scieee Open visual document viewer

Frazeologijos pateikimas Mato Slančiausko žodyne

Janina Švambarytė-Valužienė

Full text

81s aipsniai / a icles esMiniai ŽodŽiai: seman inis i s ilis inis azeologizmo sky imo k i e ijus, leksinė i g ama ical azeologismo compensão, adicional azeologizmo, s ableusis compoinys de pala as. keyWo ds: seman ic and s ylis ic c i e ion o ph aseologism dis ibu ion, lexical and g amma ical composi ion o ph aseologism, adi ional ph aseologism, s able wo d combina ion. janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė Lie u ių kalbos ins i u as Di eções de pesquisas acadêmicas: esc i as on es de a mės análise, a mių leksikog aphija e leksikologija, socioling is ica. aZeoLogijos Pa eikiMas Ma o sLanČiausko Žodyne1 a igo abo da a azeologia e sua ap esen ação Ma o slančiausko e he ph aseology p esen ing in he dic iona y o Ma as slančiauskas ano acija os seus companha a bios insc i os na a i osios au osakos leksikos ( oliau sŽ) dicioná io. baseado baseados dos li uãos, la ians, ingleses, okieços e usos kalbininkų pon o de is a pa a azeologismus, a i ma-se que p epa am-se his ó icos, a mių e šnek ų, mesmo diccioná ios da língua a ual ao lado adicionais azeologismos po imi inclui e s abilieji pala as conjuniniai. anno a ion he a icle deals wi h he p inciples o p esen ing ph aseology in he dic iona y o olk na a i es eco ded by Ma as slančiauskas and his assis en s ( u he sŽ). analysis o he iews o a ious Li huanian, La ian, ussian, english and ge man linguis s allows sugges ing ha no only adi ional ph aseologisms, bu also s able wo d combina ions ough o be dis inguished in his o ical dic iona ies as well as dic iona ies o dialec s, subdialec s and e en mode n language. 1 slančiausko dizyno (www sŽ) ma e ial cole ado en e 2001 m. e 2005 m. en e 2011 m. e 2012 m. ele oi elabo ado como p oje o da Vals ybinės lie u ių kalbos komisijos Lie u ių a mės a. pab. XX a. p . ašy iniuose šal iniuose: a minė Ma o Slančiausko and his assis bininkų XIX pasakojamosios au osakos inkinių leksika (su a ies n . k-12/2011). 82 ac a janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė Linguis ica Li huanica LXIX 0. ĮVadas Ma as slančiauskas e seus ajudabininkai na amó ia au osaca ex os mais que há cen o e sessen a anos são zá ašę de joniškio apylinkėse i e usių pa eikėjų. slančiauskas a anangesnius seus k aš o pessoas incen i a am cole a au osaką, liaudies medicina ecep us, a minimus, bu us. de slančiausko ajudbininkų minė ini: liedauno a ičių k., u iškų knygų pla in ojas, eilė aščių kū ėjas jonas umpulis (gimęs 1862 m. sa gū- nų k. (joniškio lsč.), mi ęs 1943 m. liepos 20 d., palaido as P ankiškių kapeliuose, pe o de sa gūnų); cole ado de pau osacos e au o de lemb anças, apassões, imagens, edi ou jaV li o Gim inės akais (1968), P anas na ydas (1882 m. 1 d. junho sho aičiuose (joniškio lsč.) (13) 1976 m., en e ado niujo ke); bom pasako ojas, записавший не одно долгое pasaką, juozapas s one ičius (1849 m. bučiūnų k. 1901 m. 19 июля 1) ( ugpjūčio d., en e ado g uzdžių kapinėse); ex-não só elei o do nau osaco, mas ambém ep esen an e do Vilniaus seimo, p og essi o Li huanian ju en ude unie bū elio iniciado us jonas Lideikis (1891 m. ažų k. (g uzdžių lsč.) 1927 m. maio 26 d., en e ado g uzdžių kapinėse); pau osakos selecionado Pilypas g igu is (1876 m. junho 7 (19) d. umpaičių k. 1967 m. ma ço 24 d., en e ado udiškių kapinėse šalia sa o d augo i moky ojo slančiausko); s eponas s azdas, už ašęs kele ą au osakos kū inių, ano no be o Vėliaus, kilęs iš Vaškų pa apijos (Pas alio .), mas há mui o empo i endo joniškio e Žaga ės apolinkėse2. aigi slančiausko o dodyne ( oliau sŽ) e lidída a localioji leksika e azeologija, que pode usa não oda a nação, mas ce oce a kalbinė comunidade, susie a e i o ial, eligioso, econômico, cos o iniu conexões. mudando a empê io, kin a e daquela lingubinês sociedade usada azeologia: pa e dela pe manece em manusc i os ou imp essões, pa e ai pa a o zamma š į jun o com ela consumida soomena, pa e pe manece a i ios a osenos ( e ima em cabeça šnek a, pa a mė ou a mė, pelas quais ebekalba socie a ė). 