BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ARTŪRAS JUDŽENTIS
Ins i u o das línguas
Lie u ių ŽODŽIO VIENOK DALIA
Chačeinesanga pe abalhos (caip já es e
ou ėję) nada não úžslūžijamos, nem
gannamos, mas unokigi sem boas ob asas
[...] sob e es e es i i o não podemos se WP 148 ,3033.
ESMINIAI VOODŽIAI: skoliniai, pa eldė oji leksika, codi ikação. O a igo ap esen a um esumo do uso
da pala a unok na língua a ual, exal adas as p incipais unções, conside am-se o mas e
signi icância desen ol imen o assun os, e ela-se his ó ia de codi icação. Esses emas não se
p e ende exage a p o undniai, o obje i o do a igo é ou o le an a a ques ão sob e a pala a
ienok codi ikação, incen i a in es igações mais ap o undadas e discussões sob e sua a aliação
gene ininha alboje.
1.Em odos os no minamuosios a uais abalhos da língua li uãs a pala a ienok conside ada
comuninha língua imp óp io. Aqui P esen inas dicionê de língua li uanas ele é ma cado como não
des inado (g e inado com lenkų jednak) e suge ido keis i jung uku ačiau (DLKŽ 2000: 930), dicioná io
de língua Li uânia ele ambém conside a skoliniu (LKŽe, sub oce). 1.3.12. Como não-des ina inho, ele
en ou e na Lis a de e os da G ande Língua Li uânica (DKKS) da Comissão Es adual de Língua
Li uânica (www. lkk.l /li /l /klaidos 1.3.zodyno3): Foi ienok = b , ačia, s dėl o: ele isokių alandų,
ienok be (=, ačiau, is dėl o) ele não palūžo.
Da mesma página web Konsul acijų banke publica-se a igoe o A aisyklinga saky i ienok jis nepalūžo
(h p://www. lkk.l /li 3599). À pe gun a de í ulo ela esponde: Ne aisyklinga. Vienok ne a o inas e inys
om usų o lenkų k. Nuolaidos e p iešp iešos signi icadome a o ini ou as lie u iški pala as. Po an o
unok co eoma: mas, po ém, no en an o, exemplo. : Foi lhe isokias ho as, ienok ( aisoma: mas, po ém, no
en an o) ele nepalūžo. Ins i u o de línguas Lie u ių Kalbos konsul acijų kompiu e iniame banke a pe gun a
Kodėl peikiamas a pala a ‘ ienok? esponde-se: Es e e mo é pu o e inys de usų k. ‘odnako. Temos
aquele signi icado de suas pala as ‘ ačiau, ‘ is dėl o.
(h p://www.lki.l /lki/kkb/zodis.php?selec zodis= ienok) Nesses e ou os exemplos semelhan es, a pala a
em ques ão ecebe de á ios signi ica i os modalís icos. Tal ez isso e li a e polinkis esc e endo ele
BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ARTŪRAS JUDŽENTIS. A pala a unok pa ha | 2 2. Apesa da me ade do século (ž . 9 capí ulos) aisymų
his ó ia, a pala a ienok e con inua sendo usado não só saky inėje, mas e ašy inėje alboje. Pa a A
Daba inės lie u ių kalbos eks yną (DLKT, žiū ė a 2014 11 10) en a am 277 seus pa a ojimo casos,
a é 215 de publicis ikos eks ų. nių, cujos wea emenos elacionados po elação con ap iešasa,
Kaip odo eks yno medžiaga, žodis ienok dažniausiai eina sudė inių sujungiamųjų saki-
conjun uku (a) ou con agidos elações eiškiančių p ijungiamaisiais laikomų sudė inių sakinių po inio
(dublubo) conjun uko an ąja, pos pozicine, частью (b). Aqui es ão apenas alguns exemplos dessa
a osena: a) O espí i o da li e a u a polonês pode e nos não ag ada , equok ela é quen e, ela chei a
‘la ynų kul ū os glūdumu; No mundo enxe gando mui o mal, V. Bubnys umok não o na nem pessimis a,
nem cinico. b) Embo a klaipėdiečiai e não comp eendessem aquela a e e smių p o undidades, unok e a
acos uma ę ela acei a ; embo a e não aleg ei po es e encon o, umok não expida io; Dos Li uãos,
embo a alguns g a emen e en e mo, ienok não mu iė nenhum um; Que e quaisque des ankias osse
condições obje i as, ienok, não de e seu no o ida undos ęs i sob e a e a įskilusia.
