui pe eneusančius odos
s abiliuosius compoções de pala as e mos a a sua sin aksinį lauką. assim az-se de ido ao a o de que
к-рые, в отличие от сходных с ними по форме синтаксических структур, не производятся в
соответствии с общими закономерностями выбора и комбинации слов при организации выска-
зывания, а воспроизводятся в речи в фиксированном соотношении семантической структуры и
определенного лексико-грамматического состава“ (БЭСЯ 559).
88 ac a Linguis ica Li huanica LXIX azeologizmai podem pe cebe -se e como
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
concei os. cogni i y inė lingu is ika e elou e undamen ou idéia sob e
concep ualiąsias me á o as, das quais na linguagem de e se pe cebidas não como
discu so puošmena, e como e lexo do p ocesso pensa imo, i. i. aios essenbê do
alan e lingubinė20. aigi p opos a p aplės i azeologijas samp a ą lie u ių
kalbo y oje mui o pama oado e baseado. e ele i in pa ankus de ipo his ó ico,
po que há uma sé ie de pala as es á eis de junções, que da língua daidoje
ne apo azeologizmais.
alguns azeologizmai e s abilieji pala as conjuniniai não ojam na a ual língua li a ians, ou os em pa e
consumidos, mas ge almen e eles encon am-se des es dias joniškio (e não só ha egiono) šnek ų disku se.
1. adicional aZeoLogija sLanČiausko Žodyne adicionais azeologizmas são
pe cebidos como conjun os, baseados dis inguamaisiais seus memb os aožais
(ž . 03). Um dos p incipais pala as adicionais de azeologismo, como a i ma o
Dicioná io F azeologijos, são nomes de pa es do co po: olhos, o elhas, cabeça,
mão, kinka, cama, nagas, papas, ba iga, pulmões, co ação21. não se excepção e sŽ
leksika, onde azeologines compoções com nomes de pa es do co po exis e po 25.
p incipalmen e azeologismos o ma com ac i ą a i idade humana nusakančiais
pala as, ais como: nomes de coisas de ambien e ou equen emen e us oá eis de
blaižy i, d ės i, g auž i, kuš ė i i pan. (pe 60). nemažai azeologizmų su a imos
coisas, exemplo.: pečius, ž akė, ka is, bulka e pan. (apie 30). Po 20 azeologismos
o ma base de denominações de enômenos na u ais, ex.: auš a, asa a, žiema,
žaibas e e c., po 10 naminių (laukinių) animais (paukščių) e seus nomes de coisas
ambien e (kiaulė, s azdas, zuikis e e c.). exis e g upo azeologismos com oupas e
suas pa es denominações (pe 3), an gam iškų bū ybių denominações (pe 3),
minčių aiškos denominações (pe 5). p ecisa dize que sŽ não poucos
azeologismos e com li e a u a esc i a ca ac e ingesniais pala as, ais como:
bū ys, daik as, galas, empo, olia, zemė, žinia, pala a. desse ipo azeologismos
gausa le a à idéia, que 20 Mais amplamen e sob e concep os e .
Papau ėly ė-klo ienė 2004; 2012: 39.
21 Mais amplamen e z .: Ž Vii.
azeologijos pa eikimas Ma o slančiausko žodyne
89s aipsniai a icles nau osaco selei o es azeologias podia nusižiū ė i e de en ão
imp usdin os publicações, . i. ašy inės li e a ū as (ž . 0.1).
Todos sŽ azeologismos são ap esen ados no inal do a igo segundo
abėcėlė, po exemplo.: akis s . : [...]
akies mi ksnyj ad . bema an : An o di ono a isédęs, isso akies mi ksnyj oda
s ie ą pa lėksi. ŠLP 252 olhos ex en i inse ėmia olha pa a [...]22 olhos gale ad .
be egin , bema an [...] dias akim ad . [...] dia onde os olhos ê, e os pés ca ega ad .
mas onde [...] pa akis ad . ando, ocyse, akiplėšiškai [...] po akių ad . olyse,
aki aizdoje [...] po odos os akių ad . odos ma ando [...] p apul i de olhos exanqui ,
desapa ece [...] om pačiom akim se noi e não do mi , nãožmig i [...] Pas o ūs de
á ias pala as, ge almen e daik a a džių, conjuniniai ambém são ap esen ados
como azeologizmai, le an ando i ulação em pala a um qual (pag indinį)
mencionado compoundo daik a a dį, plg.: juos a s . : [...]
de mes ios a ai o ykš ė: De mes ios ą pamačius, ne eikią mos a com o dedo.
