S aipsniai / A icles 211
VILIJA RAGAIŠIENĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
ORCID id: h ps://o cid.o g/0000-0002-5026-4667 As linhas de
pesquisas Mokslinių: accen ologia, dialek ologia,
e noling is ica, leksikog a ija.
DOI: doi.o g/10.35321/all83-10
KIRČIO ATITRAUKIMAS RYT
AUKŠTAIČI ANYKŠTN
PATARMĖS TEKSTUOSE
S ess Re ac ion in he Tex s o he Eas e n
Aukš ai ian Subdialec o Anykščiai
ANOTACIA
Com base esc i i á ias on es Leipcige okiečių kalbininko F anco Špech o edição Li auische
Munda en gesammel on A. Ba anowski publikuo ais XIX a. 79 deš. ex ais, ins i u o da
língua Lie u ių Geoling is ikos cen o Ta mių a chy e p o egomais XX a. 67 deš. anykš ėnų
šnek ų ap ašais, XX a. do ou o lado e XXI a. começo Žane os Ma ke ičienės e k . y ėjų
p epa ados a minhos ex osis analisa am-se ki čio a i aukimo eškiniai y ų aukš aičių
anykš ėnų pa a mėje. O a igonyje p e ende quan o possí el mais de alhadamen e
ki čio a i aukimo o ma imąsi anykš ėnų pa a mėje, nus a y i, kokie ki čio a i aukimo
dėsniai galėjo eik i šiuo laiko a piu pa a mės plo e, a skleis i eiškinio a ealinį papli imą,
desc e e discu i as mudanças de a i u ação de c uci e suas azões. ESMINIAI VOODŽIAI:
y ų aukš aičių anykš ėnų pa a mė, ki is, skiemuo, a miniai eks ai.
ANNOTATION
Based on he w i en sou ces he ex s om he 1860s1880s published by Ge man linguis
F anz Spech in he publica ion Li auische Munda en gesammel on A. Ba anowski in Leipzig,
he desc ip ions o he local dialec s o Anykščiai da ing o he pe iod o he 1950s1960s,
which a e s o ed in he Dialec A chi e o he Geolinguis ic Cen e a he Ins i u e o he
Li huanian Language, he dialec al ex s p epa ed by Žane a Ma ke ičienė and o he
esea che s in he second hal o he 20 h cen u y and he beginning o he 21s
VILIJA RAGAIŠIENĖ
212 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII cen u y he a icle analyzes he phenomena o s ess
e ac ion in he Eas e n Aukš ai ian subdialec o Anykščiai. Ele p ocu a desc e e a
o mação de s ess e ac ion in he subdialec o Anykščiai in he mos de ailed manne
possible, pa a de e mina wha laws o s ess e ac ion could be in e ec in he a ea o he
subdialec du ing a gi en pe iod, o e eal he a eal dis ibu ion o he phenomenon and o
discuss he changes in s ess e ac ion and hei causes.
KEYWORDS: Eas e n Aukš ai ian subdialec o Anykščiai, s ess, syllable, dialec al
ex s.
ĮVADAS
De odos eas e n akš aičių pa a mių ki čia imo pon o de is a a é šiol, ko ge o,
menosmen e i a é anykš ėnų pa a mė. Na li e a u a acadêmica es a ada mês
ki chiação abe as bas an e agmen a iamen e. Nos abalhos em que se pode
encon a dados sob e anykš ėnų ki čia imą, ge almen e bas an e b e emen e
desc i o apenas pobūdis de e i ada do ki čio e p iegaidės (Zinke ičius 1966: 36, 38, 41; LKT
35; LKTCH 144; Ma ke ičienė 2001: 1518; 2004: 3945; RAA 3637; AAT 181). Ki čia imo pon o de
is a kalbininkų quan o mais de alhado examina na publicação Li auische Munda en
gesammel on A. Ba anowski publicados An ano Ba anausko nas ajame Anykšči k aš e
XIX a. 79 deš. euni i exs ai (S undžia 1989: 434442; Ragaišienė 2015: 166210)2. Assim mui o
al a ada mês de ki chiação sis ema de pesquisas, publicações cien í icas, ski ų
accen uação a ibu os e polinkias discu i . Fon es, obje i o, mé odos. In es iamoji
ma e ial ecolhido de á ios esc i os on es 1920 m. Lepcige okiečių kalbininko F anco
Špech o edleis o eikalo Li auische Munda en gesammel on A. Ba anowski ( oliau
Li auische Munda en) p imei oime ome publicuo as anykš ėnų eks ų deš3, XX a. 67.