Ou a, eks yne não ão equen emen e a ixa a pala a ienok unção s ip inamoji dalely ė, indo po
jung uko o compos os nos con ainamuosios sakiniuose, exemplo. : Iš osos meses o am secos e solė i, e
mesmooc odos o emen e en e mo; Nes ebí el, pe e i i e iniai p incípios longgai siau ê nosso
k aš o espaço ê: a unok nau os maio ia, ac işusa a kilnių idealų, lu aja. mui as ezes a pala a Gana umok
começa-se sa a ankiškas šalu inis ase. Em ais ocasiões ele desempenha já não an o swi ch, quan o
discu so ma ciklio papel, exemplo. : Além dos li uanos, Klaipėdoje unciona ainda okiečių muzikų g upė. Sóok
suas a i idades não e since os in enções de a e; O o çamen o do país pode pe de g ande pa e da enda
e ao in és de subida econômica pode ameaça alências. Vienoksaile lei incen i a os in es imen os di e os
es angei os; Pa eceu-me que iagem du ou oda a e e nidade.
Vienok udo acabou bem.
dis ingui pauzę ma cinčiais cableliais, exemplo. : Aqui são mui o údnos p ognós icos. Tal ez já ão mau e
não. Vienok, os ad ogados ealmen e não de em p eocupa -se, po que quem já quem, e a eles abalho,
pa ece, ce amen e não al a á; LDK pe íodo y inėja cien is as de á ias á eas: his o iikai,
meno y ininkai e . . Vienok, esc i os de on es, e ainda mais iconog a ias, ap ašančių
XIIIXV a. Li uão mui o pouco.
No sis ema de busca Google in oduzindo a pala a ienok ambém ecebemos abundância de seus
u osens exemplos ( isualizada 2014 12 03). Mui os deles p óximos šnekamajai albai. Nag inėjamojo
pala a a osena elas ainda mais a ii esnė. Nes a a ian e da língua dalely ė ienok
con ainamuosiuses sen inhei os ai e com conjun ukas be (a), mas (b), p z. : a) na cia g ei odos
susiguglina,nelabai ka pe eninesi.mas ienok,qual cia a -pa s ecen emen e só oki pamaciau,del
o i idomu,a l eles jauzinomi?
(h p://www.mo omanai.l /mo o- o umas/mo o- ema.8294.page-1.h ml#pid388139); Bem, e quan o
BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Pala a ienok pa ia | 3 nok quando assis ios es eis ilmukus - isosi em quais
luga es japai kompleksuoja:) (www.a my777.l / o um/ iew opic.php? =16& =2145&s a =15). b)
Hones amen e alando, a exibição meus olhos não oi ex emamen e pompas iška, po ém ienok smagios
nãoikė umų pegė ė em willas. (www.games.l /g/news.news_ ull/35486.2?se =pa ); Pe gale é
pe gale... aciau ienok pena, que eikejo los i ecia se a
(www.double aul .l /naujienos/Nesijaudinki ,%20laimëjom/;5). Ras a e desses sakinių, nos quais dalely ė
ienok é usada descon o no sak secundá io po
jung uko no s, p z.:
Falando sob e banha -se nos lagos: es anhos lá água de mais azulynos pa ece, embo a ienok,
nusimaudžius mėlynas nãoampi:). (www.aphex.l /2008/07/ a ai/); And oid, na nepasagai que cla ino os
soabesys mui o já plás icino, anaip ol mesmo...:) Embo a unok se é possibilybiu, e dadei o klepas
nãoamaisy u:). (www.p og amming.l /gi a a o umas/ iew opic.php? =11& =1596). Na u almen e, na
in e ne há e ais pala a de umok consumo exemplos de, os quais mais di ícil explica só in inais dêsniais
de desen ol imen o da língua li uãs, exemplo. : Kokia nep a osť, ienok, O que é mais boni a - ão a a, ão
umpa... Pasime usi siela galop P iei éio kojų suklumpa. / / (zaliazole.l /ku iniai/pe ziu e i/17750); Ale d asi
ienok menina. Ne aukia, b emdziu ne a, mas udo iek seu eiga a é Au odinos nu azia o:)
(www.skundail .com/skundai-auseg a-ne- aiso-au omobilius-o-sugadina-11504-comen á ios).
mais no o anime, an o mais psicodelicas. :) Mas publicŠi umpa e is a mos a, como a iamen e a
pala a unok é usada na a ual esc i a na ala. 3. Ap esen emos a pala a ienok codi icação. É
ealmen e ele sem a odai os beik inas e gui inas do lingua bend inesa? Pensa ia que não. E é po isso.