0.1. obje i o do es udo e me odologia de abalho obje i o do a igo esnag ina sŽ azeologiją e discu i ioniškio apolinkėse uso os adicionais azeologismos e s abiliųjų pala as conjunções ap esen ação sŽ. usada me odologia mais ampla abo dagem em azeologismo e es abiliais pala as conjun os exclusão pode ia se ac uali his ó icos, šnek ų e a mių, mesmo a ual da língua diccioná ios desen ol edo es. a pa i das pala as es abiliais conjun os his o iado es da língua pode iam decidi não só sob e a e olução da azeologia, mas e sua kai á a um ce o empo. além disso, es abilieji pala as de jun2 Mais amplamen e s . : Vėlius 1974: 936; 1975: 720; 1985: 734. azeologijos pa eikimas Ma o slančiausko žodyne 83s aipsniai a icles giniai é um ce o on e de azeologia, po que s ableusis compoinys de pala as, o mados a o á eis a lingubinês ambien es, semp e pode o na adicionaliniu azeologizmu. / p epa ando sŽ basei-se ade inamuoju mé odo de pesquisa. azeologismos aiška e éikšmės compa in as com F azeologijos žodyne e Lie u ių kalbos žodyne (iXX omas) ap esen á eis, pode-se dize , azeologizmais adicionais. sŽ ma e ial le an ou e á ios p oblemas conside s y á eis, plg.: qualquio c i é io de seleção azeologismos basea ; se aqueles conjun os, que sŽ usados como s abilūs conjun os, podem se azeologizmai; como es abelece a on ei a en e adicionais azeologismos e es ables conjun os de pala as; po im, como concilia kalbininkų adicional e não adicioninho abo dagem em azeologismo (plačiau см. 0.2). al ez não a odas as pe gun as conseguiu esponde , mas, do pon o de is a au o ê, sŽ azeologiniai junginiai, seus sinónimos e a ian es (b B oadia sen ido), ap esen ados no a igo, e le an adas p oblemas podem se ú eis leksicog aphs, leksicologos. pa a esse p opósi o au o ê e p epa ou es e a igo, na espe ança de que ele alha lexicóg a os discussões azeologismo, po cuja de inição e u osenos, especialmen e na p epa ação a minos, šnek- ų i ki us žodynus, a odo, da y a ką pasaky i. 0.2. subs ância de ensaio XiX a. inais e XX a. inícios slančiausko (1850 m. asa io 21 d. 1924 m. ma ço 11 d.) e seus ajudbininkų insc i a au osaka de aka ų aukš aičių šiauliškių pa a mės nö dinio plo o joniškio apylinkių. hand aš ines slančiausko e seus ajudbininkų au osakos inkinių, suda y ų 1866 1895 m., pag indu publikuo i ys leidiniai: Šiau ės Lie u os pasakos (1974), Šiau ės Lie u os sakmės i anekdo ai (1975), Šiau ės Lie u os sakmės i pasakos (1985). Me áliaga cole ada de mencionados publicações. sŽ a igos ap esen ada sob e 580 azeologicos conjun os, deles sob e 380 adicionais azeologismos e sob e 200 es abiliais pala as conjun os. Remin ina que azeologismos de mencionados luga es já es á pa ekę pa a o discu so da língua Li uânia ( LkŽ) e F azeologijos žodyną ( Ž), po ém oli g ažu não odos, e p epa ado o sŽ ma e ial de e ia não só apildy i, mas e exiliškin i azeologismos sinonimos e sua a oseną. Po exemplo, sŽ ap esen am azeologizmas com a pala a ka as complemen adas LkŽ e Ž no os conjun os, plg.: na ca a uojau mesmo; sob e uma ez imedia amen e, de epen e; ka ą ez nuola 3. 3 Gi sob e ka o aquela sen i elha undo un bildais e esco ês, e mesma poni g apienė smuk e essmukus em abačia. ŠLP 382 Tai, em an acos pa ede saído, pamie uok di e o pa a aquele luga e du k, isso essa b uana se á em uma ez pagalam. ShLsa 229 Eu omi a ei em uma ez um ke le doze es o os, só que me po eselês a aique escs a aquela žiedá, onde escs os duk ê u sob e o dedo. ŠLsa 150 Vy s e espondia as qual pala a a pala a po mãe sua: que sena ė, sem dan as, nebeįkand, ela kol su obulioj, e el ylėda ęs ou aja osis ka ą ez com 84 ac a Linguis ica Li huanica LXIX an ai LkŽ à pala a ka as indica es es janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė azeologiniai junginiai: de ka o ad . 1. inicialmen e 2. um jun o, um sykiu, naquele começoim; de pa ka o ad . desde o início; como ka as ad . e dade, como sykis, como só; ka as de ka o ad . ka ka čiais, en epais; ka as desde ka o ad . 