S aipsniai / A icles 117
TOMÁŠ HOSKOVEC
P ahos ling is ų bū elis
ORCID id: o cid.o g/0000-0002-1207-5582 Les di ec ions de
eche ches scien i iques: géné ale e compa a i e
langueo y a, bal is ique, indoeu opeis ika, ou mi nė i lo lo
gija, s uc u alismes, semiologie.
DOI: doi.o g/10.35321/all85-06
LITHUANICA ALITER:
VISUMINS FILOLOGIJOS
PRITAIKYMAS LITUANISTIKOJE
Li huanica ali e : Encompassing Philology as o
be applied o Bal ic S udies
ANOTATION Il es impo an de no e que les É a s memb es ne son pas enus d'applique les disposi ions de l'acco d en ma iè e de d oi s de l'homme.
Se basan su Ilja Lemeškino li e Li huanica ali e (2019), l'au eu explique ce qu'es isuminė
ilologija, dé eloppée pa le con empo ain P ahos ling is ų bū elio, ainsi que mon e, commen
elle es appliquée aux eche ches bal is ikas. Bien e ap io i limi ée au XVIe s. e XVIIe s.
p emiè e moi ié, son adap a ion es oujou s e ec uée sys éma iquemen dans ou le
con ex e cul u el eu opéen en enan comp e non seulemen à bal iškųjų (gene ine sens) des
langues ex s. ESMINIAI VOODŽIAI: isuminė ilologija, unkcinis s uk u alizmas, compa a i ji
kalbo y a, bal ų kalbos, li uanis ika, p ū enis ika.
ANNOTATION
Repo ing on, and e iewing ho oughly Ilja Lemeškins book Li huanica ali e (Lemeškin 2019),
l'au eu explique he p og amme o encompassing philology as i has been elabo a ed in he
con empo a y P ague Linguis ic Ci cle, and ou lines how encompassing philology should app oach
na u ellemen , wi hin a Eu opean cul u al-his o ical amewo k, e en i es ic ed o he 16 h
and he i s hal o he 17 h cen u y he whole ma e ial basis o Bal ic linguis ics, which on i s
u n should ne e be es ic ed o he gene ically Bal ic languages only.
KEYWORDS: encompassing philology, unc ional s uc u alism, compa a i e
linguis ics, Bal ic languages, Li huanian, Old P ussian.
TOMÁŠ HOSKOVEC
118 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXV
I.
Billēmai bhe e sinnimai (www BBE) es une sé ie, dans laquelle Ilja Lemeškino
monog aphia Li huanica ali e épeis a e ma queée second numé o (Lemeškin
2019), pa adinimas. 2015 me ais leidykloje Vaga iš eilės pi mas pasi odė eika-
las S udies in Old P ussian, ku į pa ašė Viljamas Rygelis Šmols ygas (Schmal s ieg
William Riegel), o leidimui ūpes ingai pa engė Pje as Umbe as Dinis (Pie o
Umbe o Dini) (Schmals ieg 2015). Abu ei ka lai son du même g aphinio s iliaus
(ou an e de ales), ils se ca ac é isen hau š a cul u e de li es d'édi ion. Ce, que
masis bu o išleis as Vagoje, o an ąjį išleido Lie u ių kalbos ins i u as, e in-
ina kaip o ganizacinis a si ik i nu mas: s a biausia se ijos BBE publika imo
ien isumas.
Ką eiškia šis keis as pa adinimas? Tai y a di b inis kalbinis da inys, sudė-
pi lio as de au en iš kų p ūsų mo s des lyčių. Jung ukas bhe p ūsų dans les
monumen s de la langue pa a i plus que ke u is cen us ois, e cela es e pas
su p enan : signi ie simplemen i . Les mo s billēmai e e sinnimai, a i kščiai, son
hapax legomena: billēmai (III 13115) se ou an seulemen passage Visagalis
gailes ingas die e e pè e e, nous bylojame oi pagy imą i dėką (Mažiulis 1981: 238);
e sinnimai (III 651819) ie nin elį ois pa a o a o me néga i e ni e sinnimai passage
p iešais die ą a cela ou pa de an mė mis sel blas dou i, aussiogi omis, que nous
aussiogi ne connaissons (Mažiulis 1981: 148). Le p emie omo p a a mée combininys
billēmai bhe e sinnimai es adui comme bylojame e amiliįs ame e in e p é é
ainsi: bylojame su sa p op e cul u e e amiliįs ame la con ibu ion de la cul u e
mondiale é udiinėjan no e cul u e (BBE I Schmals ieg 2015: 3). donc objec i , es
dé ini clai emen : de é oi s kalbines e pès ma che dans la ge zone cul u elle. Il
n'es connu ni de ce que le oisième olume es déjà p épa é, ni de ce don il se a
pa lé, a čiau es a ec joie de no e que les deux I e II omes se son eux-mêmes
in é essammen en aînés mi ni celle des deux ieilles pa oles p ussiennes: nume is I,
S udies in Old P ussian, su paan aš e A c i ical e iew o he ele an li e a u e in
he ield om 1975 un il 2005, esp. iz ies api ben d ina, ce qui a é é éc i su l'ancienne
langue p ussienne au cou s des de niè es décennies; nu me is II, Li huanica ali e (be
paan aš es), ou ni , comme l'ancienne p ūsų langue ma iè e de ai ê e ki ainsi
(lo yniquemen ali e ), c'es à di e neujai e de amai, y inėjama ou es les cul u es
eu opéennes sąsajs mas u. Ce e ki oniali é pa ie es e ce ai , que le li e, qui
sys éma iquemen i ia (senuosius) p ūsų kal bos pa min klus, appelai asi non
P u henica, comme ikė umėmės, mais Li huanica. Paaixkinimas, i kė ina, é yske a à
la in de ce a icle.
Toliau l'ancienne p ussienne langue appelle ons simplemen p ūsų: neexis e aucune
médiu inioji ou nou joji p ūsų langue. Dans le p emie BBE ome u ilisé anglišks
inys Old P ussian – okiečių žodžio al p eußisch kalkė, o pa s okiečių žodis
A icles A icles a icles 119 /
Li huanica ali e : isuminės ilologijos
p i aikymas li uanis ikoje
daį es as dans kalbo y ą, quande okiečių kal bo je é ai nécessai e sépa e du
poli ique é a inio p eußisch. An ojo BBE omo au o ius Li u iškai a oja
są oką p ūsų kalba.