ŠLsP 131 sŽ azeologizmai, de di e en es pa es da língua cons i uí, ge almen e
eiksmažodžio e daik a a džio, po causa eiksmažodžio į ai o ės em a ian ų.
e dade, esses conjun os não alo izini do pon o de is a da língua a ual, po ém
pasakų con ex o ainda assim pe mi e os conside a inscindí el conjuniniu
azeologizmu. po isso junções com di e en es açõesmažodžiais sŽ ap esen am
sky ium, como a ian es de azeologismos, exemplo.: zinia s . : [...]
(pa-) da no ícia dize , in o ma : Sodžio mulhe es seibėgę pasiklausę, da ę eseso iui e u edninkui žinią. ŠLsa 31
nugin i žinią pasaky i, p aneš i [...] azeologiniai junginiai, išplės i kaip sakiniai, ap esen am-se a á ios
dicciono s aipsnių. Po exemplo, skū u pa gal ą nune i baus i: Sakės, que e a ela co ação d ebėjus: jeigui
mãe numanis, que ela p iim aikesus, isso a ela skū u pa gal ą nune s. ŠLsP 209 encon ado e à daik a a džių
cabeça, skū a, e à eiksmažodžio já oi zazaminado, que não odos sŽ adicionais azeologiniai junginiai são
pa ekę pa a o lie u ių kalbos F azeologijos žodyną. Po exemplo, azeologizmai dias akim dieną, skū ą pe
nune i.
gal ą nune i baus i, oda a cabeça g i a ėk i, klyk i, ka alšis a kalbė i užbu i, ka alšis exneš i sp uk i,
pabėg i, como pil as sabia kaip su22 de ido à g ande ex ensão do a igo um dos azeologizmás é deixado um
exemplo ou deles é abandonado.
96 ac a
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
Linguis ica Li huanica LXIX
Vėlius no be as 1975: M. slančiausko insc i a con ajamoji au osaka (anekdo ai, sakmės,
his ó iasjimai). No e Li uânia sakmės e anecdo ai, su inko Ma as slančiauskas, pa engė
no be as Vėlius, ada seselsky ė. Vilnius: Vaga, 720. Vėlius no be as 1985: M. slančiausko
colabo ado es e sua mon agda na a jamoji au osaka. No e da Li uânia sakmės e pasakos,
ge inko Ma o slančiausko colabo ado es: jonas umpulis, P anas na ydas, juozapas s one ičius,
jonas Lideikis, Pilypas g igu is, s eponas s azdas, pa engė no be as Vėlius. Vilnius: Vaga, 734.
Vosyly ė klemen ina bi u ė 1985: Dic ioná io de compa ações da língua Li uânica. Vilnius:
Lógico.
VPsV Valodniecības pama e minu skaid ojošā ā dnīca, adb. ed. skujiņa Valen īna. īga:
La iešu alodas ins i ū s, 2007.
Župe ka kazimie as omualdas 1983: Li u ias línguas s ilis ika. Vilnius: Mokslas.
БЭСЯ 1998 – Большой энциклопедический словарь. Языкознание. Москва: Большая
Российская энциклопедия.
san uMPos ad. adu iškis,
Š enčionių . k s. ka sakiškis,
aln. alan a, Molė ų .
a yž. jonas a yžius, seus
b ž. bolsas. Lb.
bŽ131 jonas ba ão.
bų diccionas. Lk .
c Cla is Ge manicoLi h ana. L (b ž.)
dbk. debeikiai, anykščių . bi žai.
dglš. mui osėliškis, ignalinos . L
hand aš ynas, ds. duse os, Za asų .
ė . ė iškiai, Pane ėžio .
gl . gel onai, Ši in ų . Pg
Naujo g d. gi diškė, Šilalės .
g ž. g ūžiai, Pas alio
j. Li o skij sl a ь A. Юшкевича съ Pns.
толкованiемъ словъ на русскомъ и P .
polъskom языкахъ. P .
j. balč. juozas balčikonis,
imai. m.
jnš. ioniškis. od. odūnia,
kp. comp aškis.
kpč. kapčiamies is, Lazdijų . s.
Pane ėžio .
k š. ku šėnai, Šiaulių .
esc i os. kz . kazlų ūda, Ma ijampolės .
Labano as, Š enčionių .
Rusųlie u ių kal-Lk. Luokė, elšių .
Lauku a, Šilalės .