1. ž . ca da de uma ez 2. a empo ixado, egula men e; ka ų ka ais ad . 1. Mui as ezes, mui as 2. ka es; kas ka as 1. ad . kikinąka 2. p . is; p óxima ez ad . 1. senio 2. po ezes, kai quando; lig com aquele jun o ad . imedia amen e mesmo; nem pa a ka ui ad . o almen e, o almen e; pagedmo ka as pagedimo, pasiu imo; eną ka ą ad . kadaise4. pačia. ŠLsa 70 Ž apildo LkŽ di ous azeologismos nes es: ka as ká ėmis labai equen emen e; ka ų ka ais 1. cažnai 2. ka es; de ka as kačių p adžioje; ou as saudações 2. anksčiau; á ka ui 1. Tempo inai 2. nedaug, osu į ka ais 1. „kadaise, ki ados“ 2. „ka ais, kai kada“; šiám ka ui 1. „sakoma a si- 3. diz-se po despedida; enas ka as nemelúoja įkliū a (depois de mui os es isukinamen os), acon ece o que em de acon ece , impossí el es uk i; ik com uõ ka ù uojau mesmo; do mesmo ka o nuo começo; ã iamen o pe ka ą labai; ka as ao ka o e ka čiais; sulg ám ka ui mui o cu am; sulg uõ ka ù mui o cu am5. sŽ iskel i azeologiniai junginiai (sinonimai) isleis i žinias p aneš i, dissemina in o mações; nugin i conhecimen o u gen emen e comunica , dize ; (pa)da conhecimen o […]con a , comunica […] ambém complemen a LkŽ e Ž ma e ial[…]6. 4 LkŽ V 330331. Plg. : De ka o p ijadėjo padė , e depois pe simislijo e não eio. gl . (dbk., slm., skp., b ž., u ., j. balč.) Kad išgelando noilį, isso de ka o nupio ė. d. (b ž., Vb., slm., skp., dbk.) Desde ka o di ícil a en a e dize . skp. (gl ., d., dbk.) Eu abalho de pa ka o gos o. skd . (Š s.) Como ka as assim e se á. . (ad.) Ka as de ka o pašė ei, e eeinie pa a si. за . O cão só pulinha a ao edo dele e de ez em quando lij elha a seus b aços. š. Ans comego ka as desde ka o is sykius an dia. j. Não é ezes às ezes an es daquela já c iminal ai? Pg. Cada ez eles sen i am-se cada ez acnes. š. Saulelė, kildama cada ca as al oyn, loo šės po né oa e cada ca as ka ščiau kai ino. Zem. Nossos pessoas da biau esni p óxima ez. ė . Lig com aquele ka ù esqueço pasakão. n . shilkinių d abuços Eu nem pa a ka ui não que o. V.kš ( sh.) Pagedmo ka as que me acon ike p ipo kas! sdb. 5 Ž 272273. Plg. : Va ė po aqueles dak a us, komis ka as ka ėmis. k. Ka ų às ezes p yg ąžai são dė i aqueles sapa os. Š s. Do ka as ka s c iança do pan solicê. Lk. Tam ca i bas a á, e daí no amen e p ocu a ei. sk . Os pães enho pa a aquele ca ão. Pn. (sl., Všn., kpč.) Tam ka ui en ão. slm. Um ca as ik não men i á. c. ( m., Zem., sln .) Nãoys a de imedia o. Š s. (sk.) Klasėje ca as de ca os seigi sda o p unkš iimas. a yž. (P ., š.) P igė ęs ui po a iama ez. Š s. Ele udo sulig aquele ca i. g ž. Ish a é aquela k ailį em Šiaulius, p ismadėjo ajuda namie da buo ies sulig aquilo jun amen e p ismadai. Zem. 6 Sodzio esposaes susibegu em pas lis enem, da em eseso iu e u edninque no icia. ŠLsa 31 O gaspadinė dadou os no ícia ao klebon, quan o aqueles es anhos isgė ė deg ínas. Shalsa 89 Imedia amen e ele deu no ícia aos eis, e mui aiaus pessoas lá eunidas. ŠLsa 93 En ão aqueles ak ininkai saldo ai ao ei de am no ícia, que al e al com beška chega a e elniuks pa kučie ių. ShLsa 268 Bem, logo eles al po a ce a em e uoj d a o ais senho am da em no ícia. ŠLP 133 Aqueles senho es em seguida de am em ou as ig ejas aos ou os eis no ícias, que em b e e su ažiuo ų. ŠLP 133 Tuoj dado esse ca alai is no ícia isso a ca alai ei, que al e al ca alai is pas ela inha o ženy is. azeologijos pa eikimas Ma o slančiausko žodyne 85s aipsniai inclui a icles com a pala a žinià LkŽ es es azeologiniai junginiai: be Diẽ o žiniõs 1. / mui o mui o 2. labai; be [gãlo] žiniõs labai; kójoms (į kójas) ž nią [dúo i] bėg i, sp uk i; nė àõs [kek] mui o mui o; pãdams žnią [dúo i] apie p epa ação pa a co e ; com sabe à 1. bajai, mui o não pode eiks i" 2. numa oma, calculá el; isojè žiniojè ik ai; žiniojè [žiniõn] e i sek is7. no i icação de so e; em znią ca iškioje luga , que não p ecisa ia p ocu a ; žiniõs nė à Ž azeologiniai junginiai, papildan ys LkŽ medžiagą, bū ų: Jobo žinia „ne- não é cla o8. s azeologismo como com ied u e čia ʻsma kiai (lyja) ik ų į d augę à pala a iẽd as LkŽ e Ž ap esen ado à conjunjun kap de iẽd o sma