81s aipsniai / a icles
esMiniai ŽodŽiai: seman inis i s ilis inis azeologizmo sky imo k i e ijus, leksinė i
g ama ical azeologismo cons i ución, adicional azeologizmo,
s ableusis palab as combininys.
keyWo ds: seman ic and s ylis ic c i e ion o ph aseologism dis ibu ion, lexical and
g amma ical composi ion o ph aseologism, adi ional ph aseologism, s able wo d
combina ion.
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
Lie u ių kalbos ins i u as
Di ecciones de in es igaciones cien í icas: esc i inas uen es
a mės análisisé, a mių leksicog a ija y leksikologija, socioling is ica.
aZeoLogijos Pa eikiMas
Ma o sLanČiausko Žodyne1 a ículo abo da la azeología y su p esen ación Ma o slančiausko y
he ph aseology p esen ing in he dic iona y
o Ma as slančiauskas
ano acija
sus com ada bios insc i a na a i osios au osakos leksikos ( oliau sŽ) dicciona io. basado de
los li uanos, la ios, ingleses, okieños y usos kalbininkų pun o de is a hacia azeologismus,
a i mase que en p epa ados his ó icos, a mių y šnek ų, incluso ac uales lengua dicciona ios al
lado de adicionales azeologizmos puimi inclui y s able wo ds junginiai.
anno a ion he a icle deals wi h he p inciples o p esen ing ph aseology in he dic iona y o
olk na a i es eco ded by Ma as slančiauskas and his assis an s ( u he sŽ). analysis o
he iews o a ious Li huanian, La ian, ussian, english and ge man linguis s allows
sugges ing ha no only adi ional ph aseologisms, bu also s able wo d combina ions ough
o be dis inguished in his o ical dic iona ies as well as dic iona ies o dialec s, subdialec s and
e en mode n language.
1 slančiausko dicodyno ( oliau sŽ) ma e ial ecogido desde 2001 m. has a 2005 m. desde 2011 m. has a 2012 m. él
es á p epa ado como p oyec o de la Vals ybinės lie u ių kalbos komisijos Lie u ių a mės a. pab. XX a. p .
ašy iniuose šal iniuose: a minė Ma o Slančiausko and his pagalbininkų XIX pasakojamosios nau osakos
inkinių leksika (su a ies n . k-12/2011).
82 ac a
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
Linguis ica Li huanica LXIX
0. ĮVadas
Ma as slančiauskas y sus ayudabininkai na adoias au osakos ex osos más que hace
cen ą sesen a años es zap ašę de joniškio apylinkėse i iusių pa eikėjų. slančiauskas
p og esangesnius a sus k aš o pe sonas omen aba ecopila au osaką, liaudies
medicina ecep us, a minimus, bu us. de slančiausko ayudbininkų minė ini:
u iškų knygų pla in ojas, eilė aščių kū ėjas jonas umpulis (gimęs 1862 m. sa gū-
nų k. (joniškio lsč.), mi ęs 1943 m. liepos 20 d., palaido as P ankiškių kapeliuose,
liedauno a ičių k., ce ca de sa gūnų); ecopilado de nau osakos y au o de ecue dos,
apasiones, imágenes, edi ado jaV lib o Gim inės akais (1968), P anas na ydas (1882 m. 1 d.
junio) en umpaičiuose (joniškio lsč.) 1976 m., en e ado niujo ke (13)); buen
pasako ojas, has insc i o no un la go pasaká, juozapas s one ičius (1849 m. bučiūnų k.
1901 m. julio 19 ( ugpjūčio d., en e ado en g uzdžių kapinėse 1)); habiendo no sólo
nau osacos elec o , sino y ep esen an e de Vilniaus seimo, p og esi o Li huanian
ju en ud unie bū elio inicia o us jonas Lideikis (1891 m. ažų k. (g uzdžių lsč.) 1927 m.
mayo 26 d., en e ado g uzdžių kapinėse); nau osakos selec o Pilypas g igu is (1876 m.
junio 7 (19) d. umpaičių k. 1967 m. ma zo 24 d., en e ado
udiškių kapinėse šalia sa o d augo i moky ojo slančiausko); s eponas s azdas,
už ašęs kele ą au osakos kū inių, ano no be o Vėliaus, kilęs iš Vaškų pa apijos
(Pas alio .), pe o la go iempo i ido joniškio y Žaga ės apellinkėse2. aigi slančiausko
ódyne ( oliau sŽ) e leji ada a localioji leksika y azeologija, la cual consumi puede no
oda la nación, pe o de e min a kalbinė bend uomenė, susie a e i o ial, eligioso,
económico, cos o iniu conexiones. cambiando el iempochio, kin a y esa lingübinés
sociedad u ilizada azeologija: pa e ella pe manece en manusc i os o imp esiones,
pa e a a zama š į jun o con ella consumida sociomena, pa e pe manece ac i i os
a osenes ( iene en cabeza šnek a, pa a mė o a mė, con las que ebekalba
sociedadė).
