S aipsniai / A icles 11
ALBRECHT GREULE
Uni e si ä Regensbu g
In es igação cien í icas di eções:
Tex g amma ik, Theolinguís ica e cle ical lied, Onomas ik,
his ó ica Syn ax.
DOI: doi.o g/10.35321/all89-01
VON ANTREITEN BIS EISCHEN.
AUS DER WORKSTATT DES
MITTELHOCHDEUTSCHEN
SINTACTISCHEN
VERBWÖRTERBUCHS (MSVW)
Nuo an ei en iki eischen.
Išokiečių idu io aukš aičių eiksmažodžių
sin aksės žodyno ( ok. MSVW) di b u ių
ANNOTATION
Conside ações pa a a abi ação de um Mi elhochdeu schen Ve bwö e buchs, de uma
impo an e pa e da his ó ica alemã g amá ica, são ce ca desde o ano 2000 no âmbi o
in e nacional á ias ezes emp egados. Todas as abo dagens le a am a é ago a a nenhum
esul ado. Com o e guimen o do Mi elhochdeu schen Wö e buchs (MWB) an o na imp essão
como ambém na In e ne desde 2006 é o MWB u ilizado, pa a a pa i de 2018 con inuamen e
en adas pa a o Mi elhochdeu sche syn ak ische Ve bwö e buch (MSVW) a e aga . O
con ibu o ap esen a o mé odo, após o qual Wö e bucha ikel e idas são, an es e az como
p é-ab iu as Wö e buchein äge aos e bos mhd. ænigen, an ei en, a zâ îen, backen, bâ en,
d ingen, eischen.
SCÜSSELWÖRTER: His o ische Syn ax, Mi elhochdeu sch, Valenz, Lexikog aphie,
Bedeu ungswandel.
ANNOTATION
Conside a ions o he w i ing o a Middle High Ge man alence dic iona y, an impo an
pa o his o ical Ge man g amma , ha e been made se e al imes since abou
ALBRECHT GREULE
12 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIX he In e ne since 2006, he MWB will be used o
he yea 2000 in an in e na ional con ex . So a , all app oaches ha e no led o any esul s.
Wi h he publica ion o he Middle High Ge man Dic iona y (MWB) bo h in p in and on
con inuously w i e en ies o he Middle High Ge man Syn ac ic Ve b Dic iona y (MSVW) om
2018 onwa ds. The a icle p esen s he me hod by which dic iona y a icles a e w i en, and
b ings as a p ep in he dic iona y en ies o he e bs mhd. ænigen, an ei en, a zâ îen,
backen, bâ en, d ingen, eischen. KEYWORDS: his o ical syn ax, Middle High Ge man, alence,
lexicog aphy, change o meaning.
1. PREPAZITANDO ZUM MSVW
Conside ações pa a a ab ogação de um Mi elhochdeu schen syn ak ischen
Ve bwö e buchs (MSVW), pa cialmen e ambém sob o í ulo Mi elhochdeu sches
Ve b alenzwö e buch, são ap oximadamen e desde o ano 2000 no âmbi o
in e nacional á ias ezes emp egadas, Todas as abo dagens le a am a é ago a a
nenhum esul ado lexicog aphisch nomená eis. Depois se a é ao e guei do
Syn ak ischen Ve bwö e buchs a os al hochdeu schen ex s do 9. século (G eule
1999) a his ó ica alenz o schung po um lado sob e o Al hochdeu sche, po ou o
lado sob e o F ühneuhochdeu sche (Ko honen 1978) inha concen ado, o nou-se a
epu ação depois de um Mi elhochdeu schen Valenzwö e buch al o. Além disso,
o nou-se cla o que a desc ição da e b alência em sua exp essão especí ica nas
linguagens his ó icas do alemão, não po úl imo ambém na do médio-al o-deu scho,
uma pa e essencial da g amá ica his ó ica no cu ing-a ea de sin axe e léxico se ia.