P imei o, a pala a em ques ão não pode se di e o emp inys do polkų língua po azões
one icas: li uãos um-ok e lenkų jedn-ak šaknų sonico elação não é dėsningas. Em segundo,
di e en e e des as šaknų sanda a: lenkų jednkildinama de samplaikos, que o mouusi
į a dinės kilmės s ip inamoji dalely ė *(j)edi skai a džio šaknis *inъ-; li uãos una i inka só
a úl ima (ž . Sławski 19521956: 544).
Te cia, a pala a umok e suas a ian es na ala dos li uanos abundan emen e u ilizados desde os
p imei os aços1 a é nossos dias. Ele é conhecido em odas as a ian es da língua de esc i os
li uanos elhas: no aka iniame Ma yno Maž ydo esc i os, Wol enbü elio pos ilėje,
Bal amiejaus Vilen o aduções, Jono B e kūno abalhos, Ma ga i oje Theologicoe, Danieliaus
Kleino e a diasnėse g amá icas, Lexicon Li huanicum e em odos os mais g andes dicioná ios que
mais a de saí am na P ússia; do meio Mikalojaus Daukšos e sões, Me kelio Pe ke ičiaus
ca echismme, Jokūbo Mo kūno pos ilėje, Samuelio Bagusla o Chylinskio Biblijas e ime e k . ; no
o ien al Kons an ino Si ydo Punk uose sakymų и словьнах, Jono Jakna ičiaus e angelijų
e ime, Robe o Bela mino ca echizme.
Ke i a, des e jung uko a ian es зафиксирована be ods em odas as línguas li uãs
a mėse (ž . LKŽe, sub oce).
1 Lenkų oponinamasis bo ukas jednak ambém omado usa só a XVI a. esc i os; an igojoje (XIV e XV a.) polkų
alboje зафиксирована только этим значение используется ilgesnė o ma jednako e suas a ian es (ж . Słownik 19601962:
150).
BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Da pala a unok pa eia | 4 Tudo isso enco aja do pala a unok o igem
p ocu a não s e u , e na mesma língua Li uãs. Akys, acima de udo, k yp s a em comun ašaknius
gausiai de ano ės us ojamus būd a džius e į a džius ienokas, ienokias, ienokis, ienoks.
4. Esami das e imologias das línguas li uãs oodynai maža ką nauja nag inėjamo žodžio
kilmės klausimu epasako.
E ns o F aenkelio e imologia de pala aine (1965: 1242) in e up ukas ienok neminimas, po ém
ašoma apie būd a džius ienokas, ienokias, ienokis, p ie eiksmį ienokiai. Jie edami iš lie-
u ių один. No dicioná io de e imologia de Wojciech Smoczyński (2007: 748) conec o ienok,
in oduz os ienoks e p é eiksmis unokiai consis en emen e são conside ados hyb idinas da
doi as co esponden es de pala as polków języka kalkėmis (mas não li e alnymi skolinami!).
Naujasis Senosios lie u ių kalbos e imologijos žodynas ( ok. Al li auisches e ymologisches
Wö e buch, ž . ALEW) { } aidės žodžių da , deja, nepaskelbė.
5. Mui o mais cuidadosimu ques ão encon amos em esumid amosias ob as de a u a de
pala as. A da yba dos co esponden es ca ac e wa dzes e in oduções da língua li uãs bene
mais de alhada discu a P ano Ska džiaus e Sauliaus Amb azo. Nê um deles não ac edi a, que
des es a ib a džių e į a džių da ybos com p eesaga *-āk ipas pudessem se língua Li uânia
es animas, apólin o. P. Ska džius esc e o: p iesagos -okada inių da yba é digi amen e elha
(1996: 135). Segundo S. Amb azo, elic ino nume a dinių būd a džių su -(i)okas, (-a) pobūdis língua
lie u ių indica que es e ipo de da ybos é bas an e an igo. (Amb azas 2011: 95). Ele é ligado com
co espondênimis não só sla os, mas ambém ge manos (go. ainaha, s. ok. a. einac ienin elis),
i alikos (lo. ūnicus ienin elis, peculia ) e i anėnų (s. i. ēkaká- ienin elis, ienišas) línguas (en ão,
112 e li .). Mais a de os co esponden es a ibú gios e į a džius em língua li uãs ėmę s um i
nauji ediniai su p iesaga -(i)op- (p z., ejopas, kele iopas).
