scieee Open visual document viewer

Von antreiten bis eischen. Aus der Werkstatt des Mittelhochdeutschen syntaktischen Verbwörterbuchs (MSVW)

Albrecht Greule

Abstract

Überlegungen zur Abfassung eines Mittelhochdeutschen Verbwörterbuchs, eines wichtigen Teils der historischen deutschen Grammatik, sind etwa seit dem Jahr 2000 im internationalen Rahmen mehrfach angestellt worden. Alle Ansätze führten bislang zu keinem Ergebnis. Mit dem Erscheinen des Mittelhochdeutschen Wörterbuchs (MWB) sowohl im Druck als auch im Internet seit 2006 wird das MWB genutzt, um ab 2018 kontinuierlich Einträge für das Mittelhochdeutsche syntaktische Verbwörterbuch (MSVW) zu verfassen. Der Beitrag stellt die Methode, nach der Wörterbuchartikel verfasst werden, vor und bringt als Vorabdruck die Wörterbucheinträge zu den Verben mhd. ænigen, antreiten, arzâtîen, backen, bâren, dringen, eischen.

Full text

S aipsniai / A icles 11 ALBRECHT GREULE Uni e si ä Regensbu g In es igação cien í icas di eções: Tex g amma ik, Theolinguís ica e cle ical lied, Onomas ik, his ó ica Syn ax. DOI: doi.o g/10.35321/all89-01 VON ANTREITEN BIS EISCHEN. AUS DER WORKSTATT DES MITTELHOCHDEUTSCHEN SINTACTISCHEN VERBWÖRTERBUCHS (MSVW) Nuo an ei en iki eischen. Išokiečių idu io aukš aičių eiksmažodžių sin aksės žodyno ( ok. MSVW) di b u ių ANNOTATION Conside ações pa a a abi ação de um Mi elhochdeu schen Ve bwö e buchs, de uma impo an e pa e da his ó ica alemã g amá ica, são ce ca desde o ano 2000 no âmbi o in e nacional á ias ezes emp egados. Todas as abo dagens le a am a é ago a a nenhum esul ado. Com o e guimen o do Mi elhochdeu schen Wö e buchs (MWB) an o na imp essão como ambém na In e ne desde 2006 é o MWB u ilizado, pa a a pa i de 2018 con inuamen e en adas pa a o Mi elhochdeu sche syn ak ische Ve bwö e buch (MSVW) a e aga . O con ibu o ap esen a o mé odo, após o qual Wö e bucha ikel e idas são, an es e az como p é-ab iu as Wö e buchein äge aos e bos mhd. ænigen, an ei en, a zâ îen, backen, bâ en, d ingen, eischen. SCÜSSELWÖRTER: His o ische Syn ax, Mi elhochdeu sch, Valenz, Lexikog aphie, Bedeu ungswandel. ANNOTATION Conside a ions o he w i ing o a Middle High Ge man alence dic iona y, an impo an pa o his o ical Ge man g amma , ha e been made se e al imes since abou ALBRECHT GREULE 12 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIX he In e ne since 2006, he MWB will be used o he yea 2000 in an in e na ional con ex . So a , all app oaches ha e no led o any esul s. Wi h he publica ion o he Middle High Ge man Dic iona y (MWB) bo h in p in and on con inuously w i e en ies o he Middle High Ge man Syn ac ic Ve b Dic iona y (MSVW) om 2018 onwa ds. The a icle p esen s he me hod by which dic iona y a icles a e w i en, and b ings as a p ep in he dic iona y en ies o he e bs mhd. ænigen, an ei en, a zâ îen, backen, bâ en, d ingen, eischen. KEYWORDS: his o ical syn ax, Middle High Ge man, alence, lexicog aphy, change o meaning. 