O genuine luga da desc ição da e b alenz é a desc ição das es u u as do
simplesze s espec i amen e a ipologia dos sa zmus e ou sa zbaupläne (G eule
2005: 5154, gl. ambém Schmid 2017:
185–201).
A a e a de pesquisa consis ia e consis e ainda nele, o no mi elhochdeu schen
ex os ocul os alenzpo en ial dos e bos pela desc ição dos ambien es sin ác icos
de cada e bo pa a le an a , sis ema icamen e desc e e e em um
(mi elhochdeu schen) alenzwö e buch acessí el e disponí el pa a aze . Um
mi elhochdeu sches alenzwö e buch se ia além disso uma essencial con ibuição
pa a a his ó ia da linguís ica desen ol imen o e do signi icado andel e pode ia um
impo an e eilsch i no caminho pa a um diach onen alenzwö e buch se . Além
disso, se ia como um auxílio den o da mediä is ica a concebe , po que po al um
e e lagebewe k a conc e a ex a bei e In e p e a ion dos mi elhochdeu schen
ex os de linguís ica pe spec i a se ia apoiado
S aipsniai / A icles 13
Von an ei en bis eischen. Aus de We ks a
des Mi elhochdeu schen syn ak ischen Ve bwö e buchs (MSVW)
(G eule, B aun 2010: 71).
O apoio do conc e o ex a bei o se ia ambém pelo a o ga an ido, que o
mi elhochdeu sche Valenzwö e buch como seu al hochdeu sches Pendan
ex basie se ia. Como mé odo, oi em odas as en a i as an e io es a Co pus
es aluan e sa zanalyse p a icada. Em di e ença ao mé odo, que na c iação do
Syn ak isches Ve bwö e buch dos al hochdeu schen ex os do 9. (G eule 1999) oi
aplicado, nomeadamen e a a aliação g adualmen e das ex edições imp essas po
ex ação e segmen ação das belegsä ze e sua análise sin ác ica ( gl. G eule,
Ko honen 2021: 149 .), e e i am-se os in es igado es e in es igado es do
mi elhochdeu schen Valenz ao Bochume Ko pus (G eule 2003: 418; G eule, Léná d
2004: 2531). O Bochume Ko pus é um selecco pus, no qual só manusc i os (não
edições) de mi elhochdeu schen e s-, p osaund u kunden ex en es ão
in eg ados. É a mazenado em supo es ele ônicos de dados; sob e uma lemmalis e
podiam as beleg S ellen de um e bs machinell se em ab uçadas. O ko ex (sa z)
pe encen e ao p ädika e e mas con inua a se ex aído dos ex os
codi icados e in e p e ado (G eule 2006).
2. VALENZANALYSEN AUF DER GRUNDLAGE
MEDTELHOCHDESCHEN DES
WÖRTERBUCHS ONLINE
Com o e guimen o do Mi elhochdeu schen Wö e buchs (MWB) na imp essão (1.
olume 2006, 22013) al e ou-se a on elage pa a a edição do MSVW no amen e e
g a ie end. Das Mi elhochdeu sche Wö e buch (MWB) é um epochenwö e buch
ao cedomedieal e lichen (Hoch-)deu sch (10501350). Ele edi a o ocabulá io e uso de
pala as do in ei o Pa a o ocabulá io desc i o, o MWB o e ece não só in o mações
Spek ums de aus diesem Zei aum übe lie e en deu schsp achigen Tex e. […]
g ama icais e explicações de signi icado, mas le a como belegzi a wö e buch o
in e p e ado uso da linguagem mesmo exaus i amen e an es. (Ci a ado do
D uckausgabe é o MWB ambém na In e ne em www.mhdwb-online.de.
Flye de Akademie de Wissenscha en und de Li e a u , Mainz, 2017). Das
Lie e ungswe k soll mi ün Bänden 2025 abgeschlossen sein. Pa allel zu
P esen emen e podem odas mi elhochdeu schen lemma a de a a é kachez se
chamadas (1.8.2023).