p epa ados des a ada mês šnek ų linguís icos peculia idades desc i os4, 1970 m.
edis oje ch es oma ijoje Lie u ių kalbos a mės, 2001 m. Ž. Ma ke ičienės leidinio
Aukš aičių a mių eks s ai pa e an ojoje e 2004 m. Lie u ių kalbos a mių
ch es oma ijoje paskelb ų
anykš ėnų a minių eks ų, 2013 m. Ž. Ma ke ičienės, Au imo Ma ke ičiaus
1Indicado a página do manusc i o.
2 Šių eks ų analizė baseia-se abundusi A. Ba anausko ko espondencija Hugo Webe iui (ž .
Almanauskis 1930: 60102).
3 A. Ba anauskas, p o esso iaudando Kauno seminá ios de sace do es, sob e 18671884 m.
o ganiza a seus alunos a mių ex os pa a cole a . Jų cole u ou ex os nusiunė alemanhos alininkui
H. Webe iui.
4 Rank aščiai gua dados ins i u o da língua Li uânica Geoling is ikos cen o Ta mių a chy e.
A igos A icles 213 /
Ki čio a i aukimas y ų aukš aičių anykš ėnų
pa a mės eks uose
e Vilijas Salienės cons i uídas docomó ias li os Ry ų aukš aičiai anykš ėnai e
2020 m. Reginas Rinkauskienės p epa o publicação Anykščių apylinkių eks ai
manus aščio.
Ismen idas on es ap esen am ex os e minos ab angem ês pe íodos: 1) XIX a.
79 deš. Leidnisse Li auische Munda en publica os ex os de dois pa apijos A.
Ba anausko y iečiams ke i iesiems (R4) a ibui os Anykšči (305)5 e y iečių
ečiųjų (R3) Subãčiaus šnek os (235). A pa i dessas habi ações locais, g a ada po
algumas his ó ias de pequena ex ensão (um o al de 17 p.)6. Geog a icamen e pon o
de is a os ex osi o nece do no dinio pa a mės a ealo. 2) XX a. 67 deš. Colec ando
ma e ial ao a las da língua Li uânica o am esp ei adas, pode-se dize , odas as
á eas de habi ação (pon os) pe encen es à plo de anykš ėnų e p epa adas suas
e minologias desc ições (ž . 1 ig. e p iedą)7. A on e manusc i a pon o cons i ui da
á ea de es udo, šnek os ca ac e ís icas linguís icas e ap esen ado es
ap esen ação e ansc ibido ex osi8. No a qui o encon a 23 on es (ce ca 500 p.)
de 18 pon os (ž . p iedą)9. Manusc ip os on es ma e ialá papildo ch es oma ijoje
línguas Lie u ių p oclamamam do mesmo pe íodo ex osi de quase odos pa a mės
pon os. Du an e o i iamuio g a ados ex os de podem se encon ados XXI a. p .
em publicações iuleis as.
3) XX a. pab. XXI a. p . Ž. Ma ke ičienės, R. Rinkauskienės e k . dialek ologų
pa eng uas publicações publica ex ai de di e en es i iamosios pa a mės
mo ado es localidades. Ve dade, nas publicações des e pe íodo mažokai publicada
ex os de pa e do plo o nó dica. Po exemplo, Ž. Ma ke ičienės suda y oje
Aukš aičių a mių eks ų knygoja p incipalmen e his ó ias ap esen ada a pa i
do sulinio pa a mės a ealo, R. Rinkauskienės leidinio Anykščių apylinkių eks ai man aš […] de
Anykšči e g e imų šnek ų.