1. PREPAZITANDO ZUM MSVW Conside ações pa a a ab ogação de um Mi elhochdeu schen syn ak ischen Ve bwö e buchs (MSVW), pa cialmen e ambém sob o í ulo Mi elhochdeu sches Ve b alenzwö e buch, são ap oximadamen e desde o ano 2000 no âmbi o in e nacional á ias ezes emp egadas, Todas as abo dagens le a am a é ago a a nenhum esul ado lexicog aphisch nomená eis. Depois se a é ao e guei do Syn ak ischen Ve bwö e buchs a os al hochdeu schen ex s do 9. século (G eule 1999) a his ó ica alenz o schung po um lado sob e o Al hochdeu sche, po ou o lado sob e o F ühneuhochdeu sche (Ko honen 1978) inha concen ado, o nou-se a epu ação depois de um Mi elhochdeu schen Valenzwö e buch al o. Além disso, o nou-se cla o que a desc ição da e b alência em sua exp essão especí ica nas linguagens his ó icas do alemão, não po úl imo ambém na do médio-al o-deu scho, uma pa e essencial da g amá ica his ó ica no cu ing-a ea de sin axe e léxico se ia. O genuine luga da desc ição da e b alenz é a desc ição das es u u as do simplesze s espec i amen e a ipologia dos sa zmus e ou sa zbaupläne (G eule 2005: 5154, gl. ambém Schmid 2017: 185–201). A a e a de pesquisa consis ia e consis e ainda nele, o no mi elhochdeu schen ex os ocul os alenzpo en ial dos e bos pela desc ição dos ambien es sin ác icos de cada e bo pa a le an a , sis ema icamen e desc e e e em um (mi elhochdeu schen) alenzwö e buch acessí el e disponí el pa a aze . Um mi elhochdeu sches alenzwö e buch se ia além disso uma essencial con ibuição pa a a his ó ia da linguís ica desen ol imen o e do signi icado andel e pode ia um impo an e eilsch i no caminho pa a um diach onen alenzwö e buch se . Além disso, se ia como um auxílio den o da mediä is ica a concebe , po que po al um e e lagebewe k a conc e a ex a bei e In e p e a ion dos mi elhochdeu schen ex os de linguís ica pe spec i a se ia apoiado S aipsniai / A icles 13 Von an ei en bis eischen. Aus de We ks a des Mi elhochdeu schen syn ak ischen Ve bwö e buchs (MSVW) (G eule, B aun 2010: 71). O apoio do conc e o ex a bei o se ia ambém pelo a o ga an ido, que o mi elhochdeu sche Valenzwö e buch como seu al hochdeu sches Pendan ex basie se ia. Como mé odo, oi em odas as en a i as an e io es a Co pus es aluan e sa zanalyse p a icada. Em di e ença ao mé odo, que na c iação do Syn ak isches Ve bwö e buch dos al hochdeu schen ex os do 9. (G eule 1999) oi aplicado, nomeadamen e a a aliação g adualmen e das ex edições imp essas po ex ação e segmen ação das belegsä ze e sua análise sin ác ica ( gl. G eule, Ko honen 2021: 149 .), e e i am-se os in es igado es e in es igado es do mi elhochdeu schen Valenz ao Bochume Ko pus (G eule 2003: 418; G eule, Léná d 2004: 2531). O Bochume Ko pus é um selecco pus, no qual só manusc i os (não edições) de mi elhochdeu schen e s-, p osaund u kunden ex en es ão in eg ados. É a mazenado em supo es ele ônicos de dados; sob e uma lemmalis e podiam as beleg S ellen de um e bs machinell se em ab uçadas. O ko ex (sa z) pe encen e ao p ädika e e mas con inua a se ex aído dos ex os codi icados e in e p e ado (G eule 2006). 