Texyns de monumen s de langue p ussienne ė a menques: Baselio e C e e kolo ones, que
Elbingo i G ūna o žodynai, du liu e oniškojo Ka ekizmo leidimai i Liu e io
Enchi idion. Tuo apsi iboja p ū siš ki eks ai, ku ie sąmoningai bu o suku i am,
onc ionnuo ų p ūsų kalba, apdami du collec i inio bend a imo ak za ikdamas manusc i aščiuose du
suo omis p iemonėmis. A si ik iniais kalbos pa min klais laiky inos glosos, an-
XIII à XVI amžių, e exemples, pa ei kiami k aš o y ai des inés des li es su p ūsus, émises dans XVIXVIII
amžiais. Ni pi mie ji, ni les seconds di ec emen n'é aien des inés à la communica ion linguis e. Les
p emie s appa u comme li es sa i ninko ou consomma eu pe sonnelles no es1; les secondes,
kaupiami keis enybių e senienų ko lek cio na imo sume imais, de ai pakel i k aš ą ap asshius
éc i ain's p es ij. Ap i ai p ussiennes langues pa min klų ca égo ie à a ibue des noms de pe sonnes
e de lieux, ou és dans a chi a oi es sou ces2. djiagą, pa iculiè emen des ieilles indoeu opéennes
langues, enco e plus anciennes que les Li uiniens langue, qui elle même a é é enue de l'an iqui é é alonu,
Nuo XIX amžiaus y a ęs adicinis ling is inis požiū is laikė isą ą me-
pėdsakais. Les exemples de langue p ussienne ep ésen aien des cons uc ions, qui é aien pa ei kia
mos comme econs uc ion de langue indoeu opéenne, e ce en epu p op emen le con enu des
monumen s de langue p ussienne é ai ou nepaisoma. De nie s décennies expé ience, comme indique
Viljamo R. Šmols ygo BBE omas, du a an un cen ans u ilisée p a ique en subs ance ne di è e pas,
cependan ca ac é is ique, e d au ge e ag éonu ce que les monumen s de langue p ussienne
aujou d'hui du poin de ue de quali é e de iabili é son é alués beaucoup p udemmen . Iljos Lemeškino
BBE omas dans quali biquemen plus hau ni eau anskelia lui-même men ionnés monumen s y i nė
jimo mé hode. Lemeškinas examine seulemen in encinius monumen inklus, i. e. els, qui komu ni ka ciniais
sume imais es appa u selon une ce aine p éanks inį sumanymą (in en io), e é udie eux ous: j el gia
en eux eu opiniame con ex e, enan comp e en leu unkcinę-komunikacinę paski į ainsi kul ū i
nį-is o inį žan ą. Ainsi é udi na u ellemen pou sui déjà p écédemmen suje ie au p og amme
dé eloppée ce e: les monumen s de langue ancienne pe ce oi comme ex es, c'es -à-di e des
é énemen s cul u els-his o iques, qui bu o c éés dans un ce ain en i onnemen à un ce ain bu ,
enan à un ce ain 1 Ceci pasaky ina e su su su isus XV a. commencemen agmen de la p iè e du
Seigneu (Mikalauskai ė 1938: 10210 Blažienė 2015: 1449). Le ai que un el en egis emen ai é é ai ,
neabejo inai émoigne de la socié é po besoin a oi le p incipal ex e ch é ien, mais cela ne change pas le
ai que l'en egis emen ai é é ai pa une pe sonne p i ée p obablemen un p ê e ou un moine su
lui as me niš kai appa enus au daik o, des iné à un usage pe sonnel. 2 P ūsų ik inių daik a a džių
ma e iaagai noujai bei ali e изтърinė i особенно nusipelnė G asilda Blažienė
(Blažienė 2000, 2005, 2010).
TOMÁŠ HOSKOVEC
120 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXV ce ains anuome alojusių isuo me ni nių
no mų. Ce que que bal is ikoje esp. indoeu opeis ikoje cela es enco e nuskamba
e oliucingai, by lo ja seulemen su negi es p a iqueos sus aba emen . Il es
souhai able que ce e a i ude de ienne cou ume3.
II.
P édama de kolo ones. Ce gen e bal is ikoje es nou eau: Bazelio kolo očiu ien à
nas as as ik 1974 m., o K e os – ne 1992 m. Pi masis I. Lemeškino nuopelnas
y a as, kad jis neabejodamas p i pa žįs a kolo oną sa a ankišku žan u, ne u in-
oi a ec glosoms. Glosa c'es no e déjà long emps (seniau) e minée dans le li e,
en egis ée de ce pe sonne, qui ce li e u ilise. Kolo onas es kū y binis ac a, pa
lequel ache e l'éc i u e d'un li e. Tu con ien à l'esp i ce que a an l'appa i ion
de la p esse acqué i un li e signi iai à une ce aine pe sonne commande copie
une ce aine ex e. P es ižo a ec me imais, qui, bien sû , in lo ai la commande,
é ai possible de loue une au e pe sonne pou que celle du ašą iliuminuâ ; alo s
que la compila ion du code e son enlichissemen n'é ai pas aussi impo an e
coû euxojojos da lykas.
Vidu amžių manusc i inė li e géné alemen n'a pas de i e de euille, e dans les codices elle es
insc i e join e a ec di e ses au es li es. Un ce ain li e à incomaly ende ome aide i den ici ice
incipi as [la . incipi čia p asideda], pa lequel le li e commence, e eksplici as [la . ex plici čia baigiasi]
ou kolo onas [g . κολοφών i šūnė, complè eim], pa lequel le li e zabai giama. E p écisémen au bou
du li e e ou seulemen ici! peu dé oile indi iduali pe ašinė ojo asme nybė: a ailleu du science,
jusqu'alo s é é anonyme, indique, quand baigné son a ail, pa si a šo e ajou e mo i uée si ua ion de
p on a mę, qui a ec le con enu du li e nu ašomos n'a ien ben d a. To negana: à cause du con as e
a ec uni e saliąja la ynų langue, pa laquelle a é é le li e éc i , il sou en p i de da quelque chose de
queis ą, exo inie, locaux habi an s ne comp ennen pas la langue. Exac emen ainsi son appa us p ū
siš kieji kolo onai: de P ūsie o iginai e in ellec uel médié al les a c éé ne na minėje, 3 P isimin inas
e oliucinis au o iaus indėlis li eje So ijaus sakmė e 1262 années ch onog aphe (Lemeškin 2009). Ge ai
connainomą aconjimą su les Li uiniens pagonybę, que bal is ai a déjà long emps soule ée de une baž
ny ine sla ų kalba éc i e k onikas, I. Lemeškinas p emie pe skai é de ou ch onog aphe con ex e.
C'es bien mois, que dans d'au es end oi s de la même bou ique il en décou i des onc ionnels e
s uc u els pa allèles, don pe sonne n'a ai aupa a an pensé, e pou ai in e p é e aux bal is es
soi-même neįdomų ch onog a ą comme non pa la paule impo an e c éa ion de l'é a isme ges u, quand
les écemmen dispa u ies Kije o Rusi Lie u os kul ū a pi mą ois consciemmen a é é ansmise
quand ni ne my ni jeje, mais aimen ès loin aine ois Toskan, une ois en C è e (ku i cijėėė e ne
p ižiū ie).
La G ande Kunigaikš ys ės au se ice.
A icles A icles A icles 121 /
Li huanica ali e : isuminės ilologijos
p i aikymas li uanis ikoje
I. Lemeškinas a i e l'a en ion su le ai que la décou e e des deux p ūsų
kolo ones n'es pas acciden el, que c'es na u el sis emiško mode naus medie žių
la yniških kodeksų ka aloga imo pasekmė. Bûchons pa si ušę pou qu'ils en soi
ou és plus, e nous éconciliions a ec le ai que de ous les langues bal es
aikys bū en p ūsų, o ne lie u ių a la ių. K i iškai į e inęs iską, kas iki šiol
bu o publikuo a apie kolo onus, i išsamiai išanaliza ęs kolo onus nag inėjamų
médiu amžių ko lo onues appa aank aš inių šal i nių (gen e de kolo ono) y
iden i ika imą bei pag indimą ly gi na mąja bal ų-sla ų medžiaga, kas y a k ali i-
comp is les œu es de au osakos comme un au e o iginalus au o iaus nuopelns,
I. Lemeškinas p ieina elles in e p é a ions isumines.
• Le Colophon de Bâle, ainsi appelé pou le lieu dans lequel il a é é ou é, a é é éc i à
Sienne nui de de 5 jan ie 1369 à 6 d. [pe T ijų Ka alių igiliją]. Son pa ie p ūsiškoji
es T ijų Ka alių kalėdinė dainelė, pa laquelle ad esse-se en local […] Sienos, Toscana,
I alie pe sonnį nom An onio Bo na chi. Pa ašé le li e e kolo onu, pa lequel elle es
ache eama, ancūzų scien ininko Ni kolio O e mo ( 13221382) ak a ą Ques iones
me heo o um, nu ašė neį a dy as p ūsas Lie iš u os ku ni gaikš čio
Bu au o-Hen iko, 13681369 m. lydėjusio impe a o ių Ka olį IV jo ium o ke lio nė je
pe I aliją, palydos. I. Lemeškinas dé aillémen ap a ia Bu au ą e le lydėjusį p ūsų
in elek ualų bū į: il indique e au es kolo onus, dans lesquels p ūsas in ellec uas es
signeęs son a du, là ne naudo da mas gim osios p ūsų kalbos. Pou sa pa ,
oud ais-si ajou e que ce que que Ba ze lio ko lo one kopijuo ojas nepasi ašė o ce
es aki aizdus e neabejo inai conscien iux gen e ça syk lių pažei di mas con ien
a ec le ai que kolo ono p ūsiškoje pa ie, Kalėdų dainoje, il ad esseasi a du à une
ce aine pe sonne, i alą An oniochi, qui ainsi place nu ašy ojo sa Bona ja mas (kaip
pe sieo užsako as ou suiggosu p op ié ai e) suig a le li e.