0.1. obje i o del es udio y me odología de abajo obje i o del a ículo exnag ina sŽ
azeologiją y discu i ioniškio apylinkėse usados adicionales azeologismos y
es abilųjų palab as compuños p esen ación sŽ. u ilizada me odología más amplio
en oque a azeologismo y es abilizados palab as conjun os exclusión pod ían se
ac uali his ó icos, šnek ų y a mių, incluso ac uales de la lengua dicciona ios
desa ollado es. de es abilíos palab as conjun os los his o iado es de la lengua
pudie an decidi no sólo sob e la e olución de la azeología, sino y su kai á a cie o
iempo. además, es abilieji palab as de jun2 Plačiau z . : Vėlius 1974: 936; 1975: 720; 1985: 734.
azeologijos pa eikimas Ma o slančiausko žodyne
83s aipsniai a icles giniai es un cie o o igen de azeología, po que s ableusis
conjuninys de palab as, o mándose a o ables a las lengbines en o noybėms, siemp e
puede con e i se adicionalinu azeologizmu. / p epa ando sŽ bas asi ade inamuoju
mé odo de es udio. azeologismos aiška y éikšmės compa in as con F azeologijos
žodyne y Lie u ių kalbos žodyne (iXX omas) p esen edamais, puede deci se, aiciniais
azeologizmais. sŽ ma e ial plan eó y un núme o de p oblemas conside s y inos, pg.: qué
c i e io de selección de azeologisms basa ; si aquellos compuños que sŽ se usan como
s ableus compuiniai, pueden se azeologizmai; como es ablece el lími e en e los
aseologismos adicionales y los es able wo d compounds; po úl imo, cómo a moniza
kalbininkų adicional y no adicioninio en oque en azeologismos (plačiau é 0.2). quizás
no a odas las p egun as log ó esponde , pe o, desde el pun o de is a au o esa, sŽ
azeologiniai junginiai, sus sinónimos y a ian es (en el sen ido más amplio), se p esen an
en el a ículo, y le an adas p oblemas pueden se ú iles lexicóg a os, lexicólogos. con
ese p opósi o au o ė y p epa ó es e a ículo, con la espe anza de que sea digno
lexicóg a os discusiones azeologismo, po cuyas de iniciones y ho osenes, especialmen e al p epa a a minos, šnek-
ų i ki us žodynus, a odo, da y a ką pasaky i.
0.2. sus ancia de es udio
XiX a. inales y XX a. comienzos slančiausko (1850 m. asa io 21 d. 1924 m. ma zo 11 d.) y
su ayudbininkų insc i a au osaka de aka os aukš aičių šiauliškių pa a mės nó dino
plo o joniškio apylinkių. manusc ip i os slančiausko y sus ayudbininkų au osakos
inkinių, suda y ų 1866 1895 m., pag indu publica ū i es publicaciones: No e
Lie u os pasakos (1974), No e Lie u os sakmės i anekdo ai (1975), No e Lie u os
sakmės i pasakos (1985). Medíaaga ecogida de mencionados publicaciones. sŽ
a ículos p esen ada po 580 azeologicos compuinos, de ellos po 380 adicionales
azeologismos y po 200 es abilizados palab as compuinos. Remin ina, que
azeologismos de mencionados luga es ya es á pa ekę en Li u ias lengua ocyną (
LkŽ) y F azeologijos ocyną ( Ž), pe o oli g ažu no odos, y p epa ado o sŽ ma e ial
debe ía no sólo apildy i, sino y exhiškin i azeologismos sinónimos y su a oseną.
Po ejemplo, sŽ se p esen an azeologismos con la palab a ka as
complemen y ų LkŽ y Ž nue os compuños, plg.: en ca a uojau pa ; sob e
una ez inmedia amen e, súbi a; ka ą ez nuola 3.
3 Gi sob e ka o esa sen yas ondo un bild bildais y esc ip és, y ella misma poni g apienė smuk y essmukus en
abačią. ŠLP 382 Tai, en an apas pa ed salído, pamie uok di ec amen e a ese luga y du k, es o esa hagana se á
en una ez pagalam. ShLsa 229 Yo omi a é sob e una ez uno ka ile doce es o os, an solo me po eselés
a iduc oscu s a esa žiedá, donde oscs os duk é u en el dedo. ŠLsa 150 Vy s y con es yando alguna palab a á la
mad e po su: que sena ė, sin dan os, nebeįkand, ella kol su obulioj, y el ylėda ęs a aja osis ka ą ez con
84 ac a Linguis ica Li huanica LXIX an ai LkŽ an e la palab a ka as indica es os
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
azeologiniai junginiai: de ka o ad . 1. inicialmen e 2. uneno jun os, un sykiu, aquel
comienėjim; desde pa ka o ad . desde el p incipio; como ka as ad . a a, como
sykis, como an; ka as de ka o ad . ka ka čiais, en epais; ka as desde ka o ad . 1.
ž . ca as de inmedia o 2. a iempo ijo, egula men e; ka ų ka ais ad . 1. muchas
eces, a menudo 2. ka es; kas ka as 1. ad . kiekienąka 2. p . is; p óxima ez ad .