kiai (ly i)9. de slančiausko esc i os em LkŽ es á en ekę não um azeologizma, mas, digamos, à pala a bū ỹs nem LkŽ, nem Ž não subme em nenhuma combinação azeológica, e p epa am-se sŽ deles p esen e não um, plg.: sob e esse bú io 1. a ualmen e; 2. desespe ados; 3. ada; sob e um bloco s aiga; ou a bū į ka ą, sykį; ou o bú iu ki ados, kadaise; desse co po ada; am bu i pa a uo jun o, minu ėlei; naqueluio a ualmen e10. SLP 252 Anoji imoj dado a es eam a iso, que enik es a noi e. ŠLP 252 Desde aisko uoj da ę žinią, da ele nepaėjo casa já seu e yko. ŠLP 358 Isso ele esgo ando conhecimen o po s ie ą, que quem e á onde dois lobku êjan em b anom pakaklėms, egul nebijo, ale egul c iauk nomes Jonu e Pe u, isso eles começêsí šnekė i. ŠLsP 55 Poni, isgu dos, que Mikalojus jad i sudie saky i, nuginė žinią į kleboniją, que jad a ei Mikalojus egul ponas a a ojas. ŠLsP 173 7 LkŽ XX 629632. Plg. : P ipylė be Diẽ o žinis. Š nč. (ds.) Be Diẽ o žinis a šalo. dglš. (kp., d iV262(P ng.)) Be žinis pik as. aln. (bŽ131., Š nč., s. dauk.) Quando ele começou ėk , isso eu só kójom žnią e escapukau. M j. (k š., Vdk.) Kad eu saúde u ėč, isso eu da n žinis o que pada yč. sug. (smal., š., Lb.) Pãdam žnią e lėk casa. kz . e kapeika nos a y com žinià. g d. (P .) Ubago po e iai com žinià. Šl. (L (M c.), k š.) Ka mañá nepa ažiuosiu, isso po y is[je] žini[je] pa ažiuosiu. jnš. Con as mais lhe conhecion eda o. k s. (L (b ž.), b ž., j. jabl. (kp.) 8 Ž 2001: 873. Plg. : Nê conhecimen o, como aqui ai. Vj. (ds.) Tas doculas padeck em žiniá. Lk . Jòbo znios. P . 9 O ou ei a ou i ė is baisiausia emp a: žaibai, pe kūnija, ly us kai com ied u e čia. ŠLsa 108; Ž 831; LkŽ XiX 124. Plg. : Pilia como de ied o. k s. ( gn., slm., od., Pns., dglš.). 10 LkŽ i 1086 (pízdžiai com possí eis azeologizmas nele ap esen ados explicando signi icados); 112. sŽ: Tas y s sob e ha bū io pa ėjo casa, pa i o e numi ê. ŠLsa 133 Ji e ėmos lhe saky , o e con idčiai sob e aquele bú io suėję em seklyčią. ŠLP 130 An o b igi o e indo ubagais aquele che e, ka as e a endês aquela cauninho a senho . ŠLsP 282 O o pono sūnus ha endo sido de ou o gube nijo pa gube na o ių e sob e ha bú io ha endo chegžia ês pas pai ą em aplankius. ŠLsP 220 Iš e ę [mėsą], e a ėję an ha bū io du ubagai. SLP 163 Eidams cabeça inclinado e em p o undos pensamen os en insés, sob e um u no žiú! isgi dendo g ande o enksmą muzikų. ŠLsP 37 Teip e el ou o bū į p aba oj is eip e eip. ŠLsP 304 Ki u bū iu, eidams p o piemenis, is oęs aquela me gičką. ŠLsa 68 Ki u bū iu ežys adęs mêsos čielą a klį. SLP 39 En ão de que u mo e iggynem anciãos ma a . ŠLsa 171 Shu a sakąs [ ilkui]: Tylėk, já pi ma, kaulus k em an , dy ijos, co ik ai não pasižiū ėjo, gi quando pasižiū ėję as, isso e zamuš. Tam iui o ilks mu ilês. ŠLP 138 A Alaus naquele bū iu da seu não inha esbêgo em sodžių, uzboną pa nešė alaus. SLP 100 E aqueles con idados naquele g upo ha endo chegado. ŠLP 130 86 janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė ac a Linguis ica Li huanica LXIX ais o ma e ial mos a que azeologines compoções, suas a iões e aiškos di e sidade de alhadamen e ainda não es á e minada ixa , po an o, aindaė a i ana, que melho pudessem pesquisa a azeologijas cen ą i pe i e iją, azeologijas de elopmen ą i sinonimiką e pe cok ume, que cada egião Li uana azeologinė aiška eqüen ai um pouco di e en e, di e si ica e não semp e en a nai, a mių i šnek ų žodynai ge ai papildo minė ų leidinių medžiagą. 0.3. azeologizmų analizės me odologija em undamen aisucios publicações, po isso his o iniai žodykalbiniuose Nos úl imos anos lingüo y o dos li uanos exp essa-se no as minças sob e os c i é ios de cessação azeologismos e es abelece-se quan o mais ampla abo dagem em azeologinius compounds. p e ende de ini azeologismos cen o a e pe i e iją, po isso p opõe a ibui adicionais signi icados comuns, azeologizmus i s abiliuosius žodžių junginius. adicinė azeologizmų samp a a susie a su aiškos, seman iniu, a osenos i s ilis iniu aspek ais. adiciniai aze- ologizmai su okiami kaip eksp esy ūs, pas o ios leksinės sudė