Apibend inando em analisadas on es publicadas ma e ialá pode alega -se, que nelas encon ų
dados su icien e a alia ki cio a i aukimen o como dêsnio o maçãosi anykš ėnų pa a mės
plo e. Juolab que discu idas on es ela i amen e bem e le em in es igadas pa a mês
accen uação peculia idades. 5 Skliaus os 2015: Indicam-se núme os de pon os (habi a ó ios) do
a las da língua Li uânia (ž . LKA I 2130; z . da Ge žo ai ė 147149, 156165). us, g a ados 67 deš.,
p epa é 1984 m.
6 Subãčiaus šnek os eks ai pa eik i ieno in o man o, Anykšči – d iejų pa eikėjų.
7 Rank aščio nė a ik iš Subãčiaus (235) punk o. Aloyzas Vidugi is šios šnek os ansk ibuo us ek-
8 Nê um único manusc i o des a ada mês não subme idas espos as às ques ões do p og ama de
compilação de ma e ial a las do idioma Li uânico lexica, oné ica, mo ologia e sin aksé. 9 Es e
ma e ialá apildo 1976 m. Vilniaus es a al pedagógico ins i u o es udan es de esc e e em nedidelhas
olume as ansk ibuo i S ėdas (239), Ažúože ių (305) e Kni škių (375) šnek ų eks ai.
VILIJA RAGAIŠIENĖ
214 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII
Assim, nes e a igo g e inando mais do que cên imo se desiguiam dados de on es
a míneas analisam-se ki cio a i aukimo eškinia y ų aukš aičių anykš ėnų
pa a mėje. Obje las quan o possí el mais de alhado desc e e a o maçãosi do
a a uimo ki čio anykš ėnų pa a mėje, discu i XIX a. an ojoje pusėje XXI a.
início a i os enominius do a a uimo ki čio, e ela hei a ealinį papli imą
pa a mės plo e. Como é conhecido, anykš ėnų pa a mė ago a pe ence à
ex ensão de sepa ação do c uzamen o condicional (LKT 35; LKTCH 153). Nele a ua o
chamado in ensi esso condiginis ki čio a ação: de umpoio galinio skiemens
ki is a aduzido em dian e dele co endo longąjį skiemenį.
A liekan y imą em asi geoling is iniu, s a is iniu, lyginamuoju i idinės
mé odo de econs uçãois.
KIRČIO ATITRAUKIMO FORMAVIMASIS:
KAITA IR POLINKIAI
A. Ba anausko Di o dos ex os e , que XIX. na segunda pa e da XIX. anykš ėnų pa a mėje ki čio
a i aukimo dėsnis ac uęs ne ienodai in ensi amen e. Nos ex os do subãčiaus pa apía ki is dėsningai
a élias do umposios galūnês em longąjį skiemenį, ex.: dżaũksmu, gwi, ka us, aũkas, koply êłas, wiẽ es,
a ́ i, nasus, u us, łaũżi, żmôna, ki ́wju, łaĩki, mi.s us, ũlakus, wieni e k (pẽẽ109). 104 Nos ex os
encon am-se apenas algumas o mas não a a i an es do c uz, que s a is icamen e são
insigni icanças, ex: y à (g e a ŷ a), a bà, Ałkà (p. 104105). Ou oka si uação nes e pon o de is a exima
XIX a. 79 deš. Anykšči apylinkėse. Aqui ki is de umpo galino skiemens em dian e dele co endo o longąjį
skiemenį não e a a as ado, exemplo: gwoł ù, y à, żmogùs, u ùs, ́a pù, żodżùs, baisù, gaiłù, pa iekà,
Szioulùs e k . (p. 3647). No en an o, a ma cação do segundo ki io especialu ansk ipção sinal de algumas
pala as an espasku iniame ilgajame skiemeniu indica que Anykšči šnek oje já se o ma a
a i auk inis ki is, ex: kià, wă ́ ì, lgwà, kngù, kă ùs, szw às, ŭpà, pūsnì, kă ì, g i ùs, snùs, psz ùs,
s udùmù e k . (p. 36 410.7) Ac edi a-se que po sinais especiais nes es casos enha sido e e ido o ipo de
ki cio la e al, i. i. d i i šūnis ki is (S undžia 1989: 435; Ragaišienė 2015: 174175; 2018: 182184)11. Juolab que na
pa e sulá ia anykš ėnų plo o e izinha 10 Dėsniui in es igam nos šnek os a uando egula men e, ki is
nessas pala as nessas pala as de e ia se a as ado pa a an espasku inį ilgąjį skiemenį, plg.