1. seniau 2. a eces, kai cuando; lig con ese jun o ad . inmedia amen e mis; ni pa a
ka ui ad . o almen e, comple amen e; pagedmo ka as pagedimo, pasiu imo; eną
ka ą ad . kadaise4.
pačia. ŠLsa 70 Ž apildo LkŽ dichosus azeologismus es os: ka as ká ėmis labai ecuen emen e; ka ų ka ais 1.
a menudo 2. ka es; de ka as kačių p adžioje; o as saludando 2. anksčiau; ám ka ui 1. Tempo almen e 2. nedaug,
ka ais 1. „kadaise, ki ados“ 2. „ka ais, kai kada“; šiám ka ui 1. „sakoma a si-
pocou į 3. dice con despedida; enas ka as noelúoja įkliū a (después de muchos exisukinamien os), sucede lo que
debe ocu i , imposible exisuk i; ik con uõ ka ù uojau pa ; desde mismo ka o nuo comienzo; ã iamo po ka ą
labai; ka as al ka o e ka čiais; sulg ám ka ui muy co oam; sulg uõ ka ù muy b e am5. sŽ iskel i
azeologiniai junginiai (sinonimai) isleis i žinias p aneš i, di undi in o mación; nugin i sabe á u gen emen e
in o ma , deci ; (pa)da no icia con a , comunica ambién complemen a ía LkŽ y Ž ma e ial6. 4 LkŽ V 330331. Plg.
: Desde ka o p idėjo padė , y despues pe simislijo y no ino. gl . (dbk., slm., skp., b ž., u ., j. balč.) Kad išgelando
cuilį, es de ka o nupio ė. d. (b ž., Vb., slm., skp., dbk.) Desde ka o di ícil a emo iza y deci . skp. (gl ., d., dbk.) Yo
abajo desde pa ka o dis ugo. skd . (Š s.) Como ka as así y se á. . (ad.) Ka as de ka o pašė ei, y eeinie a
sí. za . El pe o sólo sal inėba al ededo de él y de ez en cuando lij elda o sus manos. š. Ans comego ka as
desde ka o is sykius sob e el día. j. ¿No eces eces an es de esa ya c iminal as? Pg. Cada ez ellos sen i ían
cada ez más débiles. š. Saulelė, kildama cada gene al yn, pillšés po miglą y cada gene ka ščiau kai ino. Žem.
nues as pe sonas da biau esni p óxima ez. ė . Lig con ese ka ù ol idoš u pasaká. n . šilkinių d abužių Yo ni
pa a ka ui no quie o. V.kš ( sh.) Pagedmo ka as que me pasikė p ipo kas! sdb.
5 Ž 272273. Plg. : Va ė po esos dak a us, komis ka as ka ėmis. k. Ka ų a eces p yg ąžai son dė i a esos
zapa os. Š s. Del ka as niño ka s panos pidió. Lk. Tamí ca ai bas a á, y despues uel o a busca . sk . Los
panes engo pa a esa ca a. Pn. (sl., Všn., kpč.) Tam ka ui en onces. slm. Uno ca as ik no mien eos. c. ( m.,
Žem., sln .) Noys a de inmedia o. Š s. (sk.) Klasėje ka as de ka o pasigi sda o p unkš iimas. a yž. (P ., š.)
P igė ęs ui po a iama ez. Š s. Le odo sulig aquel ca ai. g ž. Ech a é esa k ailí en Šiaulius, p ijadėjo
ayuda namie da buo ies sulig eso jun o p ijadai. Žem. 6 Sodzio esposas susibiegüé pas escucha é, danü al
eseso i y u edninqué no icia. ŠLsa 31 O gaspadinė donus no icia al klebon, cuán esos in i ys izgė ė deg ínas.
Shalsa 89 Inmedia amen e él ha dado no icia á los eyes, y muchiaus gen e allí cong egada. ŠLsa 93 Mien as
esos ak ininkai saldo ai al ey die on no icia, que al y al con beška eníao e elniuks pa kučie ių. ŠLsa 268
Nu, uyd ellos esa pue a ce ada y uyd d a o iem seño am da ę no icia. ŠLP 133 Tie señai p on o
pada ie on a o as iglesias a o os kuningams no icias, que p on o su ažiuo as. ŠLP 133 Tuoj donés ese
ca alai is no icia a es o ca alai ei, que al y al ca alai is pas ella lleghaja o ženy is.
azeologijos pa eikimas Ma o slančiausko žodyne
85s aipsniai inclui a icles con la palab a žinià LkŽ es os azeologiniai junginiai:
be Diẽ o žiniõs 1. / muy mucho 2. labai; be [gãlo] žiniõs labai; kójoms (į kójas) ž nią
[dúo i] bėg i, sp uk i; nė à žiniõs [kek] mucho mucho; pãdams znią [dúo i] apie
p epa ación pa a co e ; con sabe à 1. pajai, demasiado no pudo eiksh i 2.
numa oma, calculándose; isojè žiniojè ik ai; žiniojè [žiniõn] e i sek is7.
no i icación sue e; en mnią aciškioje luga , que no necesi a an busca ; žiniõs
Ž azeologiniai junginiai, papildan ys LkŽ medžiagą, bū ų: Jobo žinia „ne-
nė à
no es cla o8.
s azeologizas como con ied u e čia ʻsma kiai (lyja) ikk en d augę a la
palab a iẽd as LkŽ y Ž p esen ado al compuño kap de iẽd o sma kiai (ly i)9.
de slančiausko esc i os en LkŽ es á en ekę no un azeologism, pe o, digamos, a
la palab a bū ỹs ni LkŽ, ni Ž no da ninguna conjunción azeológica, y p epa ado
en sŽ sus p esen a no uno, plg.: en ese bu io 1. uome ; 2. desespe ados; 3. ada;
sob e un cuad o s aiga; o o bū į ka ą, sykį; o o bú iu ki ados, kadaise; de
ese budio ada; am bu io uo jun o, minu ėlei; en onces bu iu a uom10.