• Le colo on de C è e appa u 1440 m. no emb e 12 d. dans la ille Chanijas. Juo se
e mine i alų huma nis o Paulo Vene o ( 13681428/1429) ac a Logica pa a.
P ūsiškoje kolo ono pa ie kal ba ma au suje majos, . y. mai a žio, cons uc ion e
gal ijų a ymo dans la p emiè e p emiè e p in emps ganyklą apei gas.
Pe ašinė ojas okie is Pe us Wicke au lui ne aisai pas p ūsų langues, donc
pe ašė p ūsų eks celle a ec des e eu s. S'appuyan au dé aillé des œu es
olklo o ainsi que leu poé ique sa an , I. Le meš ki nas en con aincan amai le
econs uisi e in e p e a. Eu is inė C é os colophone la signi ica ion es que elle
liu di ja su la aleu du p o og aphe: Wicke au c oyai qu'il es nécessai e de copie
e lui incomp éhensible p ū siš quoi pa ie, ancienne o iginalalo colophone;
habi uellemen les sc ip o iaien pas copijuadaien leu s nu ašomų eikalų ko lo o
nus, e ku aien leu s. De quel p o og aphe en 1440 en C è e dans ce cas es ques ion? C ga le li e que a ai , ou peu ê e même e lui nu ašė p ūsas Pe us Tu nau, P ahos

TOMÁŠ HOSKOVEC
122 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXV
uni e si e o auk lė i nis i čekų husi ų šalininkas. 1422 m. jis kelis mėnesius p a-
leido en C e oje, p écisémen Chanijoje, e g į jęs dans husi ų P ahą éc è la
la inique elia ion su g aikų église. Pe o Tu nau des inée e ke lio nès dé aillée
déc i e dans le cas de l'inquizi ion. Le p ocès con e lui a é é o ganisé 1425 m. e
coû ai lui ie. Je an un coup d'œil à la pé iode é udiée Eu opà, on peu a i me
que Pe us Tu nau es en é i é le seul dans les documen s зафиксированный
p ūsas, au cou s de la pé iode en ques ion pabu ojęs loin aine C e e.
Baselio kolo oną, comme e exzo išką pa ie du kolo ono de C è e, a c éé p ūsai
lek ualai, nu a ši nėję mode niausius da gy ų amžininkų mokslinius eikalus:
ai bu o ne kanoniniai, o ei kiau maiš ingi eks ai. Jų kopijuo ojai di bo eks-
kliuzy iniam aiškiai p o iliuo ų in e esan ų a ui, o dėl pa ys u ėjo bū i i in ge-
in e ai amilia isée a ec les de niè es éalisa ions scien i iques. Ainsi XIV a. an o
sios pa és e XV a. commencemen Eu ope i ai des blancs, p écisémen p ūses,
qui non seulemen que moisi en Eu o pos uni e si és, mais e appa ené
ansna ionnelle Eu opes in ellec uels espublikai. Qui ils é aien els? Où e de
quels e enus ils i aien ? I. Lemeškinas é abli que anonymis Bazelio kolo ono
au o ius é ai é la inisé p ūsas de Li uanie le g and kunigaikščio Kęs učio sūnaus
Bu au o palydos. A ec lui i ai à P aho e le ly dė ses oyages po Eu opą. Au XIV
siècle la ynes langue issimocslinusiu bal u egalėjo de eni seulemen p ū sas.
Pakankamai o us e hninis bal iškasis mies iečių luomas é ai seulemen
P ūsijoje, qui aussi bu o econnue la inyniškosios Eu opos dalimi. Lo yniškajai
Eu opai appa enai e Li onija, cependan de mo g a iquemen elle é ai beaucoup
silpnesnė e e hniquemen bal iško mies iečių luomo, peu -on di e, p esque n'a ai .
Li uanie, démog aphiquemen la plus o e de ous les Bal es e es, la yniškajai
Eu opai é ai enco e pagoniška, e cela changé seulemen la même XIV a. in: un
é énemen symbolique considé an lie u ių kolegijos įkū imą P ahos uni e si e e 1397 me ais.
Pe us Tu nau, C éa eu ou ad essa de la pa ie p ūsų kolo ono de C è e4, déjà appa ien d'un
au e emps o a pio P ahai, in ellec ualaus Re o macijos pobūdžio P ahai, ėlgi eu opinės
dimensijos. Tu nau mo kė si P ūsies e Lužica pa ikulia inėse pa Veneciju įžo à P ahą, où oulai
mokyklose, s udija o iloso iją P ahoje i eisę Bolo ni jo je. Pabu ojęs K e oje,
commence la ca iè e académique, mais lui nepassuccè. Essayé les o ces en Silezie e inalemen
inié enseignjaudamas P alco e es Špi o ka ed os mo ky kloje. Là il u jugé e 1425 m. u b ûlé
pa l'inquisi ion pou son Re o macijos o i en a ciją bei husi ų idėjų iešą skelbimą. bui, qui
p o essionnellemen pe ašinėjamés dans des li es é iè en joueismingies messinu ées po ou e
Lo yniška eliacija apie g aikišką bažnyčią, jo pa ašy a P a ho je 1423 m., u i
4 Ku į iš šių aidmenų – kū ėjo a ga ėjo – Pe as Tu nau a liko o iginale, nusp ęs i neįmanoma.
S a bu ik ai, kad Tu nau be ku iuo a eju p iklausė ekskliuzy iniam P ūsijos in elek ualų klu-
Eu opą.
A icles A icles a icles 123 /
Li huanica ali e : isuminės ilologijos
p i aikymas li uanis ikoje
bū i ak uojama a siž elgian į pla ų husi ų in elek ualų susidomėjimą al e na-
y iomis k ikščioniškomis p ak ikomis.
In elek ualas bal as Pe as Tu nau es un des de nie s des P ahos p ūsų: husi inė P aha bal iš koje
e d ėje déjà clai emen o ien osi à Li uanie. Les e hniniai p ūsa appa enaien XIV siècle an o sios
pusės P ahai, qui alo s leu donnai des condi ions exclusi es. Ici onc ionna une nou elle uni e si é, où
ceux 1348 m. Ce é ai la la yniškosios Eu opos sos inė pe manen einė Š en osios Romos im pe a o ių
Ka olio e Vaclo o ezidencija5. Lais ieux p ūsų jeunesoliens l'uni e si é de P ahos é ai a i miau
sias, na u ellemen a ibuables selon habi a ionnée place. I. Lemeškinas philosophie e d oi a kul e
ceux ma ikules ou a mul i ude d'é udian es, qui spon aniquemen signè en p ūsais (di es
acul e és me dicinos e héologie lis es on neišliko). En ou e, à P ague depuis 1365 m. ésidai
Lie u os ka a lius em yje Bu au asHen ikas, égnan jo g and duigaikščio Kęs učio sūnus, al dan
čio son g and duigaikščio Algi do sūnėns, con e lesquels il poli iquemen é ol o. Émig an Bu oi ce
Ka aliaučiuje a é é bap isé comme ca holique, e dé aillan aux ka iniams ac es en Li uanie, pa bė go à
P ahą chez Sain e Romos impé ies impe a o ių6, don alo sine épouse Elžbie a de Pama io ( u amai
susiklosčius ėybėms) é ai pussese ės duk ė, . y. a ima Bu au o gi mi nai. Tandis qu'à P ague,
Bu au as-Hen ikas a ec l'impé iumi é ai di ec emen lié, il l'accompagnai non seulemen oyagean e
po I aliją 13681369 m. Be aucune dou ees, a ai son p op e à Eu opę o ien ée po li i nę p og amme.