gaspado iùs → gaspadô ius. 11 Po causa do e mo d i i šūnis ki is mais amplamen e s . : Gi denis,
Rosinas 1976: 194, 20 izn. ; Gi denis 1978: u eniškių pa a mėje d i i šūnis ki is man ido a é šiol
(Ma ke ičienė 1999:
75–76.
A igos A icles 215 /
Ki čio a i aukimas y ų aukš aičių anykš ėnų
pa a mės eks uose
16; 2001: 15–16)12.
Dado ex os, pe haps, indicam d i i šūnio ki čio Anykšči šnek oje įsigašis ki is
lėjimo endencijas. Ti iamuose eks uose labiau papli usios o mos su „d i i -
šūniu“ ki čiu, p z.: gă΄dì, bùs, k mì, sŭkì i k . (p. 36–37). Tikė ina, kad
Anykšči apylinkėse A. Ba anausko emposis poėjęs se bas an e o es, i. e. em
alguns casos di icilmen e sepa ado de d iki čių pala as e iniciėjusio ki čio
a aguimen o13. Es a p essupos o é em pa e apoiada numa das ca as H.
Webe iu A. Ba anausko exp essada min , que às ezes não ki čiuo as da pala a
skiemuo é a si ki čiuo as, a y um skambė ų kiwiù, kiwiùs (Almanauskis 1930: 95;
S undžia 1989: 435)14. D ejopas c uci icação em ex os in es igados pode mos a
que Anykšči šnek oje p é-pascu inis ilgasis skiemuo p imei o d i i šūnio ki čio dė
podia se ou ido e apsei a, e mais o e, plg. odàs dàs (plg.: S undžija 1989: 435;
Gi denis 2003: 263). Rip us d i i šūnis ki is ilgainiui podia da impulso à a ácia ki į
de umpos galūnês em longó io p épasku inį skiemenį, plg. gaspado iùs →
gaspad iùs → gaspadô ius
(plg. Ragaišienė 2018: 184).
A. Ba anausko o necido ma e ial indica ki cio a a ução como dėsnio anykš ėnų
plo e no olygų o ma imąsi: Subãčiaus pa apijos ex ai es emunha es e
p ocesso já se passando, e Anykšči a edinkėse g a adas na a i imai ainda
apenas p oscedendo (plg. Ragaišienė 2015: 180<183). Šią p essupos a, que e
indi e amen e, emia analogiška eiškinio aida kaimyninėje kupiškėnų pa a mėje (Ragaišienė 2018:
181184, c . 2 ig. ).