Lie u ių au osakos hand aš ynas,
(M c.) Lie u ių au osakos
Ma cinkonys, Va ėnos .
n . no ėnai, skuodo .
Page in os Giesmju Knygos... do
pe weizde os pe F. Ku sza į.
. Pn. Pane ėžys.
Punskas, Polônia, seinos apsk i is.
gab ielė Pe ke ičai ė-bi ė, suas esc i as.
Pi ašiūnai, aly aus .
seus esc i os e e d. ad iliškis.
amygala, Pane ėžio .
bal a usia, Va ena o .
š. imšė, ignalinos .
dauk. simonas daukan as, seus esc i os.

azeologijos pa eikimas Ma o slančiausko žodyne
97s aipsniai / a icles
sdb. sidab a as, ad iliškio .
abalhos, Pa inskd . skaud ilė,
skp. skapiškis, kupiškio .
sk . ski snemunė, ju ba ko
sl. ilos, okiškio . .
slm. – salamies is, kupiškio .
sln . – salan ai, k e ingos .
cu al. gemal os, Za asų .
sug. suginčiai, Molė ų .
Šl. Šiauliai. V.kš
Š s. Ša ės, skuodo .
Š nč. – Š enčionys.
d iV262 (P ng.) au osakos
au agės . gys, ignalinos .
gn. au agnai, u enos .
. k. i kšliai, Mažeikių .
e ečius, ignalinos .
u . – u ena.
už . – už en is, kelmės .
Vb. Vabalninkas, bi žų .
Vj. Vajasiškis, Za asų .
Viekšniai, akmenės .
Všn. Públin as anykščių .
Žem. – Žemai ė, jos aš ai.
he ph aseology p esen ing in he dic iona y
o Ma as slančiauskas
suMMa y he a ie y o Li huanian ph aseological wo d combina ions, hei a ian s and
exp ession is no ye ully eco ded. his o ical dic iona ies, dic iona ies o dialec s and
subdialec s cons an ly complemen no only he co e o ph aseology, so-called adi ional
ph aseologisms, bu also a pe iphe y s able wo d combina ions ( ozen linguis ic uni s). such wo d
combina ions e lec he de elopmen and synonymy o ph aseologisms as well as sligh ly
di e en ph aseological exp ession in each egion o Li huania, he a ie y o which is no always
ully co e ed in majo dic iona ies.
he a icle deals wi h ph aseological wo d combina ions aken om collec ions o olk na a i es
p epa ed by Ma as slančiauskas and his assis en s a he end o 19 h and he beginning o 20 h
cen u ies.
he e a e mo e han 580 such wo d combina ions in slančiauskas dic iona y: o e 380 adi ional
ph aseologisms and o e 200 s able wo d combina ions. hey complemen he co e o Li huanian
ph aseology and unco e a wide pe iphe y unc ioning o o go en s able combina ions o
wo ds.
in adi ional ph aseologisms used mo e han 160 yea s ago in he a eas su ounding joniškis, he
main wo d equen ly names a pa o he body (akis (eye), ausis (ea ), gal a (head), anka aken
(hand o a m), koja (leg), pil as (s omach), ši dis (hea )). Qui e a ew o hem could ha e been
om w i en sou ces, because he main wo ds o ph aseologisms such as bū ys (pa y, g oup),
daik as ( hing), galas (end), laikas ( ime), alia (will), žemė (ea h), žinia (message), žodis (wo d) we e
mo e common in p in ing and li e a u e. s able wo d combina ions in slančiauskas dic iona y a e
ma ked wi h he ma k . ossilized cases o nouns, adjec i es and p onouns wi h p eposi ions
make he basis o s able wo d combina ions. combina ions wi h pa icles, ad e bs and
98
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
ac a Linguis ica Li huanica LXIX
onoma opoe ic in e jec ions usually a e no ea ed as ph aseologisms. wo d combina ions o
slančiauskas dic iona y illus a e a ious possible lexical links which in some aspec s could be
dependen on socie y using a pa icula language, i s cus oms, mo al a i udes, ashions, i ali y
o a dialec , e c. as could be judged om syn ac ic exp ession o he wo d combina ion and he
ex , he adi ional ph aseologisms and s able wo d combina ions o slančiauskas dic iona y can
be seen as a e lec ion o assessed objec s and c i e ia o he end o 19 h and he beginning o
20 h cen u ies ela ed o a pe son, pe sonal beha iou and ac i i y.
Į eik a 2013 m. 10 de janei o d.
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
Lie u ių kalbos ins i u as
Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Li uânia
[email p o ec ed]