ALBRECHT GREULE
14 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIX
A u ilização do MWB online e dos lá sob um e b-lemma eunidos belegsä ze oi
p ecedido um casoes udi, que aus es e e, inwie e n os his ó icos de dicioná ios, em
pa icula o Deu sche Wö e buch on Jacob und Wilhelm G imm (DWB), como on es
da his ó ica alenz o schung вообще podem se abo dadas (Csiky, G eule 2008). Es a
ques ão ambém es á no o eg ound do cole i ão, que o p oje o in e nacional de um
His o isch syn ak ischen Ve bwö e buchs iniciou (G eule, Ko honen 2016), pelo que
Michael P inz (2016) se undamen almen e a digi al beleg eposi o ies como on es de
um MSVW e cé ico a Wö e büche n como on es de um MSVW exp essa. O
casoexemplo de uma alenzanalyse de mhd. b üe en sob e a base do MWB online
(G eule 2018) mos a mas ce as an agens abalhis as na u ilização do léxico
digi al: as belegsä ze, que a as in o mações g ama ical-semán icas como Geni i da
pessoa u. ä. podem como p imei as indicações sob e a espécie dos ak an es se em
Quellen e link sind, und die seman ische Vo gliede ung de Belege; selbs die
u ilizadas. A p imei a u ilização exempla ische do MWB online es á no con ex o com os
plânen de um His o isch syn ak ischen Wö e buchs (HSVW) (G eule, Ko honen 2016;
2021: 156 ., 190192) e põe as p esc ições do pa a isso p oje ado modelo pa a a
elabo ação de um His o isch syn ak ischen Ve bwö e buch online em ( gl.
Bu gha d , Reimann 2016). Pa a as
Elabo ação de um mi elhochdeu schen sin ak ischen Ve bwö e buchs, que
como o MWB an o imp esso exis am como ambém na In e ne de e se
o necido, é a ano ação e de a ação de Gene ischen Pa aph asen, como no
exemplo de mhd. b üe en se á mos ado (G eule 2018: 6972), não necessá io.
To almen e de e o quick e igi de um a igo pa a o MSVW di e amen e no PC a
pa i dos ma e iais, que o MWB online disponibiliza, se possí el (s. u. capí ulo 3).
3. DAS MITTELHOCHDUTSCHE
SYNTAKTISCHE VERBWÖRTERBUCH (em inglês)
(MSVW): KURZE PROJEKTBESCHREIBUNG
UND METODE
O Mi elhochdeu sche syn ak ische Ve bwö e buch (MSVW) coloca como
Epochen-Wö e buch o Syn ak ische Ve bwö e buch a os al hochdeu schen ex os
do 9. Jah hunde s (G eule 1999) con inua com a di e ença de que o MSVW é elabo ado
em uma ou a base de ex o. É como compendium ao MWB concebido, isso é: as no MWB
online exis en es in o mações seman icas e sin ác icas a um e b X são digi almen e
S aipsniai A icles 15 /
Von an ei en bis eischen. Aus de We ks a
des Mi elhochdeu schen syn ak ischen Ve bwö e buchs (MSVW)
exze piadas e con o me a alenz heo ie in e p e adas, com abb e iações
gene alizado e em um wö e bucha ikel zusammenge ass . A In e p e ação dos com
o e bo X oco en es pa ág a os ( alenz heo e isch adi ionell: E gänzungen,
cu o E) oco e pela p ocessado a ou o p ocessado em duas di eções analógico ao
p ocedimen o explici amen e desc i o (G eule 69:72) apenas sem digi al 2018:
Abspeiche ung:
1) seman isch, on de Bedeu ung des Ve bs ausgehend, als Seman ische
Rolle/Tie enkasus;
2) mo ologicamen e após Kasus.
Es a es u u a é chamada Ve b-Ac an en-Kons ella ion (VAK). Exemplo: mhd.