Assim da ybos pobūdis pe mi e pensa que a pala a umok ei o segundo a elha bal išką, ou
al ez e indoge manišką būd a džių da ybos ipą. 6. A segui examinemos as mo ológicas
a ian es des a pala a. do ocodyno das línguas Li uãs omas 19- as delas o necem
nemaža. Essas a ian es podem se subdi ididas assim: (1) ienok e ienog; (2) uni o mes e
uni o mes; 3) unicóis; 4) ienokig; 5) unokigi; 6) ienokiai, ienogiai. B e emen e discu amos a sua
o igem.
De odo os p imei os diga-se que as o mas com baigmeniu {g} sou inclinado a conside a a ian es
de o og a ia, e não de mo ologia, possi elmen e su gidas emcons ui menamai a pala a inal
suduslėjusį p iebalsį (hipe no malização). Tokių o mų mui as ezes apa ece XIX a. inais e XX a.
inícios (Simono Daukan o, Jono Basana ičiaus, An ano Juškos) esc i os, Va po publicações.
Nepag įs ą essas jun uko a ian es de esc i a discuê Kazimie as Būga (ž . 9.1 capí ulos). Ago a
sob e ou as opções. Ob iamen e, que a o ma ienok (1) é encu ada de ilgesnės mais
p o a elmen e de ienoki (2). Úl ima o igem da língua li uanas aiškin a kele iopai. K. Būga
semelhan es p ie eiksmių o mas ol, a , anks ligio com me a oniją pa y usia okamieno
ienaskai os ie ininko o ma com galūne *-oi (Būga 1961: 690). Jonas Kazlauskas explicou eles
de i ados do ikamieno ienaskai os ice-minis o com ilga galūne *-ēi (Kazlauskas 1968: 153). Nes e
momen o, pa ece, uni e salmen e conco da-se, que a pala a inal longieji oias em línguas
indoge manas em i agalę (ci kum leksinę) p iegaidę (plg. Ko land 1975: 21 , 1985; Villanue a
S ensson 2011; P onk 2012), po an o J. Kazlausko p opos as in e p e ações emca enuncia . Vis dėl o i K. Būgos
BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ARTŪRAS JUDŽENTIS. A in e p e ação da pala a ienok dalia | 5 en on a com nãoêžais
di iculdades, pois pe manece não undamen a i ap adė p ie eiksmių in onação do e mo galo.
Ją explica ambém exis i a en ymų (ž . Klingenschmi 2008; Jasano 2009), po ém e eles não
são a é o im ac edi ados. Assim, o més g e iminos com -i e -ie ( ienόki e ienόkie) a elação
mú ua ainda não es á su icien emen e explicada2 (p a ais opiniões acessina e Danielis Pe i ,
isnag inėjęs p ie eiksmio o més p eco e cedoẽ elação, e Pe i 2005: 147). Da ki okią opinię
sob e a o ma ienóki (i * ienókia) é publicado Zigmas Zinke ičius (1981: 169): es a o ma ele
conside a nomina i u-akuza i u do būd a džio be a dės giminės, do qual mais a de is iedėjęs
jun ukas ienók.
Fo ma uni okie (3) é dėsningai despenhada do elho o-kamienio in oduzgio/būd a džio unokas
ienaskai os icininko (loka y o) com galūne *-oi; plg. p ie eiksmius ókie okiu o u, anókie no
no e e sul dos žemaichi.
P óximo a umogius acêndida a pa ele ai gi susda é o ma ienokigi (5), mais a de
encu ou-se em ienokig (4).
Jung ukas uni okiai (6) é u bū ėliausiai kon e sijos būdu adęsis do al mesmo pa idalo
p ie eiksmio, com p eesaga -ai ei o do į a džio/būd a džio ienokis ou ienokias. 7. Não há
simples explica como su giu a con ainamoi conjun ico unok signi icado. A segui é
ap esen ado um dos possí eis escla eimen os.