ies, ien isos, api- de inidas lexicânica ambien e pala as conjuniniai11 Es es c i é ios de seleção de azeologismos dos kalbininkų li uanos es abelecem-se di e samen e: alguns deles indicam p incipalmen e exp essi idade, imagemdingume (Pikčilingis 1975: 348; jakai ienė 1980: 99; ba auskai ė 1995: 60; jakai ienė 2010: 281, 284) ou os 12, acen ua am a cons an e leks e a g ama ica composição (d o inas 1975: 60; Lipskienė 1979: 913, 10) 11 das de inições de azeologismos dos kalbininkų li uanos, ap esen ados a segui nos a igos, indicam que a abo dagem do azeologismo pe manece a é. 12g.: azeologizmas são exp essi ós e igu a i os lexicos pe manen es semmiquemen ien isi junginiai, onde signi ica i os de pala as indi iduais es i mais ou menos pasi aukusios pa a o segundo plano e onde os emda o sen ido o al (Pikčilingis 1975: 348); azeologizmais, ou ases, chamadas exp essi ús e igu a i os cons an es sanda os léxicas e g ama icas, ien isos signi icância de pala as conjuniniai, que êm de inida lexicina ambien eá e não são c iados p ocesso de comun a imo, e são usados de memó ia (jakai ienė 1980: 99); ( azeologizmai) aizdingi, cons an ias leksinės sudė ies i g ama inės s uk ū as pe pa amin i pala as junginiai (ba auskai ė 1995: 60); ( azeologizmai) mais ou menos pic o ios cons o ūs e indalomi pala as junginiai (jakai ienė 2010: 281); azeologizmais da língua li uana pe mi e conside a igu ibingos, ien isos, een endidos signi icados, es á eis sanda os leksinais e g ama icas de pala as (jakai ienė 2010: 284). 13 Plg.: „ azeologizmais galima laiky i pas o ios leksinės i g ama inės sudė ies apibend in os eikšmės igu inos conjun os de pala as, con endo ambien e g amá ica e seman icamen e de inido, ec iados p ocessamen obend a imo e a ciados da memó ia, como colec i y inės kū ybos o mules (Vosyly ė, 1972, 23) (d o inas 1975: 60); azeologizmais ge almen e são chamados de cons o ias composição, sanda os g ama icais e gene end adas semân icas s ableús junções de pala as, cujos sepa ados componen es dos signi ica i os es i apniau ou comple amen e esblêsusios, i. i. deseman izuo os (Lipskienė 1979: 910). azeologijos pa eikimas Ma o slančiausko žodyne 87s aipsniai / a icles ainda ou os a eme am seman ínio c i é ios signi icação uni isumą (Paulauskas 1977: 6; jakai ienė 1980: 95; Vosyly ė 1985: 3; Župe ka 1983: 34)14. c i ica omam um isibilidade dis inguí el c i é io. Vaizdingumas, sendo bas an e subjec i us dis inguamasse b uožas, no abi ū a Ma cinke ičienė, não de e ia se essencial azeologismos cedeimis. ela p opõe expandi a adicional Li u iškąją azeologijos concepp a ą, incluindo em ela de á ios ipos es ailiuosos conjun os de pala as, cons uções ou sen inhas, po que cons an um, sus aba ėjimas, equen e ėjimas d auge [...] de e se conside ado o mesmo mais impo an e e mais con iá el açad (Ma cinke ičienė 2001: 83)15. kogni y inės ling is ikos a s o ai, apib ėždami azeologizmus, dažniausiai ak- cen uoja žodžių junginio nedalomumą, sus aba ėjimą, kalba apie azeologizmų a ius disku se, dis ingue seus modelos (Langlo z 2006). Os linguis as la ios azeologizmas conside am a unidade léxica de combinação de pala as16. ingleses es udiosos ambém acen ua pala as de są angą sua p esença d uge17. Vokiečių kalbininkai indicam azeologizmą como conjunção de pala as18. ussos es udiosos en a izam p incipalmen e a semân ica ligação de pala as na conjunção19. 14 Plg.: azeologiniai junginiai y a ien isõs i pik ogingas eikšmės pas o ūs junginiai (Paulauskas 1977: 6); azeologismo é seman icamen e indis inguí el conjuninys de pala as, em ou as pala as, ele em apibend in ą, ou ien isą, signi icado (jakai ienė 1980: 95); não odas as compa ações cons an es conside á eis azeologizmos, po que algumas delas não são comple amen e sus aba ėję, sua lexemão signi icado apenas aplimėsusi, embo a odos eles são ec iados da memó ia, em mais ou menos uni isą signi icado e são igu a i os (Vosyly ė 1985: 3); azeologizmai, ou azeologiniai junginiai, são seman iicamen e neskaidomi ( ien isõs signi icões), pas o ūs, igu ing pala as junginiai (Župe ka 1983: 34). 