SLP 252 Anoji uoj dado a es eam no icia, que engaik es a noche. ŠLP 252 Desde aisko uoj da é no icia, da
él nepa ėjo casa ya su y yko. ŠLP 358 Tai él emi ió habe de no icia po s ie ą, que quien ea donde dos lobku
ijejan bal om pakaklėms, egul nebijo, ale egul šauk nomb es Jonu y Pe u, es o ellos empezėsią šnekė i.
ŠLsP 55 Poni, izgu dos, que Mikalojus jad i sudie saky i, nuginė žinią į kleboniją, que jad a ei Mikalojus
egul ponas a a ojas. ŠLsP 173
7 LkŽ XX 629632. Plg. : P ipylė be Diẽ o žinis. Š nč. (ds.) Be Diẽ o žinis a šalo. dglš. (kp., d iV262(P ng.)) Be žinis
pik as. aln. (bŽ131., Š nč., s. dauk.) Cuando él empezó ėk , eso yo sólo kójom žnią y escapukau. M j. (k š.,
Vdk.) Kad yo salud u ėč, es o yo da n žinis qué pada yč. sug. (smal., š., Lb.) Pãdam žnią y lėk namo. kz . y
kapeika nos a y con žinià. g d. (P .) Ubago po e iai con žinià. Šl. (L (M c.), k š.) Ka mañana
nepa ažiuosiu, eso po y is[je] žini[je] pa ažiuosiu. jnš. Cuen os más le conozion eda o. k s. (L (b ž.),
b ž., j. jabl. (kp.) 8 Ž 2001: 873. Plg. : Nė conocimien os, como aquí se á. Vj. (ds.) Ese obulas padeck en žinias.
Lk . Jòbo znios. P . 9 O a la ueke audi se baisiausia emp a: žaibai, pe kūnija, ly us kai con ied u e čia.
ŠLsa 108; Ž 831; LkŽ XiX 124. Plg. : Pilia como de ied o. k s. ( gn., slm., od., Pns., dglš.) 10 LkŽ i 1086 (imázdžiai
con posibles azeologizmos en él se p esen an explicando signi icados); 112. sŽ: Tas y s en ese bu io
pa ėjo casa, pa i o y mu ie a. ŠLsa 133 Ji e ėmos le saky , o e hučiai en ese bū io suėję en seklyčią. ŠLP 130
An o bu io y acceso ubagais ese je e, ka as había endído esa pe niña al seño . ŠLsP 282 O o pono sūnus
habiendo sido o o gube nijo pa gube na o ios y sob e ha bú io habiendo iajado és pas ė ą en
aplankius. ŠLsP 220 Iš e ę [mėsą], y a ėję en ese bū io du ubagai. SLP 163 Eidams cabeza inclinado y en
p o undos pensamien os pene ado, sob e un bucio žiú! islo dés el didelío enksmą muzikų. ŠLsP 37 Teip i
el o o bū į p aba oj is eip y eip. ŠLsP 304 Ki u bū iu, eidams p o piemenis, is o as esa me gičką.
ŠLsa 68 Ki u bū iu ežys adęs míasos čielą a klį. SLP 39 Tai desde ese cúmulo y encgynén ancianos ma a .
ŠLsa 171 Shu a sakąs [ ilkui]: Til ėk, ya pi ma, kaulus k em an , dy ijos, co ik ai nopasžiū ėjo, gi cuando
pasižiū ėję as, es o e zmuš. Tam iui búks wol silenęs. ŠLP 138 Alaus en ese bu iu da su no enía escabégo
en sodžių, uzboną pa nešė alaus. SLP 100 Y esos huéspedes en ese g upo habiendo enido. ŠLP 130

86
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
ac a Linguis ica Li huanica LXIX
aigi el ma e ial mues a que azeologines compuñas, sus a ian es y aiškos
di e sidad aún no es á de alladamen e e minada ija , es deci , oda ía ie ina, que
mejo pod emos in es iga i la azeologijas cen ą y pe i e iją, azeologijas
desa ollá y sinonimiką y conciok ume, que cada egión de Li uania azeologinė aiška
a menudo algo di ie a, po lo que no siemp e en a en los undamen ales publicaciones,
nai, a mių i šnek ų žodynai ge ai papildo minė ų leidinių medžiagą.