2. VALENZANALYSEN AUF DER GRUNDLAGE MEDTELHOCHDESCHEN DES WÖRTERBUCHS ONLINE Com o e guimen o do Mi elhochdeu schen Wö e buchs (MWB) na imp essão (1. olume 2006, 22013) al e ou-se a on elage pa a a edição do MSVW no amen e e g a ie end. Das Mi elhochdeu sche Wö e buch (MWB) é um epochenwö e buch ao cedomedieal e lichen (Hoch-)deu sch (10501350). Ele edi a o ocabulá io e uso de pala as do in ei o Pa a o ocabulá io desc i o, o MWB o e ece não só in o mações Spek ums de aus diesem Zei aum übe lie e en deu schsp achigen Tex e. […] g ama icais e explicações de signi icado, mas le a como belegzi a wö e buch o in e p e ado uso da linguagem mesmo exaus i amen e an es. (Ci a ado do D uckausgabe é o MWB ambém na In e ne em www.mhdwb-online.de. Flye de Akademie de Wissenscha en und de Li e a u , Mainz, 2017). Das Lie e ungswe k soll mi ün Bänden 2025 abgeschlossen sein. Pa allel zu P esen emen e podem odas mi elhochdeu schen lemma a de a a é kachez se chamadas (1.8.2023). ALBRECHT GREULE 14 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIX A u ilização do MWB online e dos lá sob um e b-lemma eunidos belegsä ze oi p ecedido um casoes udi, que aus es e e, inwie e n os his ó icos de dicioná ios, em pa icula o Deu sche Wö e buch on Jacob und Wilhelm G imm (DWB), como on es da his ó ica alenz o schung вообще podem se abo dadas (Csiky, G eule 2008). Es a ques ão ambém es á no o eg ound do cole i ão, que o p oje o in e nacional de um His o isch syn ak ischen Ve bwö e buchs iniciou (G eule, Ko honen 2016), pelo que Michael P inz (2016) se undamen almen e a digi al beleg eposi o ies como on es de um MSVW e cé ico a Wö e büche n como on es de um MSVW exp essa. O casoexemplo de uma alenzanalyse de mhd. b üe en sob e a base do MWB online (G eule 2018) mos a mas ce as an agens abalhis as na u ilização do léxico digi al: as belegsä ze, que a as in o mações g ama ical-semán icas como Geni i da pessoa u. ä. podem como p imei as indicações sob e a espécie dos ak an es se em Quellen e link sind, und die seman ische Vo gliede ung de Belege; selbs die u ilizadas. A p imei a u ilização exempla ische do MWB online es á no con ex o com os plânen de um His o isch syn ak ischen Wö e buchs (HSVW) (G eule, Ko honen 2016; 2021: 156 ., 190192) e põe as p esc ições do pa a isso p oje ado modelo pa a a elabo ação de um His o isch syn ak ischen Ve bwö e buch online em ( gl. Bu gha d , Reimann 2016). Pa a as Elabo ação de um mi elhochdeu schen sin ak ischen Ve bwö e buchs, que como o MWB an o imp esso exis am como ambém na In e ne de e se o necido, é a ano ação e de a ação de Gene ischen Pa aph asen, como no exemplo de mhd. b üe en se á mos ado (G eule 2018: 6972), não necessá io. To almen e de e o quick e igi de um a igo pa a o MSVW di e amen e no PC a pa i dos ma e iais, que o MWB online disponibiliza, se possí el (s. u. capí ulo 3). 3. DAS MITTELHOCHDUTSCHE SYNTAKTISCHE VERBWÖRTERBUCH (em inglês) (MSVW): KURZE PROJEKTBESCHREIBUNG UND METODE O Mi elhochdeu sche syn ak ische Ve bwö e buch (MSVW) coloca como Epochen-Wö e buch o Syn ak ische Ve bwö e buch a os al hochdeu schen ex os do 9. Jah hunde s (G eule 1999) con inua com a di e ença de que o MSVW é elabo ado em uma ou a base de ex o. É como compendium ao MWB concebido, isso é: as no MWB online exis en es in o mações seman icas e sin ác icas a um e b X são digi almen e S aipsniai A icles 15 / Von an ei en bis eischen. Aus de We ks a des Mi elhochdeu schen syn ak ischen Ve bwö e buchs (MSVW) exze piadas e con o me a alenz heo ie in e p e adas, com