15 Mais la gamen e. Ma cinke ičienė 2001: 8198; 2010. 16 Plg.: P azeologiaisms e leksiski nedaliem, sas ā a un s uk ū as ziņā ela ī i s ables, a alodas adīciju nos ip inā s ā du sa ienojums, ku a nozīme pa as i sais y a a isa ā du sa ienojuma ai a se išķu ā komponen u nozīmes pā nesumu (VPsV) (oļehno iča 2012: 30); azeoloģisms e nosacī i s ables kā, gan diah oniskā aspek ā (oļehno iča 2012: 30). 17 Plg.: Ph aseology ā du sa ienojums, jo ajā a ik ie ies as gan s uk u ālas, gan seman iskas a iācijas gan sinh onis- choice o a angemen o wo ds; a mode o exp ession (iod 616); Ph aseology choice o a angemen o wo ds; s udy o ixe ph ases and idioms (oaLed 672); Ph aseology a pa icula mode o exp ession, especially one cha ac e is ic o a pa icula speake o subjec a ea: legal ph aseology (ode 1327); Ph ase a small g oup o wo ds s anding oge he as a consep ual uni , ypically o ming a componen o a clause. an idioma ic o sho pi hy exp ession (ode 1327). 18 Plg.: Ph aseologie gesam hei ypische Wo e bindungen, es e ügungen, Wendungen, edensa en eine sp ache, idioma ik, da s ellung Zumsammens ellung de Ph aseologie (bes. Zu einem s ichwo in einem Wö enbuch (duden 1996: 1148) 19 Plg.: Фразеологизм общее название семантически связанных сочетаний слов и предложений, p epa ando sŽ laiky asi não só adicionais samp a os de azeologia, pois s eng asi escala em a igos de dicódino azeologijas pa ibiui pe eneusančius odos s abiliuosius compoções de pala as e mos a a sua sin aksinį lauką. assim az-se de ido ao a o de que к-рые, в отличие от сходных с ними по форме синтаксических структур, не производятся в соответствии с общими закономерностями выбора и комбинации слов при организации выска- зывания, а воспроизводятся в речи в фиксированном соотношении семантической структуры и определенного лексико-грамматического состава“ (БЭСЯ 559). 88 ac a Linguis ica Li huanica LXIX azeologizmai podem pe cebe -se e como janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė concei os. cogni i y inė lingu is ika e elou e undamen ou idéia sob e concep ualiąsias me á o as, das quais na linguagem de e se pe cebidas não como discu so puošmena, e como e lexo do p ocesso pensa imo, i. i. aios essenbê do alan e lingubinė20. aigi p opos a p aplės i azeologijas samp a ą lie u ių kalbo y oje mui o pama oado e baseado. e ele i in pa ankus de ipo his ó ico, po que há uma sé ie de pala as es á eis de junções, que da língua daidoje ne apo azeologizmais. alguns azeologizmai e s abilieji pala as conjuniniai não ojam na a ual língua li a ians, ou os em pa e consumidos, mas ge almen e eles encon am-se des es dias joniškio (e não só ha egiono) šnek ų disku se. 1. adicional aZeoLogija sLanČiausko Žodyne adicionais azeologizmas são pe cebidos como conjun os, baseados dis inguamaisiais seus memb os aožais (ž . 03). Um dos p incipais pala as adicionais de azeologismo, como a i ma o Dicioná io F azeologijos, são nomes de pa es do co po: olhos, o elhas, cabeça, mão, kinka, cama, nagas, papas, ba iga, pulmões, co ação21. não se excepção e sŽ leksika, onde azeologines compoções com nomes de pa es do co po exis e po 25. p incipalmen e azeologismos o ma com ac i ą a i idade humana nusakančiais pala as, ais como: nomes de coisas de ambien e ou equen emen e us oá eis de blaižy i, d ės i, g auž i, kuš ė i i pan. (pe 60). nemažai azeologizmų su a imos coisas, exemplo.: pečius, ž akė, ka is, bulka e pan. (apie 30). Po 20 azeologismos o ma base de denominações de enômenos na u ais, ex.: auš a, asa a, žiema, žaibas e e c., po 10 naminių (laukinių) animais (paukščių) e seus nomes de coisas ambien e (kiaulė, s azdas, zuikis e e c.). exis e g upo azeologismos com oupas e suas pa es denominações (pe 3), an gam iškų bū ybių denominações (pe 3), minčių aiškos denominações (pe 5). p ecisa dize que sŽ não poucos azeologismos e com li e a u a esc i a ca ac e ingesniais pala as, ais como: bū ys, daik as, galas, empo, olia, zemė, žinia, pala a. desse ipo azeologismos gausa le a à idéia, que 20 Mais amplamen e sob e concep os e . Papau ėly ė-klo ienė 2004; 2012: 39. 