XX a. 67 deš. anykš ėnų šnek ų manusc ip iniai on es mos am que XX a. segundo a me ade, embo a
e desiguodai in ensi amen e, ki is oi a a uado em oda pa a mės plo e. Com base desc i a
ma e ial anykš ėnų á ea di idido em dois didesnius a ealus, nos quais in ensidade do enomeno
exis a di e en e. Na pa e no e da á ea, com excepção a ealą Ve ksniónys (208) S ėdasa (239)
Mičiónys (273), du an e o pe íodo de es udo ki is da umposios galūnės em an e ele co endo
longąjį skiemenį e a a ibuído bas an e egula men e (ž . Fig. 1). 12 Ž. Ma ke ičienė (2001: 1516)
anykš ėnų šnek ose b iskiai gi dimą p iešpasku inio ilgojo skiemens ki į chama šalu iniu. Joli os
U bana ičienės (2006: 224) opinou, o p imei o d i i šūnio ki čio dėmenį pode se des inado aos
šalu inių ki čių, segundo o aos p incipais. 13 Si uação analógica hoje ca ac e iza a izinha u eniškių
pa a mei (U bana ičiū ė-Ma ke ičienė, G ina eckis 1992: 12; Ma ke ičienė 1999: 16; U bana ičienė 2006:
224). 14 Como sabe-se, A. Ba anauskas e a con encido de que a pala a pode e só um c učiuo o
skiemenį
(Alminauskis 1930: 95).

VILIJA RAGAIŠIENĖ
216 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII
1 PAV. Ki čio a i aukimo pobūdis XX a. 6–7 deš. ank aš iniuose šal iniuose15
Nemažos olum ies des es šnek ų ex os em odo não encon a casos de c uço nãoi auk inio,
exemplo: azu.ni, azu.nus (g e a azumn), akus, i.ku, su ka i u, i a, bus, diũnas, eii, i.š us, ga a,
spa. a, ui, i.gi, a.ki e k kai (Rybõ, 146); jaũna, uñks i, mega, ka u, nebeg. a, pe laũkus, ina, pe dinas
(Rùkiškis, 270); iga, ga a, mikš a, dukus, uñks i, dina, ini, ina, liñ as, pi us, agukus, blnus, pius
(And ióniškis, 272) e k .16 Regulia ų ki čio a i aukimą nyje XXI a. p adžios lie u ių a mės:
geoling is inis i socioling is inis y imas ambos os pon os ambém a ibuídos kupiškėnų pa a mei
15 A k eip inas dėmesys į 236 i 237 punk us, pas a ųjų me ų da buose p iski iamus anykš ėnų pa-
a mei (RAA 63–70). Į s aipsnyje eikiamą žemėlapį ap a iami punk ai neį auk i. Ti iamuoju
laiko a piu jie bu o p iski iami kupiškėnų pa a mei (LKA I 33, 1 žml.). 2014 m. išleis ame leidi-
(LTT 187, 109 ig.). 16 Raicninis o mų žmgus žmgus žmgus ki is pode es emunha šnek ose esan
g e iminį an osios ki čiuo ės a ian ą / a ian . Aqueles casos em ques ão podem se ligados e com
a i aukim de ki čio, plg. žma.gaũs (Ragaišienė 2018: 186, 27 izn.). Kamiene ki chiada o ma bαsus
ambém pode se associada com a i aukim ki cio, po ém não ule a possibilidade, que ela pode se
he eldi ada e de seno.
A igos A icles 217 /
Ki čio a i aukimas y ų aukš aičių anykš ėnų
pa a mės eks uose
nes e a eale liudija e ch es oma ijoje Lie u ių kalbos a mės publikuo i eks ai
(LKT 295, 302303), plg. da Rùkiškio punk e 1964 m. egis y ą eks ą (LKTCH 149). m.