Būd a dialmen e usados p eesagos *-āk ediniai de šaknis ienga o signi icado oks pa , homodas,
o mada in odu a dinės signi icâncias oks, um ce o pag indu, exemplo. : E odos uni o moką
d asišką gė imą gė ė B 1P K10,4 (LKŽe, sub oce); Te a en ão inha uma língua e uniokios
pala as Sk 1Noz11,1 (LKŽe, sub oce). Tapa umo signi icação aipom, igualodai inicialmen e,
ma y , man eikė e im os p ie eiksmiškai usa seus linksnių o mas. De eles des anecido o ma
unok pi minę iden idade signi icado ainda pode íamos islumb a em es es exemplos da esc i a
elha li uana:
se quise ha e noi eis cesa: Alba a penc i a me a: Wienok schi dis macei Diewa: Tikes ne upescudama MžG
II 342,7 (Plg. Und ob es wu de bis in die nach und wide an de Mo gen Doch sol mein He z an Go es mach / /
e zweiueln nich noch so gen).
Nessa a e omis iei miek umbisi wienok důco: Mas e Palaβais u nepassimegs i. MžG II 540.6 (Plg.: Quoniam
si oluisses sac i icium, dedissem u ique, holocaus is non delec abe is). Assim usado a dalely e e
jun uku i s an į ou já i usį p ie eiksmį umok pode íamos compa a com mais a de de dos
espec i os adje i os com p e aço -(i)ai ei oi u p ie eiksmiu, ex.: [Deus] pe leidzia solei seu za ekė e
žibė e ge iemus, e pik iemus unokiai SP I 347 (LKŽe, sub oce); Tos abês, como umas, eip e ou as,
unocamen e en ol e Nz. (LKŽe, sub oce). Ad e sa y inė (p iešp iešos) signi icado das o mas
analisadas podia o má i joms indo po con ainamojo conjun uko po causa sin aksinių ligações
eanalizés p ie eiksmį (dalely ę) a siejus do eiksmazônio e p isky us p a conjun uko. Tais ocasiões
ele podia g adua i o oma po con a a semân ica, e mais a de e unção do conjun uko, exemplo.: 2 Po
ú eis ano ações e e e ências a es a ques ão since amen e ag adeço a Migueli Villanue a S ensson.
BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Ve dade umok dalia | 6 Chaceinesanga pe da bus (kaip iau es e gi deijen) neka
neußslußiame ni pelname, bu wenakigi be gie ụ da bu sha an scha swe a negalime bu i 148 ,3033 ms
Ewangelikamus iagis daik ai p ießs WP iogie a Wießpa ís Ch ís us wien ka n k iiaus a wo o wienok i dias
a woios n ałia pagalei s a o io io quan o. DP 509,69 (Plg. náßym Ewángelikom dáda si ecy p ećiwne e Pan
K is us a si ná K yu o iá ował á p edsi go co dień o iá ui ná oł a u s / podleáwy iego. WuP 554,2426).
E ge okai mais a des empos de exemplo:
Quem quise , c endo ing em mim, mo e á sob e esse san o e e namen e, ale unociai po majes o u muno i en e se á
S. Dauk (LKŽe, sub oce).
Ad e sa y inė conjun uko signi icado pa icula men e se exp essa nesses casos, quando o p óp io
con eúdo das sen inhas sieja s é opos o (um p edicado nega i o ou pelo qual seja não espei ou ou o), po
exemplo. : J ieigu ußmi sch, esch wenaik awens neußmi schiu WP 164 ,31 Jus iça iog mogus i a newalniku
Diewo kayp ki i su we imay: wienok dawe iam Wießpa s luosiby idan kayp no is da i u segundo sawo no o.
SP I 326,21 (Plg.: P awda e cłowiek ies niewolnikiem Boym iáko inne s wo enia: iednák dał mu Pan wołność
áby iako chce cynił według swego podobania / /). Da compa i emos simila men e us ojamão mais a de, de
p eesagė o p ie eiksmio kilusį jung uką: Seniukas no is ned įso, ienokiai sob e pedido Jono sua oda
apsakė gy enimą Rp (LKŽe, sub oce) Em Tais con ex os ambém podiao is o ma jung uko ienok
signi icado is apenas, no en an o, apesa de isso. Tam ce os a psniais de aidos nãomes ina e sla iškų
unkcinių des e pala a dos co espondmenos a acao. Seu uso em elhos esc i os e a mês bem como aida
semân ica ainda agua da a iduo es udo.
8. Vejemos se desc i aji da pala a unok o mas de o mas e signi ica i os aida em
co espondemens de Li uães e em ou as línguas.