0.3. azeologizmų analizės me odologija
po lo que a ia on los ocalbines his ó icos
Úl imos años en lingüo y ea de los li uanos exp esa nue os menciones sob e azeologismos cubie os
c i e ios y azado un an o más amplio en oque en azeologinius compuños. se p e ende de ini la
cen o y pe i e ía de azeologismos, po lo que se p opone asigna adicionales signi icados comunes,
azeologizmus i s abiliuosius žodžių junginius. adicinė azeologizmų samp a a
susie a su aiškos, seman iniu, a osenos i s ilis iniu aspek ais. adiciniai aze-
ologizmai su okiami kaip eksp esy ūs, pas o ios leksinės sudė ies, ien isos, api-
de inidas lexis ambien palab as conjuniniai11. Es os c i e ios de selección de azeologismos de
li uanos kalbininkų disponen a iéamen e: unos de ellos p incipalmen e indican exp esi idad, imaginismo
(Pikčilingis 1975: 348; jakai ienė 1980: 99; ba auskai ė 1995: 60; jakai ienė 2010: 281, 284) o os 12, acen úan
pas o ią leks y g amá ica composición (d o inas 1975: 60; Lipskienė 1979: 913, 10) 11 de los azeologismos
de li uanos kalbininkų, de inidos a con inuación en los a ículos, indican que el en oque de azeologismo
se man iene has a aho a. 12g.: azeologizmas son exp esi ús y igu a i os lexicos cons an es
semmiškai ien isi junginiai, donde indi iduales palab as es i signi ica i os más o menos pasi aukusios
en el segundo plano y donde los emda el odo sen ido (Pikčilingis 1975: 348); azeologizmais, o ases,
llamadas exp esi ús y igu a i os cons an es sanda os léxicas y g ama icas, ien isos signi icanzas
palab as conjuniniai, que ienen de inida lexicina en o noá y no se acumulan p oceso de comun a imo, y
se u ilizan de la memo ia (jakai ienė 1980: 99); ( azeologizmai) aizdingi, cons an ias leksinės sudė ies y
g ama inės s uk ū as pe pa amin i palab as junginiai (ba auskai ė 1995: 60); ( azeologizmai) más o
menos isualizan es cons o ūs y indalomi palab as junginiai (jakai ienė 2010: 281); azeologizmais en
lingüo y a de los li uanos pe mi e conside a igu bingus, ien isos, epe cibidos signi icados, es abios
leksinės y g ama ines sanda os palab as conjun os (jakai ienė 2010: 284).
13 Plg.: „ azeologizmais galima laiky i pas o ios leksinės i g ama inės sudė ies apibend in os eikšmės
igu inos conjun os de palab as, que engan en o no g amá icamen e y semán icamen e de inida,
econs uidos p ocesamien obend a imo y a iables de la memo ia, como colec i y inės kū ybos
o mules (Vosyly ė, 1972, 23) (d o inas 1975: 60); azeologizmais gene almen e se llaman cons an e de
composición, sanda os g ama icales y desc end idas semán icas s able conjun os de palab as, cuyos
sepa ados componen es de los signi icados es i debilpniau o comple amen e expblésusios, i. i. deseman izuo os (Lipskienė 1979: 910).
azeologijos pa eikimas Ma o slančiausko žodyne
87s aipsniai / a icles
aún o os escogen el c i e io seman inio unidad de signi icación (Paulauskas 1977: 6;
jakai ienė 1980: 95; Vosyly ė 1985: 3; Župe ka 1983: 34)14. c i ica se oman uno isuabilidad
dis inguible c i e io. Vaizdingumas, siendo bas an e subjec i us dis inguamasis
b uojas, no abi ū a Ma cinke ičienė, no debe ía se esmenis señams de apa ación
azeologizmos. ella p opone expandi la adicional Li u iškąją azeología
concepp a ą, incluyendo en ella de a ios ipos es ableciosos compues os de palab as,
cons ucciones o o aciones, po que cons an umas, sus aba ėjimas, ecuen e ėjimas
d auge [...] debe ía se conside ado el mismo más impo an e y más con iable asgo
(Ma cinke ičien 2001: 83)15.
kogni y inės ling is ikos a s o ai, apib ėždami azeologizmus, dažniausiai ak-
cen uoja žodžių junginio nedalomumą, sus aba ėjimą, kalba apie azeologizmų
a ius discu se, dis ingue sus modelos (Langlo z 2006). Los lingüis as la ios
azeologizmos conside an la conjunción de palab as lexicónico unidad16. inglesos
es udiosos ambién acen úan las palab as są angą su p esencia d uge17. Vokiečių
kalbininkai indican azeologizmą como compues o de palab as18. usos
académicos en a izan p incipalmen e la semán ica conexión de palab as en la conjunción19.
14 Plg.: azeologiniai junginiai y a ien isõs i pik ogingas eikšmės pas o ūs junginiai (Paulauskas 1977: 6);
azeologismo es semán icamen e insidiomas compuinys de palab as, en o as palab as, él iene
apibend in ą, o ien isą, signi icado (jakai ienė 1980: 95); no odas las compa aciones pe manen es se
conside an azeologizmos, po que algunas de ellas no es án comple amen e sus aba ėję, su signi icado de
lecmenos sólo aplimėsusi, aunque odos ellos se ec ean de la memo ia, ienen más o menos uni isą
signi icado y son igu a i os (Vosyly ė 1985: 3); azeologizmai, o azeologiniai junginiai, son
semán icamen e neskaidomi ( ien isõs signi icaciones), paso ūs, isuiggi palab as junginiai (Župe ka 1983: 34).