21 Mais amplamen e z .: Ž Vii. azeologijos pa eikimas Ma o slančiausko žodyne 89s aipsniai a icles nau osaco selei o es azeologias podia nusižiū ė i e de en ão imp usdin os publicações, . i. ašy inės li e a ū as (ž . 0.1). Todos sŽ azeologismos são ap esen ados no inal do a igo segundo abėcėlė, po exemplo.: akis s . : [...] akies mi ksnyj ad . bema an : An o di ono a isédęs, isso akies mi ksnyj oda s ie ą pa lėksi. ŠLP 252 olhos ex en i inse ėmia olha pa a [...]22 olhos gale ad . be egin , bema an [...] dias akim ad . [...] dia onde os olhos ê, e os pés ca ega ad . mas onde [...] pa akis ad . ando, ocyse, akiplėšiškai [...] po akių ad . olyse, aki aizdoje [...] po odos os akių ad . odos ma ando [...] p apul i de olhos exanqui , desapa ece [...] om pačiom akim se noi e não do mi , nãožmig i [...] Pas o ūs de á ias pala as, ge almen e daik a a džių, conjuniniai ambém são ap esen ados como azeologizmai, le an ando i ulação em pala a um qual (pag indinį) mencionado compoundo daik a a dį, plg.: juos a s . : [...] de mes ios a ai o ykš ė: De mes ios ą pamačius, ne eikią mos a com o dedo. ŠLsP 131 sŽ azeologizmai, de di e en es pa es da língua cons i uí, ge almen e eiksmažodžio e daik a a džio, po causa eiksmažodžio į ai o ės em a ian ų. e dade, esses conjun os não alo izini do pon o de is a da língua a ual, po ém pasakų con ex o ainda assim pe mi e os conside a inscindí el conjuniniu azeologizmu. po isso junções com di e en es açõesmažodžiais sŽ ap esen am sky ium, como a ian es de azeologismos, exemplo.: zinia s . : [...] (pa-) da no ícia dize , in o ma : Sodžio mulhe es seibėgę pasiklausę, da ę eseso iui e u edninkui žinią. ŠLsa 31 nugin i žinią pasaky i, p aneš i [...] azeologiniai junginiai, išplės i kaip sakiniai, ap esen am-se a á ios dicciono s aipsnių. Po exemplo, skū u pa gal ą nune i baus i: Sakės, que e a ela co ação d ebėjus: jeigui mãe numanis, que ela p iim aikesus, isso a ela skū u pa gal ą nune s. ŠLsP 209 encon ado e à daik a a džių cabeça, skū a, e à eiksmažodžio já oi zazaminado, que não odos sŽ adicionais azeologiniai junginiai são pa ekę pa a o lie u ių kalbos F azeologijos žodyną. Po exemplo, azeologizmai dias akim dieną, skū ą pe nune i. gal ą nune i baus i, oda a cabeça g i a ėk i, klyk i, ka alšis a kalbė i užbu i, ka alšis exneš i sp uk i, pabėg i, como pil as sabia kaip su22 de ido à g ande ex ensão do a igo um dos azeologizmás é deixado um exemplo ou deles é abandonado. 96 ac a janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė Linguis ica Li huanica LXIX Vėlius no be as 1975: M. slančiausko insc i a con ajamoji au osaka (anekdo ai, sakmės, his ó iasjimai). No e Li uânia sakmės e anecdo ai, su inko Ma as slančiauskas, pa engė no be as Vėlius, ada seselsky ė. Vilnius: Vaga, 720. Vėlius no be as 1985: M. slančiausko colabo ado es e sua mon agda na a jamoji au osaka. No e da Li uânia sakmės e pasakos, ge inko Ma o slančiausko colabo ado es: jonas umpulis, P anas na ydas, juozapas s one ičius, jonas Lideikis, Pilypas g igu is, s eponas s azdas, pa engė no be as Vėlius. Vilnius: Vaga, 734. Vosyly ė klemen ina bi u ė 1985: Dic ioná io de compa ações da língua Li uânica. Vilnius: Lógico. VPsV Valodniecības pama e minu skaid ojošā ā dnīca, adb. ed. skujiņa Valen īna. īga: La iešu alodas ins i ū s, 2007. Župe ka kazimie as omualdas 1983: Li u ias línguas s ilis ika. Vilnius: Mokslas. БЭСЯ 1998 – Большой энциклопедический словарь. Языкознание. Москва: Большая Российская энциклопедия. san uMPos ad. adu iškis, Š enčionių . k s. ka sakiškis, aln. alan a, Molė ų . a yž. jonas a yžius, seus b ž. bolsas. Lb. bŽ131 jonas ba ão. bų diccionas. Lk . c Cla is Ge manicoLi h ana. L (b ž.) dbk. debeikiai, anykščių . bi žai. dglš. mui osėliškis, ignalinos . L hand aš ynas, ds. duse os, Za asų . ė . ė iškiai, Pane ėžio . gl . gel onai, Ši in ų . Pg Naujo g d. gi diškė, Šilalės . g ž. g ūžiai, Pas alio j. Li o skij sl a ь A. Юшкевича съ Pns. толкованiемъ словъ на русскомъ и P . polъskom языкахъ. P . j. balč. juozas