8.1. Na ala dos Li uães pa ecidos aidos caminho é gonejado a imos signi icado da pala a una . Kilęs
su umpėjus a ibu o uni a is ou * iena as (p iesagos -a edinhos de nume al ídolo šaknies ien-) linksnio
( e ininko?) o masi, em elhos esc i os ele é usado como dalely ė ien, só (a) e como išski ies sakinių
jung ukas (b, plg. a uais um, só): a) en ão welinas ụ makinimụ Egas s: didei maischia, e ape isso wena
upinassi e an a s awi wissu silu sawa, idan como ạ makslạ gale ụ apiau in i papeik i panekin i WP ,21 i
ißnaikín u i ne ki ós p ias iés del ko Banci wê es e kêmßáśená idn wiêßi i d askî ú inġ i ûl sek ás iba
b) Teiṗ ne uṙ banicia Díéwo ſkêſni nep ié ęl kaiṗ he e ikús / ku í wíſsas ſiełóiimas nṫ o y a / idnṫ
220 as awles wêles wêles wêles Chésus Ch ís us I. DP 303,25
Sua o igem, aida e a osena ambém ainda insu icien emen e exage adas e desc i as.
BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Di isão Unok da Pala a | 7 8.2. Na língua la ians ambém exis e būd a dinių
p iesagos *-āk edinių, po ém eles signi icam maio quan idade de peculia idade (mazāks, labāks;
plg. língua Li uânia uma quan idade limi ada de peculia idade eiškiančius mažokas, ge okas).
Skai a diniams ad e bjões e quali ybiniams ad e bjões aze nela pali o p e ei os
*-ādo ediniai (ci āds, ejāds), conside am des a linguagem ino o e (Amb azas 2011:
94–95).
8.3. P ússia alboje p ecessagos *-āk ediniai não ö ojami, po ém semân icas semelhan es aidos
caminho como e Li uães unok p o a elmen e se á nuėjęs a pala a ainawijdi ačiau, juk. Jį Vladimi as
Topo o as conside a mo ologicamen e ambi alen išku (i. i., neaiškiu; 1975: 61), e Vy au as Mažiulis
p ie eiksmiu, cujo -i apa ecusi ao luga mais elhei os -ai (1988: 55). Análisamen e o mas ainawīdai e
ainawijdi kilmę bem aidą explicino mais Jānis Endzelnas. Jão semân ica a ele g e ino com lie. ienók:
ienók(a)s e le. jednak: jednaki (1943: 138). P ie eiksmį ainawīdai V. Mažiulis conside a pada y u do ad e bio
*aina īds, cujo da ybą e signi icado explica assim: p . adj. *aina īds ienoks < *aina īdas < aina- (ž . ains)
+ * īda- (Endzelīns SV 84, 92), que giminė com la. eĩds iš aizda, manei a, lie. éidas eidas; изваizda, us. вид
iš aizda, se b.-cho . d ma ymas, is aizda e k ., g . εῖδος iš aizda e k ., ž . s. . widdai; p . * īda- (subs .)
eiškė g eičiausiai ma ymą > iš aizdą (plg. T au mann AS 297, Endzelīns SV 84, F aenkel LEW 1216), aigi p .
*aina īdabu o kas ienõs (= uni o mokias) iš aizdos > oks ien, panašus, plg. la. iên eidîgs ienokias,
homodas (Mažiulis 1988: 54).
Albe as Rosinas, baseando-se V. Topo o u (1975: 51), componen es das pala as analisadas a
*- īdjau p eessaga do empo, de i usia da pala a, u ėjusio signi icmes ūšis, pa idal, o ma.
Ele econs ói į a dį quali ibinio da p ússia *aina īdas, con ainamą dis inguamjam *ki a īdas (2009:
305).
8.4. Ou a pala a unok seman ína da aidos pa alela encon amos na língua dos an igos
g egos. Joje do in odui gio ὁμός ienoks, al mesmo, pe p ie eiksmį ὁμῶς aip pa
issi u uliojo con ainamoji dalely ė ou in e up ukas μως ačiau, ne e heless, is ik (ž .
Bedna czuk 1966: 38; 1971: 127, 150; F isk 1970: 390; LFE 2004: 706).
9. Toda a disposição ma e ial, pa ece, pe mi e a pala a umok conside a seu, Li u išku, e não
emp es an e. Ago a ol emos ao jung uko unok da his ó ia de codi icação e pe gun emos,
quando e po que ele omado co igi . Começemos com os undamen os da língua bend inesa
klojusių li a ians kalbo y os au o i e os.