ænigen/enigen em con o me o MWB online o signi icado jmdnsich de jmdm./e w.
libe a ; se des ace de uma coisa. Daí esul a a classi icação do p édikado como
Tä igkei e há que uma e gänzung (E) no papel do Tä igkei s äge /Agens exis i . A
pa i dos no MWB online exis en es belegsä zen esul a-se que o agens na o ma de
um subs an i s no nomina i o apa ece. Isso é o melha como segue esc i o: E
Agens (Be eiende /de , que libe a) → Sn abb e iações como Sn, Sg, Sd, Sa =
Subs an i (im Nomina i o, Geni i o, Da i , Akkusa i o) agi en em Helbig, Schenkel
(1973: 9799), a ás. O símbolo S ence a di e en emen e gea ados subs i u os como
e gänzungen/Ak an en, que no ko pus es ão ocupados, com um, z. B.
Subs an i g uppe, P äposi ionalg uppe, P onomen, Ad e b ou (Neben-)Sa z. A
nomeação dos Ak an en-Rolls segue amplamen e a desc ição dos Seman ischen Rollen
em Pe e on
Polenz (2008: 167172).
Da desc ição de signi icado e dos belegsa zen no MWB online esul a-se ô ne ,
que mhd. ænigen/enigen na unção como p ädika po dois ou os sa zgliede s (E)
ce cado é: a) de um sa zglied, que o designa, a quem algo ca ga, e b) de um
sa zglied, que designa isso, o que é cansa i o, z. B. em oda a sen ença (biblical):
Jesus (= Agens) libe a as mühselig ca egadas (= Pa iens) de sua ca ga (=
Obje o). Daí esul am duas ou as e gências com as ó mulas: E Pa iens
(Belas e e ) → Sa (Subs an i o no Akkusa i o) E Obje o (die Las ) → Sg
(Subs an i o no Geni i o). Resumindo é a pa i dos dados no MWB online seguin e
a igo o mulado: ænigen./ enigen jmdnsich de jmdm asse w /. libe a ; se
des ace de uma coisa
P a i idade (li a )
ALBRECHT GREULE
16 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIX
E Agens (Be eiende , z. B. Mensch, Engel) → Sn
E Pa iens (Belas e e , z. B. Mensch) → Sa (auch e lexi )
E Obje o (die Las ) → Sg
Exemplos: a) e az ela Mychaelen we n com sinen unde enigen, que eles do anjo
enigen os Sa hanas bo en são. / / HeslApk b) unde wil û e sîn não ænigen [...], sô
sullen di z as ê bæ en kœ e á eas bî de âh unde bî ao banne. P Be h. ----- As
exempli se s são da quan idade das belegse s no MWB online selecionados, pa a
a maximal alenz a escla ece . Eles são jun o às on es indicadas do MWB (em
o ma de Siglen) no a igo copiado. Pa a a desc ição do VAK não impo an es
in o mações, z. B. ais à mo ologia do e bo, são, uma ez que elas es ão
p esen es no MWB e lá p ocu adas ou a se em chamadas podem, no MSVW não
epe idas. Comen á io: Ao e bo ænigen enigen é apenas um semem zaguejado. É
monosem e ap esen a uma 3- alen e VAK em, i.e. o e bo é como P ädika em
odos os belegsä ze de ês ac an es umgeben. Pa icula idade: A papel Pa iens
→ Sa é ambém e lexi amen e ocupado.
4. POLYSEME MITTELHOCHDEUTSCHE
VERBEN MIT DREI SEMEMEN
Em di e ença a mhd. ænigen/alguns são a maio ia mi elhochdeu schen e bos
polysem, i.e. eles exibem o al pelo menos dois sememe em. As sememe são no
MWB online já dis inguidas e são de lá em os a igos (gi endo caso com
co eções) assumidas.
4.1. an ei en e w. o dena , ende eçmachen,
jndm. p epa a
Semem 1
P a i idade (o denen)
E Agens (O dnende ) → Sn
E a izie es Objek (das Geo dne e) → Sa ( akul a i )
S aipsniai A icles 17 /
Von an ei en bis eischen. Aus de We ks a
des Mi elhochdeu schen syn ak ischen Ve bwö e buchs (MSVW)
Exemplos: a) e minnen unde e en [...] d iu iche, [...], dei du zeches unde an ei es,
enges e b ei es, como u que /. Himmel 2,7 b) de angenge di e we lde o que nosso
senho an ei en e, do he os pob es mennesscen gesco .