And ióniškio apylinkėse insc i os his ó ias ambém p edominam o mas com
a i auk iniu ki čiu, po exemplo: klẹmu, piki, me.ga.s, žmgus (g e a žma.gås), žu žɔù
(AAT 7778) 1965
XX a. 67 deš. ou a si uação ex-a eale Ve ksniónys (208) S ėdasa (239) Mičiónys (273). O ma e ial das on es
anquisinais indica que aqui p e alecia i e ac íssimo ki is, ex.: pilnà, ignùs, zù, ies às, ied ù, inkà
būdàs, bizūnù, gal à, žmgùs, būdà, u.īà, gausmù, ī à, dī, in ù, sūnùs, klai, aà, in ùs, aikùs, da žùs, saldùùù
(Ve ksniónys, 208); a pùs, mulhe gùs, ka dù, ie, ba, in ù, i mà, ilnà, il ù, nuogà, ilkà, gailù, ku, ienà,
mulhe gùs, ju ùs, ienàs, im ùs, com kåēlù, zù (Mičiónys, 273). Ti iam nos šnek os encon ado apenas
a ùs, k aujù, ēdà, ienà, ienàs, ein à, naīnà, e gàs (S ėdasa, 239); a,
pa o enios de a aução ki cio exemplos de, exemplo.: bli (Ve ksniónys, 208); i us, e i us (S ėdasa, 239);
ukas, a us, dù i u (Mičiónys, 273). Mui as mais complicada si uação, pa eis, ha endo na sulinha anykš ėnų
pa e do plo o. Du an e o i iamuio pe íodo em um šnek os ki is desde umpos galūnês em
p épasku inį longąjį skiemenį oi a audado a amen e, em ou os bas an e dėsningai. Regulia us
a acção de ki cio egis ados a eale Ku klia (341) Kni škiai (375) Juodáusiai (447). Meno ex ensão nesses
šnek ų manusc i os, pode-se dize , ne es a ki čio nea aukiančių o mas, ex.: iẽ u, zu, i us, mašus, a,
ka u, ina, uñks i, suki, bα i, bαĩsi, αkα, αkus, judi, sũαs a (Ku klia, 341); snus, liñg i, piñkʹas, piñkʹus,
jaũni, pas pnus, dina, žmna, uñ i, ba a kus, mašus, ma.kkla, kaba, li us, zamm.ga migu, ini, a (Kni škiai,
375); zu, anu, dina, i us, k i kus (Juodáusiai, 447). XX a. 67 deš. bu us egula es ki cio a i aukimen o
nesses šnek os indicam e ch es oma ijoje Lie u ių kalbos a mės publica idas his ó ias, eg.: com id u,
ina, pi ́ is, ani, anu, pa pi us (LKT 305, 447). Ki is bas an e egula men e, pa ece, oi a as ado e Kiaukli
(477) šnek oje, besi ibojançada com apnojo condicionino ki čio a a u ação plo u, ex.: ia, iu, mai, iñus,
uñka, iñi, akus, kapekas, žmgus, pas susidus e k . O ma e ial ap ašų indica que na es an e pa e do
á ea sul do XX a. 67 deš. y a o ne egulia us ki čio a i aukimas. Ki is do umpos galūnês em dian e dela
i a ó io longó io skiemenį, pa ece, oi não a aído só Skiemoni (343) šnek oje, например.: e gà, iemà,
sausà e k .17 Em ou as des e a ealo šnek as in ensidade do enómeno exis ha di e en e. Anykšči (305),
Rubkių (342) e Dapkniškių (376) šnek ų ex os cons i uem quase 90 po cen o das o mas ki į
a audien es, например.: kʹimus, nkas, 17 Is o con i ma que e ch es oma ijoje Li u ias língua a mės
publicado ex o. Ki is de umposios pala a galūnės nãoa aídas em an es dele co endo longąjį
skiemenį, exemplo.: šeimà, jaunì, numi sʹù (LKT
306).
VILIJA RAGAIŠIENĖ
218 Ac a Linguis ica Li uanica LXXXIII j a, snus, sʹ ʹiʹ.nʹi, dʹinas, lʹi us, ždna mʹe.ga,
com d.a (Anykščia, 305)18; žmõgus (g e a žmågaũs), ka us, das, uka, iksus, inas
(Rubkiai, 342); mulhe õgus, esposa, õzu, snus, .bus, da, com idu (Dapkniškiai, 376)19.