15 Más amplamen e z . Ma cinke ičienė 2001: 8198; 2010. 16 Plg.: P azeoloģisms i leksiski nedaliem, sas ā a un
s uk ū as ziņā ela ī i s ables, a alodas adīciju nos ip inā s ā du sa ienojums, ku a nozīme pa as i
sais y a a isa ā du sa ienojuma ai a se išķu ā komponen u nozīmes pā nesumu (VPsV) (oļehno iča 2012:
30); azeoloģisms i nosacī i s ables kā, gan diah oniskā aspek ā (oļehno iča 2012: 30). 17 Plg.: Ph aseology
ā du sa ienojums, jo ajā a ik ie ies as gan s uk u ālas, gan seman iskas a iācijas gan sinh onis-
choice o a angemen o wo ds; a mode o exp ession (iod 616); Ph aseology choice o a angemen o wo ds;
s udy o ixe ph ases and idioms (oaLed 672); Ph aseology a pa icula mode o exp ession, especially one
cha ac e is ic o a pa icula speake o subjec a ea: legal ph aseology (ode 1327); Ph ase a small g oup o
wo ds s anding oge he as a consep ual uni , ypically o ming a componen o a clause. an idioma ic o sho
pi hy exp ession (ode 1327). 18 Plg.: Ph aseologie gesam hei ypische Wo e bindungen, es e ügungen,
Wendungen, edensa en eine sp ache, idioma ik, da s ellung Zumsammens ellung de Ph aseologie (bes. Zu
einem s ichwo in einem Wö enbuch (duden 1996: 1148) 19 Plg.: Фразеологизм общее название семантически
связанных сочетаний слов и предложений, p epa ando sŽ laiky asi no solo adicinės azeologijos
samp a os, po que se s eng asi escala en a ículos del dicciona io azeologías pa ibiui pe eneusancias
odos s abiliuosius conjun os de palab as y mos a su campo sin aksinio. así se hace debido a que unos
к-рые, в отличие от сходных с ними по форме синтаксических структур, не производятся в
соответствии с общими закономерностями выбора и комбинации слов при организации выска-
зывания, а воспроизводятся в речи в фиксированном соотношении семантической структуры и
определенного лексико-грамматического состава“ (БЭСЯ 559).
88 ac a Linguis ica Li huanica LXIX azeologizmai pueden concebi se y como
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
concep os. cogni i y inė ling is ika e eló y undamen ó ideaí ace ca de
me á o as concep ualiąsas, las cuales en el lenguaje debe ía se concebidas no
como lenguaje puošmena, sino como e lejo del p oceso pensa imo, i. e. el
hablančioyo lingbinės aiškos bū inybė20. aigi p opues a p aplės i azeologijos
samp a ą lie u ių kalbo y oje muy pama uo o y basado. y él i in pa ankus del ipo
his ó ico, ma esma nemažai es abilųjų palab as de conjunciones, que lengua
aidoje ne apo azeologizmais.
azeologizmai y s abilieji palab as junginiai ne a ojamos ac ual en la lengua li uanas, o os en pa e
consumidos, pe o gene almen e ellos a opellan es os días joniškio (y no sólo ha egiono) šnek ų disku se.
1. adicional aZeoLogija sLanČiausko Zodyne adicionales azeologizmas se
pe ciben como conjun os, basados dis inguamaisiais sus miemb os asojais (ž . 03).
En e de las p incipales palab as adicionales de azeologismos, como a i ma el
dicciona io F azeologijos, son las denominaciones de pa es del cue po: ojos,
oídos, cabeza, mano, kinka, cama, nagas, papas, abdomen, pulmones, co azón21. no es
excepción y sŽ leksika, donde azeologines compuños con nomb es de pa es del
cue po es a po 25. p incipalmen e azeologizmos compon con ac i ą ac i idad
humana nusakančiais palab as, ales como: nomb es de cosas del en o no o cosas
blaižy i, d ės i, g auž i, kuš ė i i pan. (pe 60). nemažai azeologizmų su a imos
de uso ecuen e, ej.: pečius, ž akė, ka is, bulka y pan. (apie 30). Po 20
azeologismos o ma nomb es de enómenos na u ales baseando, ej.: auš a,
asa a, žiema, žaibas y e c., po 10 naminių (laukinių) animales (paukščių) y sus
nomb es de cosas de en o no (kiaulė, s azdas, zuikis y e c.). exis e g upo
azeologismos con p abujos y sus pa es denominaciones (pe 3), an gam iškų
bū ybių denominaciones (pe 3), minčių aiškos denominaciones (pe 5). hay que deci
que sŽ no pocos azeologizmos y con li e a u a esc i a ca ac e ingesniais
palab as, ales como: bū ys, daik as, galas, iempo, olia, zemė, žinia, palab a. de
es e ipo azeologismos gausa lle a a la idea, que 20 Más Desco sob e concep os
é. Papau ėly ė-klo ienė 2004; 2012: 39.