abb e iações gene alizado e em um wö e bucha ikel zusammenge ass . A In e p e ação dos com o e bo X oco en es pa ág a os ( alenz heo e isch adi ionell: E gänzungen, cu o E) oco e pela p ocessado a ou o p ocessado em duas di eções analógico ao p ocedimen o explici amen e desc i o (G eule 69:72) apenas sem digi al 2018: Abspeiche ung: 1) seman isch, on de Bedeu ung des Ve bs ausgehend, als Seman ische Rolle/Tie enkasus; 2) mo ologicamen e após Kasus. Es a es u u a é chamada Ve b-Ac an en-Kons ella ion (VAK). Exemplo: mhd. ænigen/enigen em con o me o MWB online o signi icado jmdnsich de jmdm./e w. libe a ; se des ace de uma coisa. Daí esul a a classi icação do p édikado como Tä igkei e há que uma e gänzung (E) no papel do Tä igkei s äge /Agens exis i . A pa i dos no MWB online exis en es belegsä zen esul a-se que o agens na o ma de um subs an i s no nomina i o apa ece. Isso é o melha como segue esc i o: E Agens (Be eiende /de , que libe a) → Sn abb e iações como Sn, Sg, Sd, Sa = Subs an i (im Nomina i o, Geni i o, Da i , Akkusa i o) agi en em Helbig, Schenkel (1973: 9799), a ás. O símbolo S ence a di e en emen e gea ados subs i u os como e gänzungen/Ak an en, que no ko pus es ão ocupados, com um, z. B. Subs an i g uppe, P äposi ionalg uppe, P onomen, Ad e b ou (Neben-)Sa z. A nomeação dos Ak an en-Rolls segue amplamen e a desc ição dos Seman ischen Rollen em Pe e on Polenz (2008: 167172). Da desc ição de signi icado e dos belegsa zen no MWB online esul a-se ô ne , que mhd. ænigen/enigen na unção como p ädika po dois ou os sa zgliede s (E) ce cado é: a) de um sa zglied, que o designa, a quem algo ca ga, e b) de um sa zglied, que designa isso, o que é cansa i o, z. B. em oda a sen ença (biblical): Jesus (= Agens) libe a as mühselig ca egadas (= Pa iens) de sua ca ga (= Obje o). Daí esul am duas ou as e gências com as ó mulas: E Pa iens (Belas e e ) → Sa (Subs an i o no Akkusa i o) E Obje o (die Las ) → Sg (Subs an i o no Geni i o). Resumindo é a pa i dos dados no MWB online seguin e a igo o mulado: ænigen./ enigen jmdnsich de jmdm asse w /. libe a ; se des ace de uma coisa P a i idade (li a ) ALBRECHT GREULE 16 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIX E Agens (Be eiende , z. B. Mensch, Engel) → Sn E Pa iens (Belas e e , z. B. Mensch) → Sa (auch e lexi ) E Obje o (die Las ) → Sg Exemplos: a) e az ela Mychaelen we n com sinen unde enigen, que eles do anjo enigen os Sa hanas bo en são. / / HeslApk b) unde wil û e sîn não ænigen [...], sô sullen di z as ê bæ en kœ e á eas bî de âh unde bî ao banne. P Be h. ----- As exempli se s são da quan idade das belegse s no MWB online selecionados, pa a a maximal alenz a escla ece . Eles são jun o às on es indicadas do MWB (em o ma de Siglen) no a igo copiado. Pa a a desc ição do VAK não impo an es in o mações, z. B. ais à mo ologia do e bo, são, uma ez que elas es ão p esen es no MWB e lá p ocu adas ou a se em chamadas podem, no MSVW não epe idas. Comen á io: Ao e bo ænigen enigen é apenas um semem zaguejado. É monosem e ap esen a uma 3- alen e VAK em, i.e. o e bo é como P ädika em odos os belegsä ze de ês ac an es umgeben. Pa icula idade: A papel Pa iens → Sa é ambém e lexi amen e ocupado. 