Spec 148,31.
Semem 2
P a i idade (zu ec machen)
E Agens (que di ei az) → Sn E e icie es objek (as zu ech gemach e) →
Sa E a izie es objek (wo aus/womi di ei é ei o) → pS (p = de) Exemplo:
zwo hosen e an lei e, Sn di wa en gan ai e uon golde un / uon be elen.
Rol 3320. 2723.
Semem 3
P a i idade (p epa a , a ibui )
E Agens (a p epa ado a) → Sn
E e icie es objec (was zube ei e wi d) → Sa E Ad essa (de , dem b
zube ei e wi d) → Sd Beispiel: den os den du, he e, go dne unde gan ei
has [quod pa as i] alle di e wel e (Kon (Sch) 28,15).
-----
Comen á io: Não é unp oblema ico, o e bo an ei en como no MWB como
polysemes e b anzusa , só po que as ês sememe a um e ymologicamen e
uni íciles e b pe encem no con as e a bâ en (s. u. 6). A polysemia de
an ei en e ia seman icamen e comp o ado e a Homonymie em es a
Fundamen o se ejec ado.
4.2. eischen heischen /
Semem 1 e w. ( on jmdm.) (e )bi en, o de n, wollen P a i idade (bi en,
o de n, wollen) E Agens (Bi ende/ , Fo de nde) → Sn E Ad essa
(Mensch, do qual algo e be en/ge o de wi d) → Sd/ pS
Sa Sg (p = ane + Akk de) / /
Obje o (o E bedene, Ge o de e) → Sa E In NSdas exemplos: / a) ele
nos eische gel . SM: U S 35: 5,2 b) a iuwe [...] muoz go ane me eisken.
Gen 2409.
ALBRECHT GREULE
18 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIX
Semem 2
(e w.) e gue
P a i idade (pe gun a po )
E Agens (F agende ) → Sn
Obje o (E ag es) → pS Ad E NSob (p = após) Exemplos: / / a)
Ch ysos omus Johannes eisch da nâch e âge des. J F s 9522
b) Pila us [...] eisch e se nosso hê e um Galileus wê e. / J F s 6467.
Semem 3
(di exp ahlicamen e) jmdn. pedi em, exo a , o laden
P a i idade (pedi , exo a , o laden)
E Agens (Au o de ungende ) → Sn
Ad essa (Au ge o de e ) → Sa E Ziel (wozu au ge o de wi d) → In Ad E pS (p =
an) Exemplos: / / a) o kúnic de Po egal [...] iesch o ú s en de B aban . R EWh 8455 b)
os Ellenden jungen knaben hiesche ele mi manliche cu zü im e en da ü .
GT oj 8993. Comen á io: Exce o alguns mo phological especialidades (p o he isches
hund o o e P ä e i um (h)iesch além eische e) é o mui o di e enciadas ech l.
Objek be eich (assim o MWB) des e e bs, aqui zusammenge ass como
Semem 3, beijinhoso.
5. POLYSEMES MITTELHOCHDEUTSCHES
VERB MIT FOUR
SEMEMEN pene igen
Semem 1
‘e w. qualque ohin d ängen, s eben, û jmdn. ~ ‘jmdn. a aca P
a i idade (d ängen, s eben, a aca )
E Agens (D ängende /s) → Sn
E O igem/Weg/Ziel → NSunz/daz/pS/ Ad (p = unz/du ch/ingegen/in
umb/zuo nachûz)
S aipsniai A icles 19 /
Von an ei en bis eischen. Aus de We ks a
des Mi elhochdeu schen syn ak ischen Ve bwö e buchs (MSVW)
Exemplos: a) Vlixes [ a des schi es bo nde sluc nd] d anc, nz e den
s a sp anc He b 4395 /; b) [we dine ane dank, do e nih sol, dem wi gelone
sel en wol] quem en ão pe di en d unge [s eb ], daz he un li doch sunge d ungen
[...] / [e was und is de wisen spo ] Jüngl 129; c) du ch sin hu úncz u das bain
die do ne il gemain / We nhMl 9338; d) sin zo n z sime he zen d anc
He b 2022.