balčikonis, imai. m. jnš. ioniškis. od. odūnia, kp. comp aškis. kpč. kapčiamies is, Lazdijų . s. Pane ėžio . k š. ku šėnai, Šiaulių . esc i os. kz . kazlų ūda, Ma ijampolės . Labano as, Š enčionių . Rusųlie u ių kal-Lk. Luokė, elšių . Lauku a, Šilalės . Lie u ių au osakos hand aš ynas, (M c.) Lie u ių au osakos Ma cinkonys, Va ėnos . n . no ėnai, skuodo . Page in os Giesmju Knygos... do pe weizde os pe F. Ku sza į. . Pn. Pane ėžys. Punskas, Polônia, seinos apsk i is. gab ielė Pe ke ičai ė-bi ė, suas esc i as. Pi ašiūnai, aly aus . seus esc i os e e d. ad iliškis. amygala, Pane ėžio . bal a usia, Va ena o . š. imšė, ignalinos . dauk. simonas daukan as, seus esc i os. azeologijos pa eikimas Ma o slančiausko žodyne 97s aipsniai / a icles sdb. sidab a as, ad iliškio . abalhos, Pa inskd . skaud ilė, skp. skapiškis, kupiškio . sk . ski snemunė, ju ba ko sl. ilos, okiškio . . slm. – salamies is, kupiškio . sln . – salan ai, k e ingos . cu al. gemal os, Za asų . sug. suginčiai, Molė ų . Šl. Šiauliai. V.kš Š s. Ša ės, skuodo . Š nč. – Š enčionys. d iV262 (P ng.) au osakos au agės . gys, ignalinos . gn. au agnai, u enos . . k. i kšliai, Mažeikių . e ečius, ignalinos . u . – u ena. už . – už en is, kelmės . Vb. Vabalninkas, bi žų . Vj. Vajasiškis, Za asų . Viekšniai, akmenės . Všn. Públin as anykščių . Žem. – Žemai ė, jos aš ai. he ph aseology p esen ing in he dic iona y o Ma as slančiauskas suMMa y he a ie y o Li huanian ph aseological wo d combina ions, hei a ian s and exp ession is no ye ully eco ded. his o ical dic iona ies, dic iona ies o dialec s and subdialec s cons an ly complemen no only he co e o ph aseology, so-called adi ional ph aseologisms, bu also a pe iphe y s able wo d combina ions ( ozen linguis ic uni s). such wo d combina ions e lec he de elopmen and synonymy o ph aseologisms as well as sligh ly di e en ph aseological exp ession in each egion o Li huania, he a ie y o which is no always ully co e ed in majo dic iona ies. he a icle deals wi h ph aseological wo d combina ions aken om collec ions o olk na a i es p epa ed by Ma as slančiauskas and his assis en s a he end o 19 h and he beginning o 20 h cen u ies. he e a e mo e han 580 such wo d combina ions in slančiauskas dic iona y: o e 380 adi ional ph aseologisms and o e 200 s able wo d combina ions. hey complemen he co e o Li huanian ph aseology and unco e a wide pe iphe y unc ioning o o go en s able combina ions o wo ds. in adi ional ph aseologisms used mo e han 160 yea s ago in he a eas su ounding joniškis, he main wo d equen ly names a pa o he body (akis (eye), ausis (ea ), gal a (head), anka aken (hand o a m), koja (leg), pil as (s omach), ši dis (hea )). Qui e a ew o hem could ha e been om w i en sou ces, because he main wo ds o ph aseologisms such as bū ys (pa y, g oup), daik as ( hing), galas (end), laikas ( ime), alia (will), žemė (ea h), žinia (message), žodis (wo d) we e mo e common in p in ing and li e a u e. s able wo d combina ions in slančiauskas dic iona y a e ma ked wi h he ma k . ossilized cases o nouns, adjec i es and p onouns wi h p eposi ions make he basis o s able wo d combina ions. combina ions wi h pa icles, ad e bs and 98 janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė ac a Linguis ica Li huanica LXIX onoma opoe ic in e jec ions usually a e no ea ed as ph aseologisms. wo d combina ions o slančiauskas dic iona y illus a e a ious possible lexical links which in some aspec s could be dependen on socie y using a pa icula language, i s cus oms, mo al a i udes, ashions, i ali y o a dialec , e c. as could be judged om syn ac ic exp ession o he wo d combina ion and he ex , he adi ional ph aseologisms and s able wo d combina ions o slančiauskas dic iona y can be seen as a e lec ion o assessed objec s and c i e ia o he end o 19 h and he beginning o 20 h cen u ies ela ed o a pe son, pe sonal beha iou and ac i i y. Į eik a 2013 m. 10 de janei o d. janina ŠVaMba y ė-VaLuŽienė Lie u ių kalbos ins i u as Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Li uânia [email p o ec ed]