9.1. K. Būga explicando em 1909 m. As coisas de Kalbo que es e in e up o é esc i o com
<k>, o ne <g> ( emiasi o ma ienokiai M. Daukšos Ka ekizme), ne neužsimena apie jo gali-
baigmeniu mą sla išką kilmę, só indica que Vienók, como indica Daukšos (1595 m. Ka . ed. E.
Vol e i pag. 928) wienoki-g, nasceu de uma p imaly ė mais an iga ienóki, plg. eĩk = eĩki.
(Būga 1958: 113). Jonas Jablonskis jung uką ienok mini já 1901 m. g ama ikoje, po ém só
como nucaidos šalu inių sakinių jungimo p iemonę:
Se a in odução sen ença é pe doá elis (Concessi sa z) ou em o sen ido de pe doá el sen ença, en ão
e dadei a sen ença, depois dele s a om, em mui as اتحادą ienok, só ( ik ). Exemplos. Que e pais já
ex ingue am, umok ilhos nãoš i ko. (Jablonskis 1957: 156).
BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Da pala a unok pa ia | 8 1922 m. g ama ikoje a mesma ase já dá-se com o po inio
comu cuca que e... po ém ( enid, 351). Mais adian e g ama icana nes a esc e e: jei ao la e al [seninha]
es á embo a, pa a que e, en ão no p incipal pode se po ém ou mas... como se ê, o in e up o ienok aqui
não menção (ibid, 352). Šį jung uką J. Jablonskis indica em sua mais impo an e eikale sin aksės 1911 anos
saėjusio na sin aksėje Li ujų kalbos. Como eg asingus nu olados ci cuns âncias secundá ios sen inius
ele o nece ais Žemai ės exemplos: Embo a nė pala aelio em um-an ą neiš a ė, ienok mui o mui o
apipasakoyo. T oba embo a pu u usi, suleidau (suleidžiau) ienok qua oas bobas. Embo a o empo
ligei amen e ali ie, unok pe spe i u aseia de odos a cak os3. Embo a mãos e melhos, na ys mėlynos,
ienok aškosi aikai po minkš ą sniegą, b aido po klaniukus. (Jablonskis 1957: 502).
Ve dade, a pala a umok juiz ai segundo ao compos o do conjun uko dėmeniu. Sakinį com singula
conjun uku ienok Jablonskis é pa aisęs 1925 m.: Mesmo aqueles que conhecem a língua li uânica, ienog
gėdysi ją a o i iešai = Lie u ių kalbą i ie gėdisi iešai a o i (gėdis iešai lie u iškai šnekė i ne ie),
que ge almen e a alas e moka (ci ado de: Pi očkinas 1986:
163).
No en an o nes e exemplody, não (somen e) ixi ado in e up ukas ienok, e pe a ky a oda
sin aksinė sanda a do sen inho p imá io.
Vieną de J. Jablonskio o necidos sakinių (somen e já sem e e ência em Žemai ę) sin aksės
cu so, Vilniaus uni e si á ios leci y o a é 1959 anos, konspek uose mini e Juozas Balčikonis:
No s empo upu į a ėso, ienok p akai u asoja de odos kak os. (Balčikonis 1982: 128).
Impo an eame P ano Ska džiaus lojaale Die sla ischen Lehnwö e im Al li auischen
(Ska džius 1998) in e up ukas ienok neminimas, al ez não ilicomas skoliniu.
9.2. Nos p imei os poka io décadas o in e up ukas unok ap esen ado cau elosamen e, po ém
ainda ne aisomas. Ele explicado sinônimo po ém na Alemanha das comunidades de exm inhos Li uãs
edi ada Li u ias idioma guo e (LKV 1950, sub oce). Daba inės lie u ių kalbos žodyno pi mojoje
laidoje (DLKŽ 1954, sub oce) ele é conside ado p ie eiksmiu e ambém ne aisomas, só po causa
signi icância e a osenos skai y ojas enc epiamas į jung uko s aipsnį ačiau. Jono Balke ičiaus
Daba inės lie u ių kalbos sin aksėje jung ukas ienok neminação nem sujungiamųjų
p iešp iešinių, nem p ijungiamųjų nuolaidos sakinių sky iuose, po ém ele ainda é indicado como
possí el conjun o duplo (su no s šalu iniame sakinyje) a liepiamoji pa e (Balke ičius 1963: 317).