Bálninkų, Lyduõkių, Žél os e Šešuõlių apelinkėse elas o mam sob e du ečdalius ki į
galinčių a i auk i o mų, например.: žmgus (g e a žmogu), iñi, s.nus (g e a sũs),
ka aūna š iesà, da ž, i dù, i mà, e gà (Bálninkai, 411); snus, blgi, m ka, pe ukas, ina,
žm.na, sk. a, pikis, ši us, .bus, mega, azuni du, msa, anda kus sunkù, skalnà, gal /,
(Šõl ài, 448). Analogiški ki čio do a as amen o endemia nos discu idos šnek os
ainù, ain, sunkù, me gà, ka ù, ai  (Lyduõkiai, 410); nugi, .bus, i us, zus,
aũus, ga a slbna, eni / dungùs, miŋkà, ė à (Žél a, 449); g a, m ka, a-
paludi i e em ou os ex os do pe íodo in es iga i o (LKT 307309).
Apibend inando pode a i ma -se que XX a. 67 deš. manusc i os on es e ou os
ex osi mos am anykš ėnų pa a mės plo e in ensi esnio condicional ki čio
a i aukimo dėsnio o ma imosi aid. Assim, nes e pe íodo na adjun a kupiškėnų
pa a mėje es abelecidíssimo eškinys con inuou ėjo no e sulos di ecção e pli o
anykš ėnų plo e (plačiau ž . Ragaišienė 2018: 185187).
XX a. pab. XXI a. p . in es igadas pa a mės plo e g a a con os mos am yks ančius, que e insigni icas,
mudanças do enómeno (plg. 1 e 2 ig.). É e iden e que a a e ação ki cio se es abelece cada ez mais na pa e
se en ional da á ea anykš ėnų, mais conc e amen e, a eale Ve ksniónys (208) S ėdasa (239) Mičiónys (273).
Ve ksnioni pon o encon ado mais casos de a acção de ki cio do umpo inal skiemens em dian e dele
i an e longąjį skiemenį do que XX a. 67 deš. nos manusc i os on es, plg.: žas, uks i, jåũnα, ka ali us
kåulàs20, aždun.cù (LKT 147148)21; lαki, α, sdi, msα, g če lαkù, lαik, ziemὰ, i ὰ, blgὰ και k . (RAA 525522./) S ėdas
apylinkėse ki čio a i ulação ainda é nenusis o ėjęs. Dėsnis nes a xisco a, pa ece, unciona mui o
desuniamen e. 2000 m. em ex os insc i os ki į a apian es o mas cons i uem quase me ade dos
possí eis casos, ex: zamiš u, sågi i a, ina, låkus, piki(s) ši us, gαsus, g če, com g u, αpus23 lαikùs, ienà,
com d åugù e k . (Ma ke ičienė 2001: 6370). Polinkį a i auk i ki į indica 18 Analogiška a osena paliudi ada e
nou as 7-ajame deš. g a ados em ex os, ex: sdi (g e a sɔd) αkus, susidus, lαkus, jukus (AAT 6768). 19
Anykšči šnek os ec uas ki į nãoa aukiančių o mų encon ado quan o mais do que Rubkių e Dapkniškių
punk ų. É e dade, úl imos šnek ų a minia ex osi são meno es de olume do que Anykšči šnek os.
20 A o ma no con o é in e ida ês ezes. 21 Skliaus as
indicam on es, das quais i adas exemplos. 22 Abu exs ai
Ve ksnioni apylinkėse g a i a 1979 m. 23 Fo ma ex o
pa a o a se e ezes.