4. POLYSEME MITTELHOCHDEUTSCHE VERBEN MIT DREI SEMEMEN Em di e ença a mhd. ænigen/alguns são a maio ia mi elhochdeu schen e bos polysem, i.e. eles exibem o al pelo menos dois sememe em. As sememe são no MWB online já dis inguidas e são de lá em os a igos (gi endo caso com co eções) assumidas. 4.1. an ei en e w. o dena , ende eçmachen, jndm. p epa a Semem 1 P a i idade (o denen) E Agens (O dnende ) → Sn E a izie es Objek (das Geo dne e) → Sa ( akul a i ) S aipsniai A icles 17 / Von an ei en bis eischen. Aus de We ks a des Mi elhochdeu schen syn ak ischen Ve bwö e buchs (MSVW) Exemplos: a) e minnen unde e en [...] d iu iche, [...], dei du zeches unde an ei es, enges e b ei es, como u que /. Himmel 2,7 b) de angenge di e we lde o que nosso senho an ei en e, do he os pob es mennesscen gesco . Spec 148,31. Semem 2 P a i idade (zu ec machen) E Agens (que di ei az) → Sn E e icie es objek (as zu ech gemach e) → Sa E a izie es objek (wo aus/womi di ei é ei o) → pS (p = de) Exemplo: zwo hosen e an lei e, Sn di wa en gan ai e uon golde un / uon be elen. Rol 3320. 2723. Semem 3 P a i idade (p epa a , a ibui ) E Agens (a p epa ado a) → Sn E e icie es objec (was zube ei e wi d) → Sa E Ad essa (de , dem b zube ei e wi d) → Sd Beispiel: den os den du, he e, go dne unde gan ei has [quod pa as i] alle di e wel e (Kon (Sch) 28,15). ----- Comen á io: Não é unp oblema ico, o e bo an ei en como no MWB como polysemes e b anzusa , só po que as ês sememe a um e ymologicamen e uni íciles e b pe encem no con as e a bâ en (s. u. 6). A polysemia de an ei en e ia seman icamen e comp o ado e a Homonymie em es a Fundamen o se ejec ado. 4.2. eischen heischen / Semem 1 e w. ( on jmdm.) (e )bi en, o de n, wollen P a i idade (bi en, o de n, wollen) E Agens (Bi ende/ , Fo de nde) → Sn E Ad essa (Mensch, do qual algo e be en/ge o de wi d) → Sd/ pS Sa Sg (p = ane + Akk de) / / Obje o (o E bedene, Ge o de e) → Sa E In NSdas exemplos: / a) ele nos eische gel . SM: U S 35: 5,2 b) a iuwe [...] muoz go ane me eisken. Gen 2409. ALBRECHT GREULE 18 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIX Semem 2 (e w.) e gue P a i idade (pe gun a po ) E Agens (F agende ) → Sn Obje o (E ag es) → pS Ad E NSob (p = após) Exemplos: / / a) Ch ysos omus Johannes eisch da nâch e âge des. J F s 9522 b) Pila us [...] eisch e se nosso hê e um Galileus wê e. / J F s 6467. Semem 3 (di exp ahlicamen e) jmdn. pedi em, exo a , o laden P a i idade (pedi , exo a , o laden) E Agens (Au o de ungende ) → Sn Ad essa (Au ge o de e ) → Sa E Ziel (wozu au ge o de wi d) → In Ad E pS (p = an) Exemplos: / / a) o kúnic de Po egal [...] iesch o ú s en de B aban . R EWh 8455 b) os Ellenden jungen knaben hiesche ele mi manliche cu zü im e en da ü . GT oj 8993. Comen á io: Exce o alguns mo phological especialidades (p o he isches hund o o e P ä e i um (h)iesch além eische e) é o mui o di e enciadas ech l. Objek be eich (assim o MWB) des e e bs, aqui zusammenge ass como Semem 3, beijinhoso. 