Jono Palionio monog a ico no XVIXVII a. lie u iškų aš ų linguagem y ime jung ukų
mui ski a ienuolika pa ag a ų (Palionis 1967: 201–208). Viename jų specialiai ap a i nelie-
a oji u iškos kilmės jung ukai, po ém mui as ezes nos eluos esc i os u ilizado um jung ukas
ienokė as nele não mencionado.
9.3. Uma p imei os jun uká ienok ne aisyklingu anunciou, pa ece, Julija Žukauskai ė. G ama ica do Lí a io do
segundo omo (LKG 2 1971) sua esc i a seção sob e jun ukă no pa ág a o in odu ó io sob e con ap iešinius
jun ukus a i ma-se: 3 Li u ians kalbos žodyno de yniolik ame omo, isėjusiame 1999 m., es e J. Jablonskio
laiky as Žema inkys su po iniu jung uku no s... ienok pa eikiamas kaip ne a o inas (LKŽe, su oce).
BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Da pala a unok pa ia | 9 Passuiko aqui (nos mais an igos esc i os e a mėse A. J.)
jung ukų, li e a inėje kalboje de odo ne a o inų, po que eles neno minamen e nelie u iški (alè, àle) ou não
comple amen e lie u iški (bìle ìk, ienók). (ibid, 663)
Na ou a página, ac escen a-se:
Do elho é conhecido e con ap iešinis in e up ukas ienók. No en an o, na a ual li e á ia, ele ambém (caip
e in e up ukas ale A. J.), pode-se dize , não a ojamas. (ibid, 664). A posky ie dos conec o es de descon os
de ligação menciona e o conec o pai al embo a... ienok: §1058. Senêlesnius nos esc i os mais elhos
e ka čiais encon amos pa a o a e po inho jun uką nó s... ienók. E damos dois exemplos de Žemai ės e
Jono Biliūno esc i os: Embo a as mãos e melhas, na iz azuynos, ienok aškosi po minkš ą sniegą, b aido po
klaniukus... ŽemR I 288. Embo a o e sp ogo e lo esceu á o es, unok sėdėjau no seu qua o: p epa iaus pa a
exameas BilR1 I 53.
(ibid, 695).
Sob e es e jun uko nãoe u iškumą ou nãocon iamidade usa aqui já nada não se disse. No
e cei o des e g ama icos omo, des inadoamo sin aksês emas (LKG 3 1976), único bo uks
ienok ou po inis embo a... ienok neminimi oda ma y , conside am ne oda lie u iškais e
ne eik inais. Nag inėjamųjų jung ukų em ão leško ume e DLKG eles láai nãomini. Tal ez po
causa do aiskaus no mina i o des a na u eza g ama ica.
9.4. Após acadêmica g amá ica saídas nas publicações pa a a sociedade e escolas des inadas
jun ukas unok con ac uinai co eos, mui as ezes a é sem indica co eção pag indo. Vá ios
os mesmos exemplos ilus aciniai iajam de li o em li o...
T umpas che e de linguagem liga jun uká com us. po ém e lenkų jednak e aiso em po ém.
Fo nece-se exemplo: Fo am mui os lhe pesques ho as, ienok (= mas) is e mingas zemai is
a silaikė. (TKV 1972: 79).
Já na p imei a publicação popula men e des inada ao público-al o Talbos p ak ikos pa a imai
publime ienok é conside ado como ne eik inas e inys (n. e .), que é suge ido opi jung uku
ačiau (KPP 1976: 305). Na segunda edição, à ocai á adicionado e bo ukas ainda. Fo necem-se
dois exemplos de al co eção:
Foi lhe mui os isokios ho as, ienok ( = mas, no en an o) ele nepalūžo. Vienok ( = Tačiau) esse
a amen o oi insa is a ó io. (KPP 1985: 343).
Aldono Pupkio supe io es escolas de guidêlye Kalbos kul ū os pag indai (1980) ienok aisomas
não sin aksės, e leksikos sky iuje como isai neįmonomas da ybos e alas. O e alais na
cul u a da língua chamamos apenas ais pala as que não se aplicam usa com inê na ala em
nenhum con ex o (Pupkis 1980: 108).
A noldo Pi očkino Adminis acinas língua cul u al capí uloue Jung ukai e dalely ės esc e e: Ainda pas aiko
elas sla iškų jung ukų ačiau, jednak e inys ienok, isai leng ai pakeičiamas lie uapie enginius.
išku jung uku ačiau, p z.: Vienok (= Tačiau) mies o liaudies š ie imo sky ius ne isada in o muoja
(Pi očkinas 1990: 107).