A igos A icles 219 /
Ki čio a i aukimas y ų aukš aičių anykš ėnų
pa a mės eks uose
e o mas de com d i i šūniu ki čiu uso, ex.: nug is, lαkùs, idmù, liksm, malαšà, dubès e
k . (Ma ke ičienė 2001: 6367). 2003 m. g a ados con os p edominam em na a i as ki čio
nãoa aukian es o mas, po exemplo: neilgὰ, ziemὰ, ienὰ, kα š ὰ, αinù, bαl ὰ, lin à,
gels ὰ, gαnd ù e k . (RAA 5662)24. Nes es ex os de ec ou-se apenas pa ienias o mas
de com d i i šūniu ki čiu, например., žimὰ (RAA 5662). XX a. pab. XXI a. p . Anykšči (305)
2 PAV. Ki čio a i aukimo pobūdis XX a. pab. – XXI a. p . eks uose25
apylinkėse, pode-se dize , já é adqui alėjęs a i auk inis ki is. nos ex os Ti iamu
encon am poucos o mas de pala as, que nãoa aukian es ki čio do umposios
galūnês em p é-pasku inį longąjį skiemenį, ex.: sdы, sl αs, gles, ini, jåni, uks i, gæ α,
žmnα, nu enu, segi ge u, αles misùs, åuš ὰ (RAA 7179); jånα, com klebnu, sup α i, s ẹkα
g α, peus, šidis, uks i nebegi à, αikùs (AAT 6972). Rašy iniai on es indicam que o
enomeno kai a XX a. pab. XXI a. p . ca ac e ís ica e me idional anykš ėnų po ção de
á ea. De aco do com a in ensidade do a a o do ki cio á ea 24 S ėdas pon o g a ados
ex os ap esen ado es são ep esen an es da mais sênio ge ação. 25 Não há
publicados ex os de pon os não ma cados no mapa.
VILIJA RAGAIŠIENĖ
226 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII
S ess Re ac ion in he Tex s o he Eas e n
Aukš ai ian Subdialec o Anykščiai
SUMARY
Based on he w i en sou ces da ing om he 1860s1880s o he ea ly 21s cen u y, he
a icle analyzes he phenomena o s ess e ac ion in he Eas e n Aukš ai ian subdialec
o Anykščiai. O objec i o do s udy é desc e e he o ma ion o s ess e ac ion in he
subdialec o Anykščiai in he mos de ailed manne possible, pa a discu i he phenomena o
s ess e ac ion which we e in e ec du ing a gi en pe iod and o e eal hei a eal
dis ibu ion in he a ea o he subdialec .
A compa a i e analysis o he sou ces da ing o he pe iods, which a e sepa a ed by mo e han a
cen u y, shows he o ma ion o s ess e ac ion in he Eas e n Aukš ai ian subdialec o
Anykščiai and e eals he p ocesses o change o his phenomenon aking place du ing he pe iod
in ques ion. Os dados disponí eis mos am que a mo e in ensi e law o s ess e ac ion
s a ed o ming in he subdialec o Anykščiai compa a i ely la e and i s de elopmen was no
e en i es ablished i sel in he no he n pa o he a ea no ea lie han he second hal o he
20 h cen u y; meanwhile, i is s ill i egula in he sou he n a ea and is cons ued as s ill o ming.
This s udy subs an ia es he p esen heo y o he o igin o Li huanian dialec s, acco ding o
which he changes, including s ess e ac ion, mo ed om he no h o he sou h. The da a
om he subdialec o Anykščiai suppo he assump ions ha in he second hal o he 19 h
cen u y he inno a i e wa e o s ess e ac ion mo ed om he no h, whe e i was a he
egula , owa ds he eas e n bounda y. S ess e ac ion may be ela ed wi h he
mo phological le elling o accen ual pa adigm, i.e., he o ma ion o columna ( ixed) ype
accen ua ion. I is shown by wo aspec s. Fi s , s ess is mo e commonly e ac ed in he
ins umen al singula and accusa i e plu al o ms. subdialec . I is likely ha bo h phenomena
Second, s ess is a he egula ly e ac ed om he sho ending in o he penul ima e
syllable o med by long owels and he monoph hongs ie, uo in he whole a ea o he
s ess e ac ion and columna s ess a e in e ela ed and may demons a e he p inciple o
o e lapping ac ion.
Į eik a m. 2020 no emb o 19 d.
VILIJA RAGAIŠIENĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Li uânia
ilija. ag[email p o ec ed]