Bu au as-Hen ikas P ahoje main enai d a ą, e puisque é an un em inys il ne u ée sa aucune
ka inie puissance, le plus de ai se base cou a iškiais-diploma ais. Eu opinien de si la i ni mo
a ein usių Li uiniens g e a n'é ai pas, mais édu inusių p ūsų ne ūko, e pa iculiè emen beaucoup
d'en e eux bu a P aho je. Na u ellemen , que Bu au as ad esse se p écisémen à eux: ces
kalbiquemen e kul ū iš kai lui é aien les plus p oches. I. Lemeškinas ou ni des données su ce,
combien de p ūsų aš un ajame de šim me ie é ai pa mi P ahos mies iečių e quelles onc ions
impo an es ils occupaien . Bene éloquen le plus exemple quand 1390 m. P ahos a ki yskad mi š a,
kunigas Pe as, appelé P ūsas, es enu le econnaî e e donne pa adji Bu au o gy e ni mo his o ia
coïncide a ec XIV a. okiečių eilė aščio pi mo, 5 Selon le nom Ka olis Liuksembu gialius é ai le p emie
ka e is de Tchéquie, le qua ième gi il é ai comme Š en o sios empe eu de Rome; Vaclo as
Liuksembu gie is é ai le qua ième oi de Tchéquie e le p emie empe eu de la Sain e Rome empi e.
kupas Jonas iš Jenš eino, po ka aliaus an oji galingiausia igū a šalyje, pasiju o,
džiuosius kunigaikščius a ec dos niu p oposi ion poli ique. Malheu eusemen , alo s de l'app oba ion il
pa epimo sa k a men ą.
Filologinio, apimančio isą Eu opą, y imo ibose y ėjas a skleidė, kad ik-
ne euké.
6 Kaip y a žinoma, nedaug laiko ep aėjo nuo o į ykio, kada 1358 m. impe a o ius Ka olis išsiun-
ė sa o asmeninį pa siun inį, P ahos a ki yskupą, pas naujai įžengusius į sos ą aldančiuosius di-
TOMÁŠ HOSKOVEC
124 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXV ois émis en 1826 sous le nom Li aue ,
de nie de ečdalio na a ion li é ai e. en 1899 ge manis ai celui ei len éc čio
au o i é a ibuée Shondochui (Schondoch), pa ašiusiam eilė aš į Königin on
F ank eich. Ce seulemen pa i i na, que le Li u is Bu au as exilyje P ahoje
é ai en Eu ope bien connu e impo an pe sonne. Ieš ko da mas Bu au o-Hen iko
e ses en i ons pa essakes, I. Lemeškinas ai signi ica i le his o ique e a
cheo lo ginį décou e issemen . Mokslininkas do as d'un ombeau au même end oi ,
išsiaiškino, kad y a žinoma, ku P ahoje bu o palaido as Bu au as, kad jis palai-
dans lequel aupa a an a gulé son è e Su ila-Janas (su lequel jusqu šiol
n'é ai connue), e que ce ombeau es es é in ac e. Niek n'empêche pas
a chéologiquemen d'examine ce lieu. Il s'agi d'un é énemen signi ica i à
l'échelle eu opéenne, ca ce es unique e le plus ieux p écu seu
an h opologique e géné ique p é ixé, suppaikai celle de la égnan e Gediminaičių
giminės, de laquelle son enues Li uiniens, polkų, čekų e eng ų Jogailaičiai.
A en inas a en ion à enco e une Eu opéenne his o ique sąsają. Bu au o sūnus
Vaidu is son jeune de pè e au momen de la ébellion é an déjà jus e né kūdikis
es es é a ec sa mè e en Li uanie, où é ai au gi na mas e éle ėjamas g andelio
Kęs učio cou a e. De enu jeune homme il s'en ui chez pè e à P ahą. Ke liau da mas
app i que son pè e enai de mou i de la pleu, qui à ce momen é ai apėmęs
P ahą, donc ęsė ke lio nę da an age à Pa is. Tené baigna l'uni e si é, e d'où son
oncle Jogaila, Bu au o cousin, plus a d de enu oi de Pologne, s'in i a celui à
K oku ą di ige la uni e si é locale. Li u is Bu au as dans son se ice poli ique
p enai P ūsie in ellec uels, ca des Li uiniens in ellec uels à ce momen enco e ne
bu o; son p op e ils Vaidu is é ai le p emie e hninis Li u is Eu opes
in ellec uas, s ojęs Polonie ka aliaus poli inėn a nybon.
III.
Dans complè emen un au e monde conduisen des monumen s de okiečių-p ūsų lexikog aphinio
gen e. Elbingo e G ūna o žo dy nai bu o éc i i i P ūsijoje, cependan leu his oi e e des in
é aien di é en s. Le dic ionnai e d'Elbingo es ži no mas pa peu le seul nuo ašą du Codex
Neumannianus7. Ce de nie dans la biblio hèque de la ille d'Elbingo pa eko comme espbiamo le local
ci oyens Ab aomo G iub na o (17401823), li es e an i a inių daika s o o, pa li ki mas. Lui XV a.
ų ko lek cininko, o s a biausia – ga sios i seną is o iją u inčios pi klių giminės
médian codex es une copie o iginal p écéden . G ūna o dicynėlis son ou es enuęs de
P eußische Ch onik. His o iques é énemen s Simonas G ūna as ( 147015301537) déc i é jusqu
15291530 m., ensui e 7 Codex nommé Fe dinando Neumano, qui le p emie le déc i i en 1825 m. Elbingo
biblio ekoe, jusqu'à la in de ie k onikininkas son compila ion pildė i ak u ali za o. L'au eu é ai
a du.
A icles A icles a icles 125 /
Li huanica ali e : isuminės ilologijos
p i aikymas li uanis ikoje
alo s des essen iels pe mainés (K yžiuočių o dino sekulia izacijas, liu e o ny bės kaip als ybinės
eligijos į edimo P ūsijoje) liudininkas, donc G ūna o k onika de in s a biu P ū si sa sou ce
d'his oi e e a é é plus ois publiu e di e sesi iai pe a koma. Pa conséquen a i a ainsi que le
ksi kog aphinien K onikos Anhang exis a quelquesi as a ian es de: okiečių-p ūsų, p ūsų- okiečių,
p ūsų-lo y nų. Cependan an Elbingo, an G ūna o leodynai ė a seulemen nebegy i beaucoup
des plus anciennes œu es nuo a šai.
Le ai qu'Elbingo Codex Neumannianus es cons i ué de ois d oi s sąwadów e ,
inalemen , žo dyno, pe nelyg di ec emen a encou agé à pense que le li e a é é
ini ialemen u ilisé eisme (Bez zen be ge 1874: 1225; T au mann 1910: XXIVXXV).
Elbing de ai é ai o dino kom ū ijos būs i nė, cependan la s uc u e du
ocodyne e les essou ces lexicikos ne co esponden pas elle des ina ion. I.
Lemeškinas pa ei kia unokį, plus la ge e beaucoup pe suinamesnij éaiškinimą,
baséą Hanzos sąjungos déjà depuis XIII a. bien pa liu dy a kalbine p a ique.