5. POLYSEMES MITTELHOCHDEUTSCHES VERB MIT FOUR SEMEMEN pene igen Semem 1 ‘e w. qualque ohin d ängen, s eben, û jmdn. ~ ‘jmdn. a aca P a i idade (d ängen, s eben, a aca ) E Agens (D ängende /s) → Sn E O igem/Weg/Ziel → NSunz/daz/pS/ Ad (p = unz/du ch/ingegen/in umb/zuo nachûz) S aipsniai A icles 19 / Von an ei en bis eischen. Aus de We ks a des Mi elhochdeu schen syn ak ischen Ve bwö e buchs (MSVW) Exemplos: a) Vlixes [ a des schi es bo nde sluc nd] d anc, nz e den s a sp anc He b 4395 /; b) [we dine ane dank, do e nih sol, dem wi gelone sel en wol] quem en ão pe di en d unge [s eb ], daz he un li doch sunge d ungen [...] / [e was und is de wisen spo ] Jüngl 129; c) du ch sin hu úncz u das bain die do ne il gemain / We nhMl 9338; d) sin zo n z sime he zen d anc He b 2022. Semem 2 jmdn. d ängen, bed ängen, (hœhe ~ com mais al as exigências bed ängen) P a i idade (d ängen, bed ängen) E Agens (Bed ängende ) → Sn E Pa iens (Bed äng e ) → Sa Exemplos: a) (passi ) [iz geschach daz] Jhesus u ao wege p essionado wa de a scha e E Be l 106,3; b) [daz ns da Mi e begn gen sal, nd] [daz we] si ni hohe d ingen com deheime ge ich e U kCo p (WMU) 1831,7. Semem 3 jmdn. de e w. o ad ängen, e l. se ap ängen, d ängelen P a i idade (he ausd ängen) E Agens (D ängende /s) → Sn E Pa iens (Ged äng e /s) → Sa/Re l. E O igem/Weg → pS ADV (p = ûz/ ondu ch) Exemplos: a) o dise manig al ige sussekei i denische dinge dich ni on ime d inge Mech h 6: 5,10; b) sînes swe es klingen wil e du ch mîn he ze d ingen HeidinII 1722; c) ( e lexi ) se u e d inges a a ész olc Pa z 647,10. 637,10. Semem 4 e w. p essiona , p essa P a i idade (p esse , p essen) E Agens → Sn E Pa iens → Sa E O igem/Ziel → (pS) (p = in/ on-an) Exemplo: d i aldig go sin o me d ang in menschen wachs Mügeln 11,2. Comen á io: Não conside ados são os Spezialbedeu ungen: ‘e w. aduc, z. E. [o li o] wa de im ged ungen ûz k iechische zungen in la înische sch i (LBa l 8) e ‘e w. / ween, lech en (< no ween/Flech en zusammend ängen), z. B. odos sine löke ga wa end já / ALBRECHT GREULE 26 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIX Jau ap ašy i eiksmažodžiai, p asidedan ys aide A, da bas ebe yks a su p asidedančiais B aide eiksmažodžiais. An ajame p ojek o e ape p e is a iš es inių i sudu inių eiksmažodžių analizė. Tęsian žodyno engimo da bus, ma e iale p ojek oą nusp ęs a publikuo i elek oninėje e d ėje, o šiems pasibaigus, planuojama išleis i knygą. Ruošian žodyno s aipsnius duomenų e inimas i o bū inybe įž algas i s imulus iesiogiai aiky i žodyne, pa yzdžiui, lygin i su senosios okiečių aukš aičių kalbos eiksmadynas y a jau minė o žodžiais. Pap as ai, nuosekliai ap ašan duomenis, palies i šiuos į ai iak ypčius, už okiečių idu io aukš aičių kalbos ibų išeinančius san ykius a sisakoma. Visų pi ma, engiamas žo- elek oninio žodyno sin aksinis kompendiumas. Jo paski is pa eik i s a biausią medžiagos dalį, eikalingą sakinio da ybos s ičiai okiečių idu io aukš aičių g ama ikoje suda y i, i ik uome , įnešan indėlį į Is o inio eiksmažodžių sin aksės žodyno ( ok. HSVW) okiečių idu io auk aičių sky ian į laiko a pį, u i as is ie os i naujokiečių aukš aičių kalbos eiksmažodžių ( eikšiai) kai osmai 2021 (G eule, Ko hon 184187). Į eik a 2023 m. ugpjūčio 28 d. ALBRECHT GREULE Uni e si ä Regensbu g Ins i u o pa a Ge manis ik, D-93040 Regensbu g Alb ech .G eule@sp achli .uni- egensbu g.de