Semem 2 jmdn. d ängen, bed ängen, (hœhe ~ com mais al as exigências
bed ängen) P a i idade (d ängen, bed ängen)
E Agens (Bed ängende ) → Sn
E Pa iens (Bed äng e ) → Sa
Exemplos: a) (passi ) [iz geschach daz] Jhesus u ao wege p essionado wa de a
scha e E Be l 106,3; b) [daz ns da Mi e begn gen sal, nd] [daz we] si ni hohe
d ingen com deheime ge ich e U kCo p (WMU) 1831,7.
Semem 3 jmdn. de e w. o ad ängen, e l. se ap ängen,
d ängelen
P a i idade (he ausd ängen)
E Agens (D ängende /s) → Sn
E Pa iens (Ged äng e /s) → Sa/Re l. E O igem/Weg → pS ADV (p = ûz/ ondu ch)
Exemplos: a) o dise manig al ige sussekei i denische dinge dich ni on ime
d inge Mech h 6: 5,10; b) sînes swe es klingen wil e du ch mîn he ze d ingen
HeidinII 1722; c) ( e lexi ) se u e d inges a a ész olc Pa z 647,10. 637,10.
Semem 4 e w.
p essiona , p essa
P a i idade (p esse , p essen)
E Agens → Sn
E Pa iens → Sa
E O igem/Ziel → (pS) (p = in/ on-an) Exemplo: d i aldig go sin o me d ang in
menschen wachs Mügeln 11,2. Comen á io: Não conside ados são os
Spezialbedeu ungen: ‘e w. aduc, z. E. [o li o] wa de im ged ungen ûz
k iechische zungen in la înische sch i (LBa l 8) e ‘e w. / ween, lech en
(< no ween/Flech en zusammend ängen), z. B. odos sine löke ga wa end já
/
ALBRECHT GREULE
26 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIX
Jau ap ašy i eiksmažodžiai, p asidedan ys aide A, da bas ebe yks a su p asidedančiais B
aide eiksmažodžiais. An ajame p ojek o e ape p e is a iš es inių i sudu inių
eiksmažodžių analizė. Tęsian žodyno engimo da bus, ma e iale p ojek oą nusp ęs a
publikuo i elek oninėje e d ėje, o šiems pasibaigus, planuojama išleis i knygą. Ruošian
žodyno s aipsnius duomenų e inimas i o bū inybe įž algas i s imulus iesiogiai aiky i
žodyne, pa yzdžiui, lygin i su senosios okiečių aukš aičių kalbos eiksmadynas y a jau minė o
žodžiais. Pap as ai, nuosekliai ap ašan duomenis, palies i šiuos į ai iak ypčius, už okiečių
idu io aukš aičių kalbos ibų išeinančius san ykius a sisakoma. Visų pi ma, engiamas žo-
elek oninio žodyno sin aksinis kompendiumas. Jo paski is pa eik i s a biausią medžiagos
dalį, eikalingą sakinio da ybos s ičiai okiečių idu io aukš aičių g ama ikoje suda y i, i ik
uome , įnešan indėlį į Is o inio eiksmažodžių sin aksės žodyno ( ok. HSVW) okiečių idu io
auk aičių sky ian į laiko a pį, u i as is ie os i naujokiečių aukš aičių kalbos eiksmažodžių
( eikšiai) kai osmai 2021 (G eule, Ko hon 184187).
Į eik a 2023 m. ugpjūčio 28 d.
ALBRECHT GREULE
Uni e si ä Regensbu g
Ins i u o pa a Ge manis ik, D-93040
Regensbu g Alb ech .G eule@sp achli .uni- egensbu g.de