Hanza é ai é olué éseau de comme ce No d e de la me Bal iquee, e cela lėmė gausų
e sis e miškai ykdomą a pkalbiną kon ak ą. Vokiečių žemaičių kalba, pag indinė
Hanzos sąjungos kal ba, XIIIXIV a. ebebu oi p oche an des langues no diques (qui ne
peu à peu di é encia osi selon les na ionels daniens, suédois e no égiens), an des
langues nyde landų (quies, ki a pa , n'é aien pas in luencées pa la o ma ion des
É a s) e peu -ê e même des deux langues anglais (egzis wo hy s anda dingi, lie i
a ec les sépa és oyaumes d'Angle e e e de Scho land). Au même me u hanzieaux
de aien ai e ace e a ec noniminiškomi langues: p ancūzų (šiau ės, langue doïl) à
l'oues , usų ( ėlgi šiau ės) à l'es . F ançais langue, p es ijine hau euse li e a ū os
e mona chies d a es langue, à ce momen déjà a ai éla gi une langue
d'app en issage e des langues sklai dos sys ème. Vokiečių žemaičių me klia kininiškų
ge manų kalbų mokėsi siųsdami leu s sūnus dans des amilles, a ec lesquelles dans
d'au es illes Hanzos é aien susisais ées des liens comme ciaux pou qu'ils
di ec emen a ec si gy en ų a ec la langue locale. De même on é é ai és e kise
ais a ejais, kai okiečių didikai siųs da o sa o sūnus moky is į d a us, ku iuose
bu o kalbama p ancūziškai. Tačiau okia pa i p ak i ka bu o aikoma i usiškuo-
dans les illes Hanzo Nauga de e Psko e. I. Lemeškinas ci u ja alo s les no mes
ju idiques, églemen a uses du langage des élè es en oy im à Rusią (pa yçons, déjà
de lis ne pou ai ê e plus ieux que ing - ing s ans), ainsi que des manusc i ines
Rusišką knysias ge les, qui on é é compilées e dis ibuées à ces ins (ce é aien su
les suje s déchi s y i des okečių us des langes, dans lesquels pasi aien e des
con e sba ions). L'au eu discu e ous ois su i an s Ru siš quoi sias ki apeles e
skleidžia jų s uk ū inį apa umą i giminys ę su abiem P ūsijos žody nais.
Vokiečių o dino aldomoje P ūsijoje bal ų mies iečių gy eno daug, be o,
a jie é aien o s eko no miškai: au emen ne pou ions explique , d'où es appa ue celles
TOMÁŠ HOSKOVEC
132 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXV in e p é a ion es u ile e en ce que é èle
médié aux kul ū inę espace, engloban e la yniškąją, e g eikiškąją Eu opą. De
ce poin de ue du no d d'allemagne
Han za emena Venecijos Republiką. Il s'agi d'une ille si uée dans la égion de Venise.
Bal ų spaudiniai. Bal ų spaudiniai. Bal ų spaudiniai. Bal ų spaudiniai. Bal ų spaudiniai. Bal ų spaudiniai.
Bal ų spaudiniai. Bal ų spaudiniai. Bal ų spaudiniai. Bal ų spaudiniai. Dans les p emie s bal iškųjų
spaudinių au eu , I. Lemeškinas, conséquemmen enan comp e à leu pi m aką F anciškų Sko iną,
žiū i comme dans nou eau gen e eu opéen imp imdin es li es gos kū ėjus. Dans ce ôle ils les
ai en ès sé ieusemen e esponsablemen a ec ou es les bes iejances pa sek mė mis. Mano,
que ces au eu s alo s connaissaien ou es nou eaujo, p og essi du gen e sub ili és e ac es iai
les appliquées: en e au e ko, ak os ichų, chi es ainsi que p essudes clichiais symboliką. Cependan
à ce j il giu I. Lemeškino ak uo ė es e acilieusemen dispu ai able: le gen e possibili és es la ge
i suo me nės kul ū inė nuosa ybė, cependan ce, combien de gen es moyens es u ilisée à un ce ain
magasin, p i klau so des possibili és du conc e au eu ou même seule seulemen de sa olon é. 1545 m.
P ūsiškojo ka e kiz mo symbolika, comme la kohe en iquemen disposée I. Lemeškinas, es possible
seulemen spéci ique eu o pie iš ko gen e dans les appo s s uc u els, cependan impossible
p é end e (e I. Lemeškinas dans ce cas le ai e ne ai pas) qu'elle ici en ai es e obliga oi e.
Tęs inis ak os ichų 1547 m. Lie u iškajame ka e kiz me comme e 1559 m. Fo moje k ikš y o
pe skai ymas es de l'essen iel nuoseklus bei kon si s en iš kas, puisque anda ondemen
eu opie iškame žan e12, cependan ensemble doi ê e p ise en comp e e compa ée a ec ou e
l'in o ma ion, laquelle nous connaissons su les au eu s comme pe sonnali é his o ique. Ap a iamuoju
cas é é okons compa aison a ec F anciškumi Sko ina, don l'exemplem ėmė si e lui-même au eu . Le
doc eu de médecine P. Sko ina ou e la ie a é é su isammen pa si u in is, apsi úpinès: pou ai se
pe me e d'é udie plusieu s uni e si és eu opéennes, amilia isa a ec Už al pių ( ocaux, incluan
olandes e chèques) e s akalpių (i aliens) menu, acqui i p op es imp imé les, ses p oje s de
éalise samdė les a is es e les ama eu s... 1547 m. Lie u iškoik au isme, son bachelo M. Maž ydas,
sans ab, é ai un ca holique aussi uolus que P. Sko ina, mais n'a ai pas de els essou ces, de
l'éduca ion o icielle e des ela ions ch é iennes. Tous ces ac eu s a jè en son a ail. M.
Maž ydas con inuai de s'ad esse à la puissance p ussienne a ec des equê es a ibue lui kuklų
e enus sou ce, pou pou oi pleinemen s'abandonne à la eligion e é echiamaia ac i i és lai,
cependan l'É a p ussiens donna lui ūkį, que e s ųsi lui-même e gagnez da an age p ose enimen ,
e a si di ésoud e son p oblemą13. Pai ai d'ê e ema qué, combien M. Maž ydas, malg é
complexes as me ni nio ci cons ances de ie, éussi à nui e. Anoniminis 12 I. Lemeškinas se base
classique Ad iano Kapelio la inisches umpinių žodynu (Cappelli 1928), c éu u li esgi nės i ališkosios
p odukcijos pag indu. 13 Lignemen elle même poli ique cul u elle l'É a p ussienne appliqua e aux
au es de ses in ellec uels. Pa la sui e enco e se a mon é, que le Labo a oi e de la é o me
lu honiškosios eu opéenne se ca ac é isai d'icis pasp u kul ū i niu bukumu.

S aipsniai / A icles 133
Li huanica ali e : isuminės ilologijos
p i aikymas li uanis ikoje
1545 m. P ūsiškojo ka ekizmo au o ius, ko ge o, sa o des inimu a é é beaucoup
p o imesnis M. Maž ydui que P. Sko inai. Ce, ce que P. Sko ina pou ai à soi leis i
P ahoje ou Vilniuje, Ka aliaučiuje é ai inconce able.
VI.
Bal is ikai iné i ablemen nécessai e eikalas, qui pa isumines philologies p ismée
é alue aien ou e XVIXVII a. commencemen bal iškų spaudinių ko pusą.
Considé ons-nous, ce qui ici a en e a end à son in e p e acijos. à coup de deux
Lie u os Didžioji Kunigaikš ys ė. De a p adė i nuo milžiniškos als ybin-
gumą i inan čios lo yniškos knygų p odukcijos. Pi moji lie u iška knyga y a
Vilniaus kanauninko Ma yno Ra do mo Agenda, išspausdin a 1499 m. Gdanske
a ian es. Ce e Agenda es Li u iška pa ce que a é é c éée en Li uanie Vilniaus
yskupijos besoins, isan su a ky i i ualinę p ak iką e i oi e de Li uanie.
Toliau a quelques dizaines de la yniques édi ions, imp udin es dau giau sia
K oku oje, mais e à Rome, lesquels Li uiniens ka alikai humanis ai lie u ių odėl, que
a na o hau š čiausiems ep ésen an s de l'É a 14 pa ašė gindami e poli iquemen
supdami Lie u ą a p au inėje plo mėje. Es il possible d'imagine plus Li u iškus
publica ions que ces? Pe nega ionem cela con i me deux bien ô l'un ap ès l'au e
édi és Ka aliaučiaus imp us u ėje lie u iški p o es an ų spau di niai, ad essés
pačiai Lie u ai: 1543 m. Ab aomas Kul ie is k eipiasi į Lenkijos ka alienę (i Lie u os
didžiąją kunigaikš ienę) la yniškąja Con essio idei; o 1547 m. anoniminis Ka e chis us
dans ou e la Li uanie Didžiąją Kunigaikš ys ę. 1547 m. Li u iškojo ca echizmo
anonymimiškumą dème li es, qui negailes ingai s ic emen du plus hau jusqu'au
plus bas de sa couchesnio p a by la in o als ybę, s uc u e e onc ion. Įžanginiai lo
y niš ki d ieiliai puissan ejai empi e dis ie: imk cela e celui cela di igeukis,
au emen заklups e ibleingos pa sek mės. Si ces e se s au ai publié quelqu'un
conc e , ce s'équi au à des annonces de gue e. Lo y niš ka p a a mė a ec uneodaï
d oi muku akiplėšiškumu ad essezi į Lie u os d asininkus: la si ua ion es baisi, e
ous ê es pou ją esponsables; si a an ceci ous ne le sa iez pas, main enan ous
manęs, i daba už ne eiklą būsi e ik jūs pa ys kal i. Tik po o knyga lie u iškai
le sa ez de p abyla aux gens de Li uanie e ma lo niai, mais e oliucingai, leu di :
l'É a incapable de s'occupe de o e émancipa ion, s'occupez lui pa ys; moi, li e,
se ai o e p emiè e aide-nikée. Compa ons ou cela a ec P. Sko ina. Il es aussi
k ei piasi dans Didžiosios Kunigaikš ys ės habi an s, cependan Li uanie É a s e églises
s uk ū ų a ž ilgiu diploma iškai yli…
14 Jie pa ys bu o į ai ių au ybių: lie u iai, lenkai, ispanai, i alai, okiečiai…
TOMÁŠ HOSKOVEC
134 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXV
a. la seconde moi ié de XVI Li uanie Didžiojoje Kunigaikš ys ėje ca ac é is ique des
didikų globojamų cen ų eikla: B es as, Nes yžius, Os ohas. Visi šie cen ai
bu o neka alikiški: kal inis ų, a ijoniečių, s ačia ikių. Ten bu o išleis i s ambūs
kū iniai, a p ku ių i Biblijos e i mai usėnų a ba lenkų kalbomis. Rusėnų
i lenkų eliginės spaudos san ykio kai a leidžia ge ai ilius uo i, kaip kei ėsi
locaux Li uanie u ilisées langue onc ionciniu poin de ue. Seulemen 1575 m. e 1580
m. Vilniu e appa aî les p emiè es pe manen es imp us u es, abi ka alikiškos.
Anks y esnée d'en e eux, a di na moje jesui ų, ap ès lequel emps a é é publiée la
p emiè e e déjà alo s ès a dly a ka alikų eakcija į p o es an izmą: 1585 m.
Ca echismus ca holico um, éc i la iškai e seulemen la iškai; 1595 m. Daukšos
Ka hechismas, éc i lie u iškai e seulemen lie u iškai, qui es de enu p emiè eja
lie u iš kai élei a li ega Li uanie. Requie ajou e que 1575 m. Vilniu e a é é
ins i uée e p emiè e s a ici i kių spaus u ė15, laquelle 1588 m. usėnų kalba a é é
éleiss un el undamen inis lie u ių ei ka las comme T ečiasis Lie u os S a u as, e
1598 m. kal inis ų Lenkiškas e lie u iškas ka ekizmas.
15671629 m. Li uanie e République polonaise appa enaien e Ryga, dans laquelle
p emiè e imp us u e a é é ins i uée 1588 m. P iklausomai du pou oi e des
ci cons ances poli iques, elle se ai ca haliques ou lu hé ons. En pa lan de li es
bal iches, elle es signi ica i e en ce que 1615 m. épé i a ec gaussies okiškais
pa a eks ai émi eje ą p o es an e ps ps ps ps La ijskih Enchi idion, Un
deu sche Psalmen, E angelia und Epis eln, qui u en p emiè e ois émis 15861587 m.
Ka a liau čiu je. Pa con e, 1622 m. ka ališkojoje (ne kunigaikš ys ėje) P ūsijoje, a
é é éluis ano ni mi nis qua e langues de guide Agenda Pa a la ių, es ų, lenkų,
okiečių langues, des iné Li o nijos ca haliques. Une au e imp us u e his o ique su
le e i oi e de Li onie a é é ou e e Ta u seulemen 1631 m.16. Exhaus i emen
déc inė i his o iques Te a Ma iana zemies ici ne pou ons.
La P ūsie kunigaikš ys ė excep ionnelle en ce que sa p oduc ion ès dé ailemen e
consis ammen is o iš kai documen ée. En ou e, depuis 1554 m. P ūsie aloi monopolis li es: il
é ai seulemen un spaus u ininkas, qui imp im dino É a . Les P ussiennes É a s, de enues la bo
a o ija de l'Eu ope Lu he io e o mes, la é i é disan , cul u el donnumu ne peu ê e accusé.
de la langue li au e p o ondémen dans l'his oi e ė jė as y ūs lie u iai P ūsijos
ak as, kad nuos abūs lie u ių in elek ualų kul ū iniai sumanymai, ku iuos ak-
kunigaikš ys ėje éussimen éalisé, n'a ai aucune 16 pays bal iques poin de ue, Li onija
naudos i po eikio, nes P ū si jos als ybė jais nesusidomėjo i nesky ė pinigų
15 P. Sko inos spaus u ė Vilniuje (1522–1525 m.) bu o ik epizodas i nesėkmingo e slo pa yzdys.
anaip ol n'é ai a silikusi: p emiè e imp us u ė Suomijoje a é é ins i uée enco e plus a d, Tu ku
1642 m.; les deux an Ta u que Tu ku imp us umes on é é ins i ués du oi de Suède, que jus e à
l'ins au é dans ces illes uni e si és, ini ia i e.
A icles A icles a icles 135 /
Li huanica ali e : isuminės ilologijos
p i aikymas li uanis ikoje
leu s édi ions17. Seulemen en aison de l'indi é ence de l'É a ne bu o éleis a J.
(1590), pilnas 1900 puslapių Š en ojo Raš o e imas, ku io ank aš is bu o
Be kūno Biblia e u e app ou é édi ioni une commission spéciale égliseine, ni
o iginalili ko lek y inė Li uiniens cle ciens pos ilė Wol enbü elio pos ilė (užbaig a 15
m.),73 ni B e kūno au o i e ingos Ko ino pos ilės e imas (Pos illa Co uinij in
Euangelia Dominicalia, 15 e s a 89 m.). Ni un ce eikal au cou s de la pé iode en
ques ion nepasse à des lec eu ojs, e cela es ne pa ce so ma chale, ai e des
Li uiniens langbai. En é ospec i e, nous a ons au moins eu la chance que an la
Bible B e kūno que Wol enbü elio pos ilė es en dans les manusc i s, mais
kas Ko ino pos i lės e imas dingo ( u ime ik 1589 m. spalio 14 d. laišką, ku-
Li u iš iame J. B e kūnas p šo kuni gaikš čio pinigų elle épuisés). Ilku nusge e ,
combien enco e Li u iques ex es à ce e époque a é é c éée e p a as a, puisque
P ūsijos als ybė sa pé iode Apsh ie os obs ué le chemin de leu i a imui. La
P ussienne p esse des ko pus es impo an analyse e onc ionciniu langues poin
de ue. Il y ou e des wokiečių, polkų, p ūsų, la ynų e Li uiniens langues; langue
le onien n'y es 18. Exis e, sai -on, que P ū si ses kunigaikš is enai Li uiniens e
polkų in ellec uels à son pays, ayan objec i à a e s eux skleis i luu e onism à
Li uanie e Lenkiją ka alikiškas kaimynes, a ec lesquelles il le liai o mellemen des
ela ions asalines. 1547 m. Lie u iškasis ca ekism, comme il déc i s p écédemmen ,
es pa yz dinė el moyen expo . Quand il esso i que lu he oniškoji e o macija
en Li uanie esan i ne sėk minga, kunigaikš is pasi elkė sa us Li uiniens in ellec uus
aux locaux p ūsams é angélise kai muo se. En ega dan aux égliseny ins
egulaaminus, Ki cheno dnungen, qui, comme il es connu, é aien aukš čiausi É a lois
(leu s sou ce e pi m akas é ai 1523 m. Liu e io Fo mula missæ e com mu nionis), on
oi elle seka des egula ions:
(1) 1525 m. seulemen okiečių kalba;
(2) 1544 m. okiečių, polkų e la inų langues; (3) 1558 m. okiečių, 1559 m. lie u ių19, e 1560 m. polkų
langues; (4) 1568 m. okiečių e 1571 m. polkų langues. 17 Même Imanuelis Kan as (17241804), célèb e
plus impo an pe sonnage de P ūsie kunigaikš s a, ou son K i i kas (17811790) de ai é ale à
l'é ange Rygoje e Liepojoje; seulemen à la in de sa ie les de nie s li es gas, mo aux e
eligieux ai és il pou ai publie Ka aliaučiuje (17931798)
(Hosko ec 2002).
18 T is la iški spaudiniai on é é publiés P ūsijoje 15861587 m. comme un echnique é ange
commande: ou quoi ini iai o e apmokėjo Ku šo kunigaikš is, qui, pou passpin í a ail, dans
Ka aliaučių aussi a en o edi o ų e ko ek o ių; la deuxième édi ion de ces mêmes li es so i déjà
à Rygo (1615). 19 Ce second anoniminis Maž ydo kū inys Fo ma ch ikš ima.
TOMÁŠ HOSKOVEC
Ac a Linguis ica Li huanica LXXXV 136
Pi moji banga, skelbian i Teu onų o dino sekulia izaciją i Liu e io e o ma-
cijos p adžią, bu o g y nai okiška. Lo ynų kalba pasi odė ik su an ąja banga
d auge a ec des langues wokieć e polków, mais a ec dau es pas. La langue Li uanien
appa u ensemble a ec okiečių e polkų langues a ec la oisième anga, mais a ec
qua ièmeja déjà pas. A ec la e ąja seulemen okiečių e polkų langues. Qu'es ce
que ça signi ie? V aimen ou e e ées les langues locales é ai seulemen okiechs e
polkų, aucune au e. Au suje de la p ussienne langue La P ussie jamais poli iquemen
ne a s é. P ūsiquemen pa lan locaux gy en o elle a oujou s é é un obje de
ges ion de l'É a , e non un suje ; leu a ai su i i elemen a aus ka ekiza imo. La
Li uanie é ai langue P ūsie inno okée. Ne ikė ą la ynų kalbos (elle a é é égabenimui
ski ų spaudinių kalba) usageimą su an ąja P ūsijos eglamen ų banga (apie šio žan o
ekspo ą nebu o nė kalbos) le plus acile explique pa le ai qu'elle a é é des inée
p écisémen quoi jus e à P ū si ją in i és e a i és les Li uaniens, incommen is ni des
allemands, ni des polkų. E le ai qu'ap ès la oisième ague de èglemen s la langue
Li uanienne n'ai plus é é u ilisée, indique qu'en ce emps P ū si jo je sa signi ica ion a
édui à poli iquemen peu insignes habi an s sielo ada besoinsemen s a o ja mos
langues20. En essence, on peu a i me que la langue li oue en P usse
onc ionniquemen emplaça p ūsų langue, qui alo s n'eu plus des édu isés e
poli iquemen pilna eisies consomma eu s (ku ių anks esnį egzis a i mą mo no g a i
jo je Li huanica ali e ainsi ykusiai a skleidė au o ius).
Cela aussi émoija unikali 1561 m. P ūsijoje éleis o Luu e io Enchi idiono e imo pa a eks i
nė s uk u a. Le li e commence deux ois: 17 pages on imp imé un i e dé aillé la pas, ap ès
lui (1924 pages) habi uas inė au o iaus p akalba, espec ueusemen consac é au kunigaikšči;
a čiau ap ès la p emiè e cou e u e de la page (1 page), comme de la ligne la p emiè e pa ie
du li e, nous lisons longą pa ies ku nigaikš čio p ologą (316 pages). Seul ce ai n'a analogues
dans aucun au e P ū si sa édi ion. Cependan enco e plus é onne le kunigaikščio p ologu
paskin is. Kunigaikš is (1415 pages) exho e g andemen ses cle cle cle cs (de ai ce é aien
ses o icie s, esponsables de la place ad mi ni s a ci ją) à eche che des in elligen s
p ussiens ga çons, gabių mokslams, e con ainc e leu s pè es de laisse mo kyuks is, que un
jou ils de iend aien donc des cle cs, qui adminis e aien leu pa apiją p ussienne en langue
eu opéenne sans p ession di ec e... To les unikūs P ijosijos sanda a liudija, jog kunigaikė ne
e ė jų. Kunigaikš is įsipa eigoja pa s ma e ialiai em i be niukus, kol jie moky-
sis, i mokė i jiems s ipendiją. Šiuo p ologu 1561 m. P ūsijos Enchi idionas y a
laissa pas l'appel du li huien, l'É a p ussien décide de leu laisse pa le . 20 Il n'y a ai qui
nupuk ų 1559 m. pe mis du èglemen Li uiniens, donc quelques siècles il expgulea Ka a liau
čiaus pilyje onds des se ices de l'É a .
A icles A icles A icles 137 /
Li huanica ali e : isuminės ilologijos
p i aikymas li uanis ikoje
VII.
Pabaigai de a a saky i į klausimą, iškel ą s aipsnio p adžioje: kodėl knyga,
dans laquelle la ge con ex e Eu eu opos es examinée la P ussia cul u elle e
his o ique espace, au o iaus in i ulin a Li hu a ni ca ali e ? Pa conséquen , que
examine seulemen seulemen la p ūsų langue es mockingemen menca, e
examine les Li uiniens kal bą apsi ibi an pachia limba en géné al impossible.
L'espace his o ique p ussienne à de nomb eux éga ds a é é ex êmemen
impo an bi dé eloppemen e onc ionna emen de la langue li oue, e seulemen
à pa i de ce e pe spec i e on peu adéqua emen comp end e, commen elle
dé eloppè en e onc ionna o dans sa na oja e Didžiojoje Kunigaikš ys ėje.
L'his o ique kal bos o ma ionnis Li uiniens pa iculie en ce qu'il pa allèlemen
eu lieu dans deux adi ions d'É a . Is o i nį la iens langue o ma ionsi de
l'essen iel lėmė ce que jusqu 1918 m. la iens É a du jamais nebu o.
Eu opie iškąjį É a indume comme cul u elle e his o ique ou ume peu ê e pe cep u e déc i seulemen de ou e Eu ope con ex e. Visuminė ilologinė li uanis ika ne peu ê e di é en e que api man i ou e Eu opą.
LITERATŪRA
BBE – Billēmai bhe e sinnimai I–II, ęs inė se ija, Vilnius: Vaga (nuo 2015 m.), Lie u ių
kalbos ins i u as (nuo 2019 m.).
Blažienė G asilda 2000: Die bal ischen O snamen im Samland, S u ga : S eine .
Blažienė G asilda 2005: Bal ische O snamen in Os p eußen, S u ga : S eine .
Blažienė G asilda 2010: P ūsų a dyno y imo p oblemos. – Flo ilegium Li huanum:
in hono em eximii p o es so is a que academici Li huani domini Eugenii Jo aiša anni e sa-
ii sexagesimi causa di ca um, sud. G. Blažienė, S. G iga a ičiū ė, A. Ragauskas, Vilnius:
Vilniaus pedagoginis uni e si e as, 173–185.
Blažienė G asilda 2015: Kalbos lem is i likimas. NERIMAS 3: Išsaugo i Lie u os
als ybę, Vilnius: Lie u os mokslų akademija, 19–49.
Bezzenbe ge Adalbe 1874: Besp echung on Nesselmann 1873. – Gö ingische
geleh e Anzeigen 39, 1221–1250.
Cappelli Ad iano 1928: Lexicon abb e ia u a um = Wö e buch la einische und i a-
lienische Ab kü zun gen, Leipzig: Webe .
Hosko ec Tomáš 2002: „Přá elský přípisek“ Immanuela Kan a k li e skému slo -
níku. – Filoso ický ča so pis 50, 125–146.

TOMÁŠ HOSKOVEC
138 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXV
Hosko ec Tomáš 2010: Celos ní ilologie jako p og am (na příkladu bal is iky). –
Časopis p o mode ní i lo lo gii XCII (1–2), 10–17.