21 Plačiau z .: Ž Vii.
azeologijos pa eikimas Ma o slančiausko žodyne
89s aipsniai a icles nau osakos selec o es azeologías podían nusižiū ė i y de
en onces imp udin os publicaciones, . y. ašy inės li e a ū as (ž . 0.1).
Todos sŽ azeologismos se p esen an al inal del a ículo según abėcėlę,
ej.: akis s . : [...]
akies mi ksnyj ad . bema an : An o di ono a isédés, es o akies mi ksnyj oda
s ie ą pa lėksi. ŠLP 252 ojos ex en i įdėmiai mi a [...]22 ojos gale ad . be egin ,
bema an [...] días akim ad . [...] día donde los ojos e, y los pies lle a ad . pe o
donde [...] pa akis ad . iando, ocyse, akiplėšiškai [...] po akių ad . ocyse, aki aizdoje
[...] po de odos los ojos ad . a odos ma ando [...] p apul i de los ojos desapa ec i,
desapa ece i [...] om pachiom akim se noche no do mi i, neužmig i [...] Pas o ūs
de a ios palab as, no malmen e daik a a džių, conjuniniai ambién se p esen an
como azeologizmai, le an ando an aš iniu palab aju uno cual (pag indinį)
mencionado compueno daik a a dį, plg.: juos a s . : [...]
de mės yos a ai o ykš ė: De mės yos ą pamačius, ne eikią mos a con el dedo.
ŠLsP 131 sŽ azeologizmai, de di e en es pa es de la lengua cons i ui , no malmen e
eiksmažodžio y daik a a džio, debido eiksmažodžio į ai o ės iene a ių. e dad,
es os compuños no alidadini desde el pun o de is a de la lengua ac ual, pe o pasakų
con ex o sin emba go pe mi e conside a los insigni icomu compuinio azeologizmu.
po lo an o compuños con di e en es accionesmajodžiais sŽ se p esen an sky ium,
como a ian es de azeologismos, ej.: zinia s . : [...]
(pa-) da no icia deci , in o ma : Sodžiaus esposys susibėgę pasiklausę, da ę eseso iui y u edninkui žinią. ŠLsa
31 nugin i žinią pasaky i, p aneš i [...] azeologiniai junginiai, expandi i como sakiniai, se p esen an a a ios
dicciona io a ículos. Po ejemplo, skū u pa gal ą nune i baus i: Sakės, que y a ella co azón d ebėjus: jeigui
ma ina numanis, que ella p iim aikesus, es o a ella skū u pa gal ą nune s. ŠLsP 209 a a iesa y a daik a a džių
cabeza, skū a, y a eiksmažodžio ya ha sido zazmin o, que no odos sŽ adicionaliniai azeologiniai junginiai
son en ekę en lie u ių kalbos F azeologijos žodyną. Po ejemplo, azeologizmai días akim dieną, skū ą pe
nune i.
gal ą nune i baus i, oda la cabeza g i a ėk i, klyk i, ka alšis a kalbė i užbu i, ka alšis saca neš i sp uk i,
pabėg i, como pil as supano kaip su22 debido a la ex ensión del a ículo uno an e azeologizmás queda un
ejemplo o de odo se las abandona.
96 ac a
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
Linguis ica Li huanica LXIX
Vėlius no be as 1975: M. slančiausko insc i a na ajamoji au osaka (anekdo ai, sakmės,
his o iasjimai). No e de Li uania sakmės y anecdo ai, su inko Ma as slančiauskas, pa engė
no be as Vėlius, ada seselsky ė. Vilnius: Vaga, 720. Vėlius no be as 1985: M. slančiausko
colabo ado es y su ecopilada na jamoji au osaka. del No e Li uania sakmės y pasakos, g inko
Ma o slančiausko colabo ado es: jonas umpulis, P anas na ydas, juozapas s one ičius, jonas
Lideikis, Pilypas g igu is, s eponas s azdas, pa engė no be as Vėlius. Vilnius: Vaga, 734. Vosyly ė
klemen ina bi u ė 1985: Dic ionynos compa aciones de la lengua Lie u ių. Vilnius:
La ciencia.
VPsV Valodniecības pama e minu skaid ojošā ā dnīca, adb. ed. skujiņa Valen īna. īga:
La iešu alodas ins i ū s, 2007.
Župe ka kazimie as omualdas 1983: Li u ias lenguas s ilis ika. Vilnius: Mokslas.
БЭСЯ 1998 – Большой энциклопедический словарь. Языкознание. Москва: Большая
Российская энциклопедия.
san uMPos ad. adu iškis,
Š enčionių . k s. ka sakiškis,
aln. alan a, Molė ų .
a yž. jonas a yžius, sus
b ž. bi žai. Lb.
bŽ131 jonas ba ón.
bų diccionas. Lk .
c Cla is Ge manicoLi h ana. L (b ž.)
dbk. debeikiai, anykščių . bi žai.
dglš. muchosėliškis, ignalinos . L
hand aš ynas, ds. duse os, Za asų .
ė . ė iškiai, Pane ėžio .
gl . gel onai, Ši in ų . Pg
desde Naujo g d. gi diškė, Šilalės
g ž. g ūžiai, Pas alio
j. Li o skij sl a ь A. Yuške iča съ Pns.