Hosko ec Tomáš 2012: Poe ika a ilologie. – Poe ický Cikháj B ně 2010, B no:
T ibun EU, 13–27.
Hosko ec Tomáš 2012a: La linguis ique ex uelle e le p og amme de philologie
engloban e. – Ve bum XXXII (2), 193–218.
Hosko ec Tomáš 2016: K zásadám no ých p ažských hesí. – Ces y ozumění, ed. by
M. Konečná, B no: Ins i u p o he me neu iku, 154–161.
Hosko ec Tomáš 2017: Thèses de P ague 2016. – Tex o! Tex es & Cul u es XXII,
N . 1, 1–17.
Hosko ec Tomáš 2018: … und wenn die Sp ache einmal gebüh end abgeg enz
wi d? – Tex o! Tex es e cul u es XXIII, N . 2, 1–11.
Hosko ec Tomáš 2018a: Jazyk, ideální slo níko é heslo. – Li ikon III, N . 2, 331–344.
Lemeškin Il’ja 2009: So ijaus sakmė i 1262 m. ch onog a as: pagal A chy inį, Va šu os,
Vilniaus i I. J. Za be lino nuo ašus, Vilnius: Lie u ių li e a ū os i au osakos ins i u as.
Lemeškin Il’ja 2019: Li huanica ali e , Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as (Billēmai
bhe e sinnimai II).
Lemeškin Il’ja 2020. Портрет Франциска Скорины. К 550-летию со дня рождения
книгоиздателя (1470–2020) / P anciškaus Sko inos po e as. 550-ąsias gimimo me ines
minin (1470–2020) / Po ai de F ancisk Sko ina. Еn commémo an le 550e anni e sai-
e de sa naissance (1470–2020). T a aux du Ce cle linguis ique de P ague nou elle sé ie,
ol. 10, Vilnius–P ague: Ins i u na ional de langue li uanienne; Ce cle linguis ique de
P ague.
Mažiulis Vy au as 1981: P ūsų kalbos paminklai 2, Vilnius: Min is.
Mikalauskai ė Elzbie a 1938: P ieš e o macinių laikų p ūsiško Tė e Mūsų nuo-
upa. – A chi um Philolo gi cum 7, 102–106.
Nesselmann Geo g Hein ich Fe dinand 1873: Thesau us Linguae P ussicae. De
p eussische Vocabel o a h, sowei de selbe bis je z e mi el wo den is , nebs Zugabe eine
Sammlung u kundlich be glaubig e Localnamen, gesich e und zusammenges ell , Be lin:
Ha wi z und G ossmann.
Sa a ewicz Jan 1939: Un ac os iche de Maž ydas. – P ace Filologiczne 18, 7–8.
Sa a ewicz Jan 1946: Dwa d obiazgi li ewskie. 1. Kilka uwag o we sy ikacji li ew-
skiej, 2. Nie znamy ak o s ich Maźwida. – In e A ma: zbió p ac o ia owanych P o .
S aipsniai / A icles 139
Li huanica ali e : isuminės ilologijos
p i aikymas li uanis ikoje
Kazimie zowi Ni schowi w siedem dzieś ą ocznicą u odzin (1 II. 1944) p zez p zyjaciół, ko-
legów i uczniów, K aków: S udium Slo wiań skiego Uniwe sy e Jagielloński, 59–65.
Schmals ieg William R. 2015: S udies in Old P ussian, Vilnius: Vaga.
T au mann Reinhold 1910: Die al p eußischen Sp achdenkmäle . Einlei ung, Tex e,
G amma ik, Wö e buch, Gö ingen: Vandenhoeck & Rup ech .
Li huanica ali e : Encompassing Philology as o
be applied o Bal ic S udies
SUMMARY
This con ibu ion pays a ibu e o he gen e o e iew as i was cul i a ed one hund ed
and e en mo e yea s ago: a schola e lec ed ho oughly and e y pe sonally on a (se o )
ques ion(s) ha had been ea ed by his ellow-schola in a ecen ly published book. Tha
was an excellen way o i id scien i ic com munica ion, and a e y in ensi e one (no ice
ha Bezzenbe ge ’s 1874 e iew o Nesselmann’s 1873 publica ion is o e 30 pages long).
Those old e iews p o e use ul up o now: he who wan s o unde s and Fe dinand de
Saussu e’s s uc u al phonology, bu has nei he enough ime no ene gy o ead h ough
Saussu e’s ex emely complica ed Mémoi e su le sys ème p imi i des oyelles dans les langues
indo-eu opéennes (1879), may s ill gain sup eme ad an age om eading Saussu e’s e iew o
Johannes Schmid ’s long ago duly o go en K i ik de Sonan en heo ie (1895), published in
1897 in Indo ge ma ni sche Fo schungen; he who wan s o lea n wha Saussu e’s non-s uc u alis
disciple An oine Meille , who only w o e books on pa icula languages, hough abou his
o ha gene al linguis ic issue, will s ill ge bes in o med by he nume ous de ailed e iews
Meille , a pa ia ch o F ench linguis ics, published in Bulle in de la Socié é de linguis ique
de Pa is. By his p esen con ibu ion, he au ho ende s homage o Pa el T os (1907–
1987), eminen Bal is among o he s, membe o he P ague Linguis ic Ci cle, and an
“encompassing philologis ” pa excellence, e en i a an la le e, who ne e w o e a book, bu
ex pended his amazing wisdom on hund eds o b ie no es, published all o hem as pe sonal
eac ions o a ious scien i ic ideas ha had been o mula ed h oughou he wo ld.
Re iewing Il’ja Lemeškin’s book Li huanica ali e (Lemeškin 2019), he au ho explains
he p o g amme o encompassing philology (Ganzhei sphilologie, philologie engloban e),
i.e. he con empo a y phase o unc ional s uc u alism, which has been elabo a ed in he
con empo a y P ague Linguis ic Ci cle. In essence, encompassing philology is a semiology
o bo h o al and w i en ex s. Any ex , aken as a whole, is conside ed one pa icula
cul u al-his o ical e en , which is subjec o social no ms. Any ex , aken as a whole, is
TOMÁŠ HOSKOVEC
140 Ac a Linguis ica Li uanica LXXXV is, i s alue can only be de e mined by di e en ia ing he sign
conside ed one global linguis ic sign (in Saussu ian sense), which subsequen ly may be
s uc u ed in o smalle (always Saussu ian) signs. Wha e e he size o a linguis ic sign
om o he signs wi hin a pa icula de ining se (De i ni ionsmenge, ensemble dé ini oi e). Fo a
ex , he essen ial de ining se is i s gen e: consequen ly, he ea lies aces o Bal ic languages
a e o be analyzed wi hin hei peculia gen e o colophon, when being con on ed wi h all e en
po en ially languages a e o be iewed wi hin he u e ly u ili a ian gen e o Hansea ic
ela ed colophons (w i en in La in, Ge man, F ench, Danish, e c.) ha a e a ailable o
he espec i e pe iods and en i onmen s; simila ly, he medie al ocabula ies o Bal ic
lexicog aphy; h ough he ele an gen e o pa a ex s in o he Eu opean p in s. Ayan expliqué
and inal ly, he poli ically colou ed p e aces o he oldes Bal ic p in s a e o be pe cei ed
ou cela, l'au eu déc i à la ois le in ne dynamisme e l'inhe en e heu is ics des co po a
his o iques de ex es bal es qui on é é p e se i à pa i du 16 h e la p emiè e moi ié du 17 h
siècle: ces monumen s de aien oujou s ê e abo dés dans un la ge cad e cul u his o ique qui
englobe d'au es é énemen s eu opéens pe inen s; Bal ic phil ology should ne e be es ic ed o
he gene ically Bal ic languages only.
Į eik a 2021 m. juin 10 d.
TOMÁŠ HOSKOVEC
P ažský ling is ický k oužek Ce cle linguis ique de P ague
Španielo a 1326/35, CZ-16300 P aha, Čekija
hosko [email protected]