толкованiемъ словъ на русскомъ и P .
polъcom idiomasъ. P .
j. balč. juozas balčikonis, sus
imai. m.
jnš. ioniškis. od. odūnia,
kp. kupiškis. š.
kpč. kapčiamies is, Lazdijų . s.
Pane ėžio .
k š. ku šėnai, Šiaulių .
esc i os. kz . kazlų ūda, Ma ijampolės .
Labano as, Š enčionių .
Rusųlie u ių kal-Lk. Luokė, elšių .
Lauku a, Šilalės .
Lie u ių au osakos hand aš ynas,
(M c.) Lie u ių au osakos
Ma cinkonys, Va ėnos .
n . no ėnai, skuodo .
Page in os Giesmju Knygos...
. pe weizde os po F. Ku sza į.
. Pn. Pane ėžys.
Punskas, Polonia, seinos apsk i is.
gab ielė Pe ke ičai ė-bi ė, sus esc i os.
Pi ašiūnai, aly aus .
esc i os y e d. ad iliškis.
amygala, Pane ėžio .
bal a usía, Va ena o .
imšė, ignalinos .
dauk. simonas daukan as, sus esc i os.

azeologijos pa eikimas Ma o slančiausko žodyne
97s aipsniai / a icles
sdb. sidab a as, ad iliškio .
abajos, Pa inskd . skaud ilė,
skp. skapiškis, kupiškio .
sk . ski snemunė, ju ba ko
sl. isos, okiškio . .
slm. – salamies is, kupiškio .
sln . – salan ai, k e ingos .
cu al. amal os, Za asų .
sug. suginčiai, Molė ų .
Šl. Šiauliai. V.kš
Š s. Ša ės, skuodo .
Š nč. – Š enčionys.
d iV262 (P ng.) au osakos
au agės . gys, ignalinos .
gn. au agnai, u enos .
. k. i kšliai, Mažeikių .
e ečius, ignalinos .
u . – u ena.
už . – už en is, kelmės .
Vb. Vabalninkas, bi žų .
Vj. Vajasiškis, Za asų .
Viekšniai, akmenės .
Všn. Viešin os anykščių .
Žem. – Žemai ė, jos aš ai.
he ph aseology p esen ing in he dic iona y
o Ma as slančiauskas
suMMa y he a ie y o Li huanian ph aseological wo d combina ions, hei a ian s and
exp ession is no ye ully eco ded. his o ical dic iona ies, dic iona ies o dialec s and
subdialec s cons an ly complemen no only he co e o ph aseology, so-called adi ional
ph aseologisms, bu also a pe iphe y s able wo d combina ions ( ozen linguis ic uni s). such wo d
combina ions e lec he de elopmen and synonymy o ph aseologisms as well as sligh ly
di e en ph aseological exp ession in each egion o Li huania, he a ie y o which is no always
ully co e ed in majo dic iona ies.
he a icle deals wi h ph aseological wo d combina ions aken om collec ions o olk na a i es
p epa ed by Ma as slančiauskas and his assis an s a he end o 19 h and he beginning o 20 h
cen u ies.
he e a e mo e han 580 such wo d combina ions in slančiauskas dic iona y: o e 380 adi ional
ph aseologisms and o e 200 s able wo d combina ions. hey complemen he co e o Li huanian
ph aseology and unco e a wide pe iphe y unc ioning o o go en s able combina ions o
wo ds.
in adi ional ph aseologisms used mo e han 160 yea s ago in he a eas su ounding joniškis, he
main wo d equen ly names a pa o he body (akis (eye), ausis (ea ), gal a (head), anka aken
(hand o a m), koja (leg), pil as (s omach), ši dis (hea )). Qui e a ew o hem could ha e been
om w i en sou ces, because he main wo ds o ph aseologisms such as bū ys (pa y, g oup),
daik as ( hing), galas (end), laikas ( ime), alia (will), zemė (ea h), žinia (message), žodis (wo d) we e
mo e common in p in ing and li e a u e. s able wo d combina ions in slančiauskas dic iona y a e
ma ked wi h he ma k . ossilized cases o nouns, adjec i es and p onouns wi h p eposi ions
make he basis o s able wo d combina ions. combina ions wi h pa icles, ad e bs and
98
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
ac a Linguis ica Li huanica LXIX
onoma opoe ic in e jec ions usually a e no ea ed as ph aseologisms. wo d combina ions o
slančiauskas dic iona y illus a e a ious possible lexical links which in some aspec s could be
dependen on socie y using a pa icula language, i s cus oms, mo al a i udes, ashions, i ali y
o a dialec , e c. as could be judged om syn ac ic exp ession o he wo d combina ion and he
ex , he adi ional ph aseologisms and s able wo d combina ions o slančiauskas dic iona y can
be seen as a e lec ion o assessed objec s and c i e ia o he end o 19 h and he beginning o
20 h cen u ies ela ed o a pe son, pe sonal beha iou and ac i i y.
Į eik a 2013 m. ene o 10 d.
janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė
Lie u ių kalbos ins i u as
Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Li uania
[email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed]