LIETUVIŲ KALBOS SPECIALIOJI LEKSIKA

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXII (1983)

E. GRINAVECKIENĖ

LESSICO DI ORIGINE LITUANA NEI DIALETTI BIELORUSSI DELLE ZONE DI CONFINE DELLA LITUANIA

I dialetti bielorussi delle zone di confine della Lituania, parlati nelle regioni di Vitebsk, Minsk e Grodno della RSS Bielorussa, nei distretti di Švenčionys, Ignalina, Vilnius, Trakai e Šalčininkai della RSS Lituana e nei dintorni di Daugavpils della RSS Lettone, costituiscono un importante centro di contatto linguistico tra lituano e bielorusso e un ricco deposito di tesori linguistici, che fornisce costantemente nuovo materiale di lingua parlata, illuminando la complessa situazione di contatto di quel territorio nel corso della storia. Ancora oggi, durante le spedizioni dialettologiche, dalla viva voce degli abitanti si odono quotidianamente numerose parole di origine e uso non slavi, tra le quali abbondano i prestiti di origine lituana. La maggior parte di essi si è ormai ben radicata nei dialetti bielorussi, si è adattata all’intero sistema della lingua bielorussa, vi si è integrata e ne ha seguito le leggi. La loro forma è interamente slava: desinenza, suffisso e prefisso sono slavi; soltanto il nucleo fondamentale di tali parole — la loro radice (in particolare il suo consonantismo) — e anche il significato della parola, essendo ancora relativamente stabili, consentono di discernere la loro forma baltica originaria e di stabilire il loro stretto legame con le corrispondenti parole della lingua lituana. Si incontrano anche lessemi di origine lituana il cui legame semantico con parole lituane della stessa radice è indubbio, ma la lingua lituana odierna non sempre ha conservato i loro corrispondenti diretti o quelle forme che la lingua lituana possedeva in passato e che i dialetti bielorussi prendono in prestito dal lituano, dando origine a quel prestito.¹

Questo articolo presenta un gruppo di elementi lessicali di origine lituana presenti nei dialetti bielorussi, che possono contribuire in una certa misura a chiarire la questione dei contatti linguistici lituano-bielorussi. L’articolo integra e prosegue il materiale pubblicato in precedenza sull’argomento². Il materiale è stato attinto soprattutto dai nostri appunti raccolti durante le spedizioni³, da dizionari dei dialetti bielorussi pubblicati, in corso di stampa o manoscritti, nonché dai relativi schedari⁴ e da alcune pubblicazioni dedicate al lessico dei dialetti bielorussi⁵.

¹Per esempio, tutti i dialetti bielorussi (e anche polacchi) delle zone di confine della Lituania qui considerati hanno conservato bene l’antico nome, raro nei nostri dialetti, della capitale lituana Vilnius: Vīlnia (Вільня), per esempio: быў у Вільні; ехаў да Вільні; Вільня вельмі далёка e così via.

²Vedi Гринаве́цкене Э., Мацкевич Ю. Ф., Романович Е. М., Чеберук Е. И. Бытовая лексика литовского происхождения в Западной Белоруссии. — LT (LKK, t. 16), V., 1975, p. 163—195.

³Per i centri abitati dai quali, durante le spedizioni dialettologiche, abbiamo raccolto il materiale dei dialetti bielorussi qui utilizzato, cfr. СБГ, т. 1, с. 15—19, т. 2, с. 6.

⁴СБГ, т. 1—3; т. 4 (in corso di stampa) e lo schedario dello stesso dizionario, conservato nell’archivio manoscritto del Settore di dialettologia dell’Istituto di linguistica J. Kolas dell’Accademia delle scienze della RSS Bielorussa; inoltre, Сялянковія Т. Ф. Слоўнік Гродзенскай вобласці. Вып. 2. — Гродна, 1975 (manoscritto conservato presso l’autrice). I centri abitati dai quali abbiamo tratto i lessemi studiati dal dizionario di T. Сцяшковіч sono indicati con un asterisco nei codici delle abbreviazioni aggiunti alla fine dell’articolo, dopo la localizzazione precisa di ciascun luogo.

⁵Vedi NL, ŽS, NS.

182

Tutto questo lessico è presentato nell’articolo in ordine alfabetico. In ogni voce si esamina un lessema distinto, se ne indicano il significato e la localizzazione e se ne fornisce un’illustrazione. Nell’individuare la radice del lessema, si cerca anzitutto una possibile fonte lituana da cui esso potrebbe essere stato preso in prestito e si tenta di dimostrare la parentela tra il prestito e il corrispondente lituano. Quando necessario, in singoli casi si riconsidera talvolta l’etimologia già proposta per un lessema bielorusso o per un altro simile, presentando dati che consentono di metterla in dubbio e spesso argomenti a favore di una nuova proposta.

або́рка ‘cordicella, legaccio’: Аборкай завяжы курпцы лапы і нагі. Jan., cfr. anche il bielorusso della stessa radice або́рса ‘cordicella di canapa’: Прынясі аборсу мяшкі завязаць. Kuch., або́ра ‘laccetto di un calzare di corteccia’ < абовора (СБГ, 1,38). Le parole sono di origine lituana, cfr. il lituano apvarà < aparà, apvarstė, vérti, si veda anche ЭСБМ, 1, 55–56.

абдзі́ртус, абдзі́рксе ‘straccione, chi strappa e consuma i vestiti che indossa’: Не дам адзежы абдзі́ртысу гэтаму. Mik. На істым абдзі́рксе ніякая адзежа не ззярыцца. Žod. Sebbene questa radice sia autonoma sia in lituano sia in bielorusso (cfr. il bielorusso абдзі́раны ‘lacero’ Grauž.; абдзіра́нец ‘straccione’ Bak.; il lituano dirti ‘strappare, logorare’), абдзі́ртыс, che per significato è un participio, è formato non secondo il modello bielorusso di formazione dei participi, bensì secondo quello lituano; cfr. il lituano apdiṙtas ‘strappato, logorato’ e il bielorusso абдзі́раны. È quindi fondato ritenere che l’intero lessema sia stato preso in prestito dal lituano. Lo stesso vale senza dubbio per абдзі́ркс, cfr. il lituano dirikas ‘chi strappa i vestiti’. Il bielorusso абдзі́ркус ‘chi strappa rapidamente un vestito’, indubbiamente imparentato con questi lessemi, è qualificato in ЭСБМ, 1,46 come forma artificialmente latinizzata (штучная лацінізаваная). Poiché tale ipotesi non è stata motivata più ampiamente, essa è piuttosto dubbia. A nostro avviso, anche la morfologia del lessema абдзі́ркус, come quella di абдзі́ртыс, è con ogni probabilità puramente lituana.

абду́лейка ‘presuntuoso’ Kalan. In ЭСБМ, 1, 46, il lessema è collegato semanticamente o al participio абду́лы ‘gonfio’, oppure al lituano apdūjelis (dovrebbe essere apdūjelis) ‘stupido’. Nessuna delle due ipotesi, tuttavia, è fondata, poiché nell’etimologizzazione non si è tenuto conto della forma originaria del lessema. In realtà абду́лейка è derivato per metatesi (probabilmente per facilitarne la pronuncia) da *адбу́лейка, che è lituano, cfr. atbulėika.

абманта́чнъ ‘falciare rifilando’: Сусім абмантачну́ міне сусед. Šil. Il lessema è senza dubbio imparentato con il bielorusso абмянціць ‘bastonare’, мянціць ‘battere la falce’ Мсс., Гем., мянта́шка ‘battifalce’ Дан., мянта́шанне ‘battitura della falce’ Уш., мянта́шчыць ‘battere la falce’ Вас., памянта́шчыць ‘rompere (stoviglie, mobili)’ Сел., мянціўка ‘battifalce’ Алч., мянці́ла ‘battifalce’ Ад. Tutte queste parole sono di origine lituana, cfr. il lituano menītė, mentė ‘paletta da mescolare; battifalce’ męšti ‘battere, mescolare’. Tenuto conto di tutto ciò, a nostro avviso è infondato collegare il lessema bielorusso affine адмянціць ‘picchiare duramente’ al polacco miać ‘ammaccare’ o a тесzyć ‘rattristare’ (ЭСБМ, 1, 87).

ако́та ‘spina di pesce’: Як ступыш ажурой, то ако́ты няма. Rag. La fonte del lessema è il lituano akuotas, di uguale significato; cfr. anche СБГ, 1, 73.

183

alėč ‘palude, prato sorgivo’: Заўтра бацька поӣдзя на алёсе касіць. На альсе ужо даўно скосілі сена. Berš. Кажды нот⁶ на альсе сена рабілі, а нэты нот на санажацці далі. NS, 40, cfr. альсавое сена. Mal. Le parole vanno ricondotte al lituano alaušai ‘luoghi umidi’, cfr. alėti ‘scorrere, fluire’, si veda СБГ, 1, 78. Per au: o, cfr. il bielorusso kròuša < e il lituano kraũšis, nón-ki < paũtai. Nel paradigma alėč è del tutto conforme alle regole della lingua bielorussa, proprio come avėč. Pertanto, a nostro avviso, va respinta l’etimologia proposta in ЭСБМ, 1,106, che fa derivare questo lessema dal lituano alksnis.

апока ‘pigro’: Уся дзяруўня ведаець, што Іван апока. NS, 84. Hi ляжы, як апока, схадзі хоць другой ужні. NS, 132. La parola ha un significato figurato. A nostro avviso, dal punto di vista etimologico potrebbe essere collegata al lituano апіокаѕ ‘mezzo scemo, sciocco, stupido’, benché cfr. ЭСБМ, 1, 129.

бальзені ‘traverse della slitta’ Kaun. Il lessema è un prestito chiarissimo dal lituano balžienai, balžienos ‘lo stesso’.

баляні ‘pozze’: Над балянямі стаяў туман. Аст., cfr. il lituano balaitės, balaitės.

бальнюк ‘boletto, un tipo di fungo’: Балюцокоў назбірала ў лесе. Pag., cfr. il lituano balčiūkas ‘ciò che è di colore bianco’ (il colore del boletto è anch’esso biancastro-grigiastro).

біжуковаць ‘cercare, spulciare (la testa)’ Bast., cfr. lit. bužinėti ‘spulciare’, bužė ‘pidocchio’, bužiukė ‘pidocchietto’. Per la radice u > i cfr. le forme dialettali sūvežė, žūmušė ‘uccise’, registrate presso i lituani locali dei dintorni di Rodūnia e Pelesa (distretto di Varanavas), in cui è riconoscibile l’influsso della lingua bielorussa; a Rōdūnia si dice sūvežė, žībmušė, Rōgūnia ecc.; si veda inoltre Мацькевич Ю. Ф., Романович Е. М., Чеберук Е. И., Гринявяцкене Е. Й. Новый случай депалатализации в литовском говоре белорусско-литовского пограничья. III sąjunginė baltų kalbotyros konferencija 1975 m. rugsėjo 25–27 d. Pranešimų tezės. V., 1975, p. 123–124.

бūkštį⁷ ‘rami di ginepro o di abete deliberatamente sommersi in acqua per attirare i pesci’ NS, 33. Il lessema è indubbiamente di origine lituana; ciò è particolarmente evidente dal suffisso -št-, cfr. il lituano affine pūkšta, pūkštas ‘fascio di paglia che segna un confine o un divieto, oltre il quale non si deve passare a piedi o con un veicolo’. La sonorizzazione della p iniziale della parola lituana e il suo passaggio a b nel dialetto bielorusso sono foneticamente possibili a causa dell’opacizzazione semantica della parola; cfr. il caso analogo del bielorusso бібба́мы < вібба́мы (< il lituano virbti ‘assottigliarsi in punta’) ‘che si è assottigliato in punta’ (LT, 166) e altri casi.

важыняцца ‘fare un giro, andare in giro’: Дзеці важыняюцца на санках. Dub.; cfr. inoltre, della stessa radice, паважыняцца ‘fare un giretto’: Ён любіць паважыняцца на машине. Mak.; in senso figurato заважыняцца ‘allettarsi’: Заважыняйся жыта ад ветра. Rak. Il tema важын- di queste parole è di origine lituana, cfr. il lituano važinėtis.

вакарушки ‘feste serali con canti e danze’: Вакарушкі былі, танцавалі. Masc., cfr. il lituano vакарuš-kos.

варголы ‘acqua bollita — cibo dei molto poveri’ ŽS, 80, cfr. il lituano vargulys ‘pianta selvatica stentata, mela o ribes raccolti acerbi’.

візікаўць ‘guardare, osservare’: Візікайць ён на дзеўку. Akač., cfr. lit. vyzėti < vyzdėti, veizėti, veizolai ‘occhi’.

⁶ Negli esempi, la r fricativa bielorussa è indicata con la lettera h dell’alfabeto latino.

⁷ L’autrice è grata a V. Svečinskis, collaboratore scientifico dell’Istituto di linguistica J. Kolas dell’Accademia delle Scienze della RSS Bielorussa, per aver richiamato l’attenzione sulla possibile origine lituana di questo lessema.

184

вѣдаря ‘ventriglio’: Вѣдаря смачна. Až, cfr. lit. vėdaras, vėdarai.

вянцерка ‘raviolino’: Вянцерка рыбы. Klad. Il predecessore della forma diminutiva della parola è il lit. virtinė, da cui essa si è formata per metatesi; cfr. casi analoghi di metatesi: biel. абдулейка < абулейка, lit. lātrankis < rātlankis, Raulynas < Laurynas ecc.

габаля ‘zolle’: Габаля зямлі. Užat.; cfr. lit. gabalaï.

галунька ‘annesso al fienile per il foraggio’ Tur., cfr. lit. gālas, galūninis ‘situato in fondo’.

гальва ‘regolatore dell’aratro’: Трахтар не працуя, ба не спраўлена гальва. Kar., cfr. lit. galvà (per es.: galvà visą kūną valdo).

галымя ‘abbondanza, moltitudine’: Галымя часу ў мяне. Pug., cfr. lit. galýbė. La forma della parola potrebbe essere mutata per adattamento semantico.

гаргара ‘animale grosso e goffo’: Гэто ні карова, а так гаргара некая, тольки многа есьць. NS, 50, cfr. lit. gargāras ‘animale, persona o oggetto di grandi dimensioni’.

гібі гібі ‘grido di richiamo del germano reale’: Гігі гігі крычыць кнігайка — мы жывым пітаіць. Juod., cfr. lit. gyvi gyvi ‘e sim.’.

гіжушчы ‘cattivo, irritato’: Гіжушчо дзяцей усюды лезя. Barš.; гіжлівы ‘irrequieto’: Гіжлівы малец. Parch.; загіжэнь ‘rattristarsi, imbronciarsi, sentirsi a disagio’: Чаго ты загіжэла. Vav., cfr. lit. gįžti ‘arrabbiarsi’, gįžlūs ‘nervoso, inquieto’.

гіле́сам ‘durante la stagione degli amori, nel periodo in cui le bestie sono in calore’: Гіле́сам цяшко каровы пасвіць. Pa., cfr. lit. gylùs ‘periodo dell’accoppiamento, del calore’, cfr. inoltre LT, 172.

глума ‘mezzo scemo’: Глума што ты робіш. NS, 92, cfr. lit. glūmas ‘sciocchino, mezzo matto, babbeo’.

грабы ‘ossa’: Сухі — адныя грабы. Sal. Secondo СБГ, 1,472, la parola è usata in senso figurato ‘mani’: Сховай свае грабы. La facciamo derivare dal lit. gróbai ‘costole, ossa, scheletro’.

грумжа ‘piccolo pesce lacustre’: Поўна вядро грумжы. Mich., cfr. lit. gramždė, gramždė > tarm. grumzdė, grumždė ‘ghiozzo, ghiozzetto’.

груткі «granelli»: У крахмале груткі. Dzian., cfr. lituano grūdas.

гбунць «morire» Var., cfr. lituano geibti.

гэзлы «debole»: Гэзлы хлопчык. Bis., cfr. lituano kėžas «debole», kėžlys «sciocco, tonto»; per k: g cfr. клямпы: глумбы.

дагілъ «cardo»: Дагілъ è ancora peggio del cirsio. Су̌с. La parola è un prestito diretto dal lituano dagilis «lo stesso».

даржнік «recinto per il bestiame»: У даржнік di giorno facciamo entrare le mucche. Mir. Даржнік è piccolo. Vais. Accanto si trova anche la forma affine di uguale significato до́ржник: Выпусці парасятак на до́ржник... NS, 57. I lessemi sono associate al lituano daržas, daržinykas «recinto per il bestiame» (cfr. anche ДАБМ, 232, LKA, 1, 46, Urb., 56–57, Nepok., 188).

дзевулюк, дзевалюк «artemisia»: Дзевулюк (дзевалюк) ат пуда. Žod., Malk. Accanto è usata anche la variante formale дзівэк «lo stesso»: Дзівэк — кусцік такі. Laip. Le parole derivano dal lituano dievuliukas, dievuliakas, dievūkas «artemisia».

дзёмядзь «artemisia»: Дзёмядзь ha un buon profumo. Malk., Juod., cfr. lituano diemedis.

185

дзядзяшым «aglio orsino»: Дзядзяшым lo mettono nelle salsicce, profuma di maggio, è l’aglio invernale. Kud. La parola è collegata al lituano dedėšrė «lo stesso», dedėšvà.

дзяшары «budelli ripieni»: Дзяшары li cuocevano, li mangiavano, e anche crudi. Rag., Malk., Juod.; «intestino crasso»: Дзяшары не скрабуць. Rakaus.; дзямарны «grosso (riferito all’intestino)»: дзямарныя кіuki. Rag. I lessemi derivano dal lituano dešrà «budelli ripieni», cfr. dešžarnė (< dešžarnė) «intestino più grosso in cui insaccare la salsiccia».

дрыпаць «camminare a passi lenti» Cham.; «ballare a passi lenti» Al.; задрыпа «trasandato»: Ты задрыпа, ты пуд нною носиш на сябе, сябе не абмыеш. Kud. La radice дрып- potrebbe essere collegata al lituano drýb-čioti «saltellare», drib-čioti «scuotersi, saltellare, correre goffamente, camminare saltellando», drib-kus «persona goffa e trasandata, pigro». Per la possibile alternanza della radice b: p cfr. il lituano dripinė «andatura al trotto» accanto a dribinė, dribina «lo stesso»; cfr. anche trýpčioti «battere i piedi a intervalli».

жагарас «un certo uccello acquatico»: Жагарас у лесе ля паки водзіцца. Су́ч., cfr. lituano žùgara «airone nero», lettone žugure, žuguris «cicogna».

жвяле́йшы «più vivace, più svelto»: Жвяле́йшы лепей жыець. Zb., cfr. lituano žvalùs.

жвянькаць «dire sciocchezze, ridere sguaiatamente»: Чаго ты жвянькаеш. Az., cfr. lituano žvengti «scherzare, fare smorfie».

нажлутіцца ‘ubriacarsi’: I так нажлугіліся як свіні. Loz. Significato figurato da lit. žlūgtas ‘luogo bagnato, biancheria da lavare’ (cfr. Parėjom kaip žlūgtas permirkę), žlūgti ‘inzupparsi’, įžlūgti ‘ubriacarsi, assorbire’, prižlūgti ‘assorbire avidamente, ubriacarsi’; cfr. inoltre нажлагтацца ‘ubriacarsi’: I дзе ты мox так нажлага-тацца. Michail.; жлактаць ‘bere avidamente’: Ён жлочка вотку, жлактай воду. Lag., cfr. inoltre Urb., 60. La vocale u della radice di quest’ultimo lessema u potrebbe essere stata resa con a nei dialetti bielorussi per via dell’alternanza di vocali atone possibile nella loro fonetica; cfr. biel. вынлядаваць: вынлядуваць (СБГ, 1, 348), выпастак: выпустак (СБГ, 1, 362), казюра: кузўрка ‘fagiolino’ ecc. Si vedano inoltre СБГ, 1, 352; СБГ, 2, 353, 559.

жлёмаць «singhiozzare»: Як пачаў жлёмаць, то і канца няма. Kem. La parola probabilmente deriva dal lituano žliùmbti, pronunciato nei dialetti žliùmti per assimilazione.

жо́маць «masticare rumorosamente»: Што ты жомаеш сухі хлеб. Dak. La parola è entrata nel dialetto dal lituano žiaumóti, cfr. anche žiaumoti, e inoltre alėc.

жыбі́нтняй ‘lampada da parete verticale’: Жыбі́нтняй добра свеціць. Malk., Juod., Rakaus., cfr. lit. žibìntas. La parola è antica nel dialetto e deriva probabilmente dalla forma *žibint-jus (> žibinčius ‘chi illumina’).

жылыві́ца, жылыві́це̌, жулыві́ца ‘salice’: Лісты жылъві́цы бляшчаць. Bistr.; Жылъві́це нарэжац i пляцеш кошык. As. Жулыві́ца крохкая, лісты раскідзістыя. Ind., cfr. lit. žìlvtis, žìlvy tė, vedi LT, 176. Nella radice dei lessemi è possibile un'alternanza ы: у; cfr. lit. žiburỹs: žiuburỹs, br. выка́пываць: выка́пуваць (СБГ, 1, 354).

жырбу́ль ‘avvolgitore della catena’: Звязала жырбу́лём тужэй. Gol. Il lessema deriva dal lit. žvirblis ‘avvolgitore dell’anello della catena’; cfr. anche il lett. zvirbulis ‘passero’. Per la caduta della v nella radice, cfr. altri esempi analoghi, per es.: br. або́рка < аво́рка ‘legaccio’, lit. aparà < apvarà ‘idem’, apyniai < apvyniai.

жу́рда ‘tormentatore, chi brontola continuamente’: Журда еты: бубніць і бубніць; Надзядайць – не баба, а некая журда. Miš., cfr. lit. žùrdyti ‘uccidere, tormentare’.

186

žėgerys ‘rastrelli’: Cena сушым на жэгеры. Masc. Il lessema potrebbe essersi formato nel dialetto, con ogni probabilità, per contaminazione tra il lit. žaginiai, il br. pronunciato жэгіні e žagarai (cfr. anche Urb., 59–60).

завалка ‘chiavistello (di porta, cancello)’: Зачыні дзверы на завалку. Dak. Над вапо-там завалку закладзі. Gal.; завалка ‘pelo fatto passare attraverso la pelle del cavallo, da cui fuoriesce il liquido purulento causato dalla malattia’: Пры нарыцы даешца завалка: каню пад скурай уводзіш волос, і вада сцякае па воласу. Achr.; завалкі ‘angina’: Баліць у горле — завалкі ў яе. Malach.; завалкі ў горле. Mer. La radice вал- è probabilmente di origine lit., cfr. valkė ‘chiavistello della porta’; vilkti ‘infilare’, valka ‘tiraggio’ (per es.: valką per kaminą); už-vilkti ‘chiudere tirando’, ap-vilkti ‘ricoprire’, valkius ‘velo sull’occhio, sugli uva spina’. Il br. валіць, come завал e вал, è legato al significato ‘rovesciare’, non a ‘trascinare, tirare’.

зайнглівы ‘testardo’: Конь зайнглівы, хоць ты пад хвост ялаучыну накладай. Рас. La radice цінг- è senza dubbio presa in prestito dal lit. ting-ūs, dial. cing-ūs.

закаблук ‘arco di legno per agganciare e recuperare sotto il ghiaccio la corda della rete’: Закаблук — абруч у неротах. Malach.; ‘arco di legno dell’aratro per agganciare il timone’: Дзераўняная саха была абведзена драўляным закаблуком. Alchouc. Il lessema ha corrispondenze dirette nella lingua lit. per radice e significato — kablys ‘arco di legno per agganciare sotto il ghiaccio la corda della rete’, kabliukas ‘arco fissato all’erpice di legno per agganciarvi il timone’ — e deriva da kab-inti. Di conseguenza, a nostro avviso, diventa dubbia la spiegazione etimologica proposta per il già affine russo г. каблук ‘дуга, лука’ (ЭСРЯ, 2, 151).

збліндацца ‘confondersi, mettersi insieme con un altro (un’altra)’: Ён збліндаўся з другой. Val., cfr. lit. blęsti ‘confondere, mescolare’, blendimas ‘mescolamento’, blendinti, dial. blīndinti ‘confondere, mescolare’; cfr. inoltre Urb., 50, ЭСБМ, 1, 162–163.

звайкаваць ‘tormentare’: Цябе дзёўчата звайкуюць, хоць ты жаніўся. Sur., cfr. lit. už-vaikyti.

згамжоны ‘sgualcito’: Згамжона пальто. V. Baj., cfr. lit. gamžuotis ‘stropicciarsi’, e anche glamžyti.

згойшыць, згэйшыць ‘rovinare’: Згэйшала сукенку што брытка лядзец. Stuk. Ён згойшыў цілігізар. Вес. Дзеўка згойшыла сваю красату. Alchouc., cfr. lit. gaišinti ‘rovinare’, geišama ‘fine, morte’, geišis ‘falce’.

зло́пату ‘di corsa’: Злопату так зрабіў. Grauž., cfr. lit. lapatái, lapatioti ‘correre a balzi’.

зміганы ‘sconcertato, confuso’: Ён такі зміганы. Sin., cfr. lit. su-mizgęs ‘idem’.

змясяціцца ‘radunarsi’: Ужо пчолы змясяціліся ў кучку. Val., cfr. lit. susimesti ‘idem’.

івалка ‘imboccatura della nassa’. Bak. La radice вал- del lessema è presa in prestito dal lit. vilkti, valka ‘trascinamento’; cfr. anche įvilkti ‘infilare tirando’, įsivilkti ‘entrarvi tirando’.

іксва, іксва́ ‘carice’: У балоце іксва расце. Kur., Laip., Malk.; іксва жост-кая. Pan., cfr. lit. viksva. La v iniziale è probabilmente caduta nel terreno delle parlate bielorusse a causa del possibile indebolimento semantico; si veda inoltre СГІ, 1, 309, Urb., 52.

інгірынчца, інгірынчік ‘vite’: Інгірынчца ў балоце расце. Malk.; інгірынчік — ліст як рабіна, сцябло высокі і кветка белая. Gem., cfr. lit. vingiarykštė, vingiarykštis. La v iniziale è caduta e la forma è stata deformata (semplificata) nel terreno delle parlate bielorusse, a causa della mancata comprensione dei componenti della parola lituana.

187

nakáltaniùs ‘inchiodare’: Trèba yamu dobra nakalmanùčių y holavu. Nek., cfr. lit. į-kálti.

kaltuvà ‘manico del correggiato’: Трымай kaltuvo! Kat., Krev.; ‘testa del correggiato’ Žod.; ‘pestello’ Kir., cfr. lit. keltùvė, keltuvė, keltojà ‘manico del correggiato’ (LKA, 1, 117; cfr. inoltre Urb., 61).

kamtavàčca ‘vivere, stare’: Чаго ты кампусия тут. Bast., cfr. lit. kampas ‘luogo, riparo in cui vivere’, kampininkas ‘inquilino’.

kampùrća ‘bocciolo’: Kampurća ў жорнах. S. Trak. Il lessema è una formazione slava, deformata, a partire dalla variante lituana pumpùrės del pumpùrė (LKA, 1, 140); cfr. anche un’altra variante slavizzata affine – pumpŕica < pumpur-ica (LKA, 1, 140). La k iniziale del lessema esaminato al posto della p sarà comparsa irregolarmente a causa dell’indebolimento semantico, dopo che la parola era effettivamente caduta in disuso e il suo nome era stato dimenticato. Il dittongo radicale am indica che nelle parlate lituane, oltre alle forme pumpùrė e pumpùrė, poteva essere in uso anche una forma più ampia.

kapáyka ‘calza sporca’ Lap. Per significato e forma è imparentata con questo lessema anche la parola kapáyki ‘biancheria sporca’ Uchv. La radice kap- deriva probabilmente dal lit. kar-óti ‘sporgere, pendere’.

kapáč ‘straccio; asciugamano con frange’ Alchouc., Malk. Probabilmente, a causa dell’indebolimento semantico o per comodità di pronuncia, è caduta la s iniziale del lessema (cfr. casi analoghi come il biel. lámki < сладкі ‘dolce’ Sem. e altri); è un corrispondente diretto del biel. скапа́ч (cfr. inoltre скарачка ‘asciugamano con frange’ Кэм.) ed è un prestito dal lit. skarà, skarinys, skárti; si vedano inoltre LT, 189, Urb., 152, Nepok., 195.

karkalína ‘albero storto’ Lisn.; karkalʹ ‘albero storto’ Vec.; ‘betulla curva e nodosa’ Kir.; karkalísty ‘storto, allargato’ Lisn.; karkalínца ‘infittirsi, ramificarsi’ Val. A nostro avviso, i lessemi potrebbero essere collegati al lit. karklas ‘albero o arbusto della famiglia dei salici’ (l’albero è di solito storto); cfr. inoltre karkalai ‘salici’, karklónas ‘bastone’.

karkáty ‘storto’ Lisn.; kartanócy ‘dalle gambe arcuate’ Gem. Per origine i lessemi sono collegabili al lit. kárka ‘articolazione della gamba, garretto dell’animale’, karkanošis ‘dalle gambe arcuate’. La Kaptanócy nel primo elemento m potrebbe essere comparsa irregolarmente al posto della k per dissimilazione o per indebolimento semantico.

karnáty ‘robusto’ Dak.; karnáč ‘chi è robusto, di bassa statura’ Kir., cfr. lit. kernà ‘persona robusta, bassa di statura, che non cresce’.

karólʹ ‘parte del prosciutto a cui viene appeso’ Pac., cfr. lit. karulỹs ‘chi è appeso’.

karšnėcʹ ‘invecchiare, diventare vecchio’ Malk.; karšėcʹ ‘cardare’ Bal., Val.; karšinėh ‘cardatore’ Gem. Per significato, i lessemi corrispondono a lit. káršti, karšinti, karšinčius e sono da considerarsi prestiti dal lituano.

⁸ Considerando la funzione di pumpùrės (pumpùrės), ci sembra impreciso farla derivare da pamp-pti, pùmpti ‘gonfiarsi, intasare’, poiché nella fessura della macina essa non è altro che una traversina di ferro fissa e immobile (anticamente di legno), con il centro leggermente più alto, infilata sul perno. In questo modo, essa non si gonfia e nemmeno, intasando la fessura con i chicchi, la ostruisce. È più probabile che sia collegata o a pámpa, pùmpa, pùmpis ‘piccolo rilievo, protuberanza’ (che è proprio ciò che si trova al centro della traversina!), oppure a pampáras ‘gancio, ciò che è appeso o infilzato’, pampárioti ‘fissare, legare, infilare’. La seconda ipotesi è più attendibile.

188

kęmša «donna grossa e goffa» Rud. Astr., cfr. lituano kepšys «persona buona a nulla», kepša «fannullone, sciocco», kepėsa «persona goffa nel vestirsi, grassa»

kėpat «ingranaggio della trebbiatrice» Rud. Astr., cfr. lituano kėrė «rapa del tornio».

kilíčka «battello, lastra di ghiaccio»: Kilički прайсці не дадуць. M. Pug., cfr. lituano kielė.

kílna «trappola, laccio»: У кілне сідзеў харошы ліс. Gaz., cfr. lituano kilpa.

kímca «rialzo in una palude»: Адні кімцы ў балоце. Кімца мхом абросшы. Skrud., cfr. lituano kimsas, kėmsas «ecc.»

kirápla «persona goffa»: Не знаю, як такой кіраплай на яблыні залезць. Juod., S. Trak., cfr. lituano kerėpla, cfr. inoltre Zd., 341, Nepok., 195.

klaišanóbi «zoppo» Pr.; klíši «zoppo, trasl. gambe»: Раставіць свае клішы, ды сядзіць на сонцы. NS, 35; клыша́вы «dalle gambe storte»: Клыша́вы двацка клышавата ходзіць. Mag.; …клыша́вы ходзіў неяк, непенкна… NS, 10; кліша́вы «ecc.»: Такая яна ужо клішавая урадзілася…NS, 35; клыша́вы «ecc.» NL, 109; клышні, кло́шні «chele del gambero»: Клышні ў рака. Kur. Клюшні рак астаўляець. Sal.; cfr. inoltre LT, 179. Tutti questi lessemi hanno, senza dubbio, un’unica radice. Hanno numerosi corrispondenti certi in lituano (per es.: klaišas «zoppo», klaišioti «zoppicare», kleĩšas «con le gambe storte», kleĩšis, kleišys, kleiškóji «zoppo»; klišė «gamba zoppa, storta», klišas, klišius, klišis, klišys, klišti ecc.), perciò siamo propensi a ritenerle derivate da formazioni della radice lituana. La loro presenza nei dialetti ucraini e negli scritti polacchi (nel dizionario di J. Karlowicz, secondo la sua stessa affermazione — SGP, II, 382 — sono registrate in Lituania) e le considerazioni inconclusive di F. Slawski sulla loro possibile origine (SEJP, 2, 228—229) non modificano la nostra opinione.

Il rapporto tra клышуни e клюшуни è, a nostro avviso, probabilmente lo stesso che si osserva tra il bielorusso сура́жеска e сураге́ска «specie di fungo». Pertanto anche клышуни, клюшуни hanno indubbiamente la stessa radice — sono derivati della radice клышу- — e la forma клышуни è quella originaria. In realtà è difficile spiegare la differenza di pronuncia tra le forme клышу- e клюшу-. Tuttavia, considerando la pronuncia bielorussa Лынтупь del nome lituano del ruscello e della cittadina Liñtupis (< Leñtupis), attestata nel BTSR (cioè con il gruppo duro ль), oppure la pronuncia išlįsči, propria del dialetto di Lazūnai, del lituano išlįsti per influsso dell’adstrato bielorusso, si può supporre che l’indurimento di ogni gruppo lituano li sia il risultato della slavizzazione delle parole lituane, favorita dalla pronuncia del gruppo lituano ль (< len) nei dialetti lituani orientali e sudorientali. Sulla base di ciò si può ipotizzare che le forme con клину- possano essere state prese in prestito molto prima della comparsa del gruppo lituano ль.

клаўца «persona che dà retta a sciocchezze» Mag.; клаўчо́к «persona che finge di non sapere nulla e continua a fare domande» Gem.; клаўчі́чка «persona che usa il modo di dire “ascolta”» S. Smilg. I lessemi sono di origine lituana, cfr. lituano klausai «interrogatorio», klausis «persona che ascolta sciocchezze e ci crede», klausìukas «partecipante alla rivolta del 1863, che chiedeva continuamente dove fosse l’esercito dello zar; persona a cui piace ascoltare di nascosto ciò che dicono gli altri», klausyk, klausai «ascolta».

кле́мпы «calzatura con suole di legno, tomaia di cuoio e contrafforte» Mer.; кле́мбы «idem» Tuch.; клу́мбы «idem» Grik., S. Trak., Šiaul., S. Smilg., Malk.; клюмо́бы ‘idem’ Žod., Krev., Bak., Gl.; глу́мбы, глу́бы «idem» СБГ, I, 450. Tutti questi lessemi sono indubbiamente di origine lituana e sono da collegare al lituano klùmpės, klùmbė, klùmbiai; cfr. inoltre LT, 178, Urb., 61. La g in luogo della k all’inizio e all’interno della parola potrebbe essere comparsa per l’influsso della sonorizzazione assimilatoria esercitata dalla liquida l che segue la k, oppure per l’indebolimento del significato della parola.

189

кліба́ты ‘legato, zoppo’ Kir., Pac., S. Sel., Sap.; клыба́ч ‘storpio, zoppo’ Pal.; клібаць ‘zoppicare’ Kir., Sal., S. Smilg., Asip., Rud. Astr.; кліба́ ‘zoppo’: Kliba impacciato nel camminare, клибаіць klibza. Per.; клі́пца ‘storpio, zoppo’ Malk., ŽS, 24. I lessemi sono indubbiamente di origine lituana e sono da ricondurre al lituano klibas ‘storto, zoppicante’, klibis ‘storpio, zoppo’, klibinda ‘chi è zoppo’, klibinėti ‘zoppicare’, klibzas ‘zoppo’, klibzis ‘zoppo’, klibzėti, klyžuoti (<klybžuoti) ‘camminare zoppicando’; klipšas (<klibšas), klipšis (<klibšis), klipšius (<klibšius), klipščiúoti (<klibšiúoti) ‘zoppicare’. Per il rapporto tra le radici кліб- e клы́- cfr. клайшано́бі; per la metatesi bz: zb, cfr. il lituano klibzas: bielorusso кнізба; si confronti il caso analogo del lituano dialettale Maksva, bielorusso Масква, russo Москва. Dunque, con la slavizzazione del lituano klibzas, si è verificata una metatesi delle consonanti in posizione mediana della parola in questione, da cui è derivato il bielorusso кнізба.

кліпаць ‘zoppicare’ Žil., Mir.; клы́паты ‘malaticcio’: Ён сільна клыпаты. Vec. I lessemi sono di origine lituana, cfr. il lituano klýpióti; klýpinti ‘andarsene zoppicando’, klýpuoti ‘zoppicare’; klipyá, klipata. Per il rapporto клин – клам cfr. клайшано́бі.

кля́мша ‘chi cammina con difficoltà; persona dalle gambe storte’ Malk.; кля́мшаць ‘camminare lentamente e con fatica, procedere a fatica’ Malk., Juod. I lessemi sono di origine lituana, cfr. il lituano klẽmšius, klẽmšis, -ė ‘chi cammina con difficoltà’; klẽmšti ‘camminare con difficoltà’.

кні́жыць ‘piangere, essere inquieto’: Дзіця кніжыць. Krev.; кні́жэць ‘brulicare’: Myxi кніжыць над каструлей. Nist. I lessemi sono di origine lituana, cfr. il lituano knigždėti, kningždėti ‘piangere’; knužėti ‘riunirsi, accalcarsi’, knežėti ‘brulicare’, cfr. inoltre gniužėti ‘brulicare’.

княўчыць ‘miagolare’ Gem., cfr. il lituano kniaukčioti. La k in posizione mediana della parola potrebbe essere caduta per attenuazione della semantica della parola.

койрачка ‘sinistro, sinistra’ Malk., cfr. il lituano kairýs.

комсць ‘palmo della mano’: Земля прамокла на комсць. Дощч пеўна на комсць землю прамачыць. Kir., cfr. il lituano tarantino kùmščia, dzūkų kùmščia. Alla variante della radice кумшчо́к ‘grumo’ (: кумщок шэрсці, паперы. Суч.) corrisponde l’equivalente lituano kùmštis ‘palmo della mano chiuso a pugno’; si veda inoltre LT, 181, Urb., 63.

ко́рстатца ‘scorrazzare, fare il monello’ Msc., cfr. il lituano kárstytis ‘arrampicarsi, saltare, scorrazzare’.

ко́сіць ‘scavare’; Курпцы косяць градкі. Kur., cfr. il lituano kàsti ‘smuovere scavando’.

кра́пштаць ‘graffiare (con le unghie)’: Кот крапштаць дзверы. S. Trak.; ‘darsi da fare, trafficare, lavoricchiare’ Malk., S. Smilg., cfr. il lituano krapštýti ‘graffiare con le unghie; darsi da fare’, si veda inoltre LT, 179.

крашулі ‘grumi di sangue’ Laip.; крашэць, крышэць ‘coagulare’: Кроў пачала крашэць; кроў скрышэўшы, кроў крышэць. Malk., cfr. il lituano krešuliai, krešėti.

кро́пелькі ‘granellini, frammenti, goccioline’: Кропелькі тлушчу наверху — вот малако жирнае. Juod. Sebbene il lituano kriúpos sia un equivalente diretto dello slavo крупа, il lessema кро́пелькі, come dimostra la sua semantica, è probabilmente derivato dal lituano kruopėlės (in questo caso il suffisso -ka- non conferisce alla parola un significato nuovo, ma costituisce soltanto un indice della sua slavizzazione).

Il significato ‘dirupo (scosceso, ripido, franato)’ è attestato nelle parlate bielorusse nei lessemi diffusi: кро́пла Gem.; кро́ўж Kur., Malk.; крэш NL, 35. Accanto a essi si usa anche кра-ўжысты ‘scosceso, con dirupi elevati’ Kur., краўча́сты ‘idem’ Malk., Rakaus. Le parole, benché la loro forma fonetica sia eterogenea (tali deformazioni irregolari

190

potrebbero essere sorti probabilmente per attenuazione semantica), sono riconducibili al lituano kriaušis, kriaušas ‘scarpata, riva’; kraužlys ‘scorza’.

кружня ‘mucchio, ammasso’: Кружня як. Mer.; крушняк ‘in mucchi’ Krb.; крушинка ‘mucchietto’: 3 крушинки на крушинку perabenala lasička. Kir. Le parole sono riconducibili al lituano krūšnis, si veda anche LT, 180, Urb., 62. La forma кружня ж potrebbe essere sorta irregolarmente al posto di c, per attenuazione semantica oppure per l'influsso assimilatorio della consonante n, cfr. il lituano gniaubtis: kniaubtis ‘rannicchiarsi’ e casi analoghi di sonorizzazione dopo n; cfr. inoltre Nepok., 171.

кугакала ‘monello, bambino’: Дай жа, божэ, мне кугакала, яно ж бы мне заплакала… ŽS, 82, cfr. il lituano kūgis ‘maglio’ + kalti (per la formazione cfr. dalgakotis < dal-gis + kótas), cfr. inoltre kūgakojis, dei dintorni di Jurbarkas, ‘monello, bambino, chi corre pestando i piedi’, per es.: Ir tau dá reikėtų tokio kūgakojo; O tu kūgakoji (detto di un bambino piccolo, lodandolo perché sa battere i piedini).

кумша ‘muschio’: Усё кумшою зарасло. Juod., cfr. il lituano kamša ‘luogo acquitrinoso’.

курмель ‘piccolo pesce tondeggiante dei ruscelli, che vive presso le pietre sul fondo o si infossa nella ghiaia e nella sabbia’: Дзяцвара курмелі лапаюць і кошке адаюць. Жырны як курмель. Juod., Achr., Kur., Lisn., Val., Psn., Miš., Rag.; cfr. il lituano kurmtis ‘scavare, frugare’, kurmoti ‘vestirsi pesantemente’, nonché kiarmis; si veda inoltre Laum., 97–98.

кусныкэ ‘radichette sottili della cipolla’ NS, 79. Sebbene la forma fonetica del lessema sia mutata, alterata, forse per attenuazione semantica o per altri motivi, a nostro avviso esso è riconducibile al lituano kasnykai ‘nastri’.

кушла ‘persona vestita pesantemente’: Накрыў многа нанучой і ходзіць як кушыла. Gem.; кушлы ‘debole, di poco conto’ Čuč.; кушла́ты ‘crestato’: Кушлата курица. Gem., M.Auc.; кушла́ценъки ‘crestato’: Кушлаценъка курица. Gem.; куш-мак ‘organi genitali ricoperti di peli’ Malk.; кушёт ‘erba ruvida dei terreni acquitrinosi, Molinia caerulea’ Navas. I lessemi sono derivati indubbi della radice di origine lituana kuš-, cfr. il lituano kušla ‘chi è ricoperto di peli, irsuto; chi è scadente, di poco conto, piccolo’, kušlas ‘ricoperto di peli, irsuto; scadente, di poco conto’, kušenos ‘fibra di lino scadente; residui di rastrellatura’, kušņė ‘berretto invernale di pelliccia’, kušažolė, kušgauriai ‘erba ruvida dei terreni acquitrinosi’. Passando allo slavo, hanno conservato inalterata la base lituana, alla quale sono stati aggiunti suffissi slavi (cfr. anche LT, 181).

кя́блы ‘di poco conto, debole, malandato’: Я ужо кяблая: тут баліць, там баліць. Malk.; гя́блы ‘scadente’ Krb.; cfr. il lituano kėblas ‘impacciato, goffo; scadente, di poco conto, debole’; cfr. inoltre Urb., 60. L'alternanza g: k è possibile sia in lituano sia nelle parlate bielorusse, cfr. il lituano gnaibyti: knaibyti; bielorusso клу́млы: глумбы ‘zoccoli’.

ла́габс ‘legēsis, una specie di erba’ Vait.; cfr. il lituano legėsis, tarm. lagėsis.

лампе́ка ‘pezzo di legno’ S. Smilg.; cfr. il lituano lampėkas ‘legno umido, bagnaticcio’.

ла́кты ‘pertiche’ S. Smilg.; cfr. il lituano lãktos.

лапе́за ‘persona goffa, impacciata’ Achr; cfr. il lituano lepėža ‘lo stesso’.

лапіне́к ‘toppa’: Лапінек палатна. Vug.; cfr. il lituano lopiniukas ‘lo stesso’.

Il significato ‘mucchio di rami nel bosco’ è noto nelle parlate bielorusse come лаўж Juod.; лоўж Pas., Az., M. Auc., Bag., Niz., Vec., Rud., Rud. Astr., Pl., Lap., Uchv.; лаўшпы Mač.; il significato ‘biancheria sporca’ è attestato come лоўж Bag., Pas., Az., Vec., Rud.; лаўжо Gruz.; ‘vestiti vecchi’ — лаўжо Kur.; лоўж Sal.; ‘tana di una bestia’ — лаўжо Mer.; лаў-

191

жу̂чча Kur., Val.; лоўжышча V. Nest.; «un mucchio di qualcosa» – лоўж Az., Vec., Rud.; «tavola presso l’arnia» – лаўжо́ Gl.; «pigro, persona impacciata» – лаўза Dzmit. Tutti questi lessemi derivano dal lituano láužas e corrispondono ad alcuni dei suoi significati: «mucchio di sterpi, rami, pezzi di legno; tana di una bestia; mucchio di oggetti scadenti ammassati; persona trasandata», cfr. Urb., 64. La forma con la sibilante sorda finale del tema (ąžuvė) potrebbe essere derivata dalla più comune forma al singolare nominativo, con la z finale della parola desonorizzata; la forma ažysa ha subito in particolare l’influsso della slavizzazione; cfr. inoltre Apaš., 33, Nepok., 187.

lémza «sciocco, babbeo» S. Trak., cfr. il lituano lémza «muto, sempliciotto».

lė́ukì «infiammazione delle ghiandole del collo dei maiali». Лёўкі свиной схвации. Gem.; «parotite, una malattia umana di questo tipo»: Лёўкі ат прастуды бываюць. Juod., cfr. il lituano liaukos «infiammazione del collo dei maiali».

лю́бня «slitta con supporto» Masc.; любянька «slitta da festa» Malk., cfr. il lituano lubnia, lūbnios «slitta da lavoro con supporto».

лукит «ninfea»: Лукит белы і жоўты. Juod., cfr. il lituano lūkštas «idem».

gusci ‘gusci, reste’: Лукшты — residui della macinazione della farina di grano saraceno. S. Smilg.; sgusciare ‘scheggiare, sgusciare’ Bistr., cfr. lit. lūkštas ‘buccia, guscio’, lūkštinti < del dialetto dzūko lūkščyt ‘scheggiare’.

люн «palude» Malk., Čyč., Rag., Achr. (лун, лўні); люны «terreno incolto presso il lago» Malk., Juod.; люна «punto profondo e vorticoso nel fiume» S. Trak., cfr. il lituano liūnas «crosta cedevole di muschio presso fiumi o laghi che vanno impaludandosi; pantano, acquitrino», lūnas «crosta di terreno incolto».

лэйдацца «lasciarsi andare, correre» Zb., cfr. il lituano léidinti «lasciar andare reciprocamente qualcuno mentre si mette in viaggio», léistis.

лю́рба «scheggia grossa» Gem., S. Trak., si veda anche LT, 182; «zolla ampia del solco arato, blocco» Gem.; «pezzo spesso di pancetta» Gem.; «muso paffuto» (spregiativo, riferito a una persona): Як дам у люрбу. Bis. Considerando le componenti semantiche di «spessore, grassezza, goffaggine, paffutezza» e simili, presenti in tutti i significati qui riportati della parola лю́рба e che in essi si sovrappongono e li accomunano, siamo propensi a ritenere che non vi siano motivi per considerare tali significati omonimi. Il lessema si accosta chiaramente al lituano liùra «persona molto grassa, obesa», liùrba «scheggia grossa; persona impacciata; persona ignorante», liùrius «dormiglione».

ля́мша «omuncolo, individuo da poco» Lisn., cfr. il lituano lamšelis «persona disprezzata da tutti, sballottata qua e là; zerbino».

ля́пша «persona fiacca, senza energia»: Сядзіць як ляпша. Malk.; ляпшук «funghetto molliccio, un fungo del genere» Šved., Malk.; лапшук «persona fiacca» Rak., cfr. il lituano lepšė, lepšiukas.

мазю́ка, ма́зя «piagnucolone» ŽS, 156, cfr. il lituano mažius, mažė, mažiukas «bambino piccolo».

маргуле́ «stelle davanti agli occhi» ŽS, 144, cfr. il lituano margulys «sfarfallio (davanti agli occhi); vista debole», márgti «vedere annebbiato», márgaliuoti «scintillare», cfr. inoltre Urb., 65.

ма́ршка «coperta calda» Sl., cfr. il lituano márška «coperta tessuta con fili spessi».

маўпа «alghe» Gem., cfr. il lituano maurai.

мéлnič «perno della macina, asse della mola»: Мелніч устаўляе ў лапку. S. Smilg., cfr. il lituano mìlinys, mìlinis (LKA, 1, 137).

192

міндзіць ‘calpestare’: Una persona stessa міндзіць il proprio destino. Kur., cfr. lit. mindyti.

міргацець ‘luccicare’: Міргацеюць зоркі на небе. Klad., cfr. lit. mirgėti.

мінтаць ‘calcare, camminare’: Мінтаець бес толку кожны рас. Krab., cfr. lit. minti.

мішкінь ‘fungo rossastro’: Мішкінёў набраў добра. Golm., Kud., S. Trak.; мяшкінь ‘idem’ Meg., cfr. lit. miškìnis ‘lepšė’.

мне́я ‘colei che pesta’: Мнея прыняла сена. Žid., cfr. lit. mynėja.

мэнтаць ‘frugare’: Мэнтала мэнтала і не купіла. Salen., cfr. lit. mėšti, menčia, menėte ‘frugare, rovistare’, mentalas ‘miscuglio di cereali, miscela’.

нерамасць ‘inquietudine’: Маю нерамасць. Rūdņ.; не́рмасьць ‘idem’: Пры немрасьці раўла. Mal., cfr. lit. nėrimastis; inoltre cfr. LT, 184.

няўвала ‘sfaticato’: Нявала — лянівы чалавек. S. Smilg., cfr. lit. nėvala ‘trascurato’.

нямуны ‘chiodini’: Нямуны — грыбы вкусные. Malk., cfr. lit. nemunės ‘idem’.

няшы ‘portantine’: Няшы для вады. Mag., cfr. lit. nėšiai ‘idem’.

павідлівы ‘invidioso’: Павідлівы чалавек. Pas., Rud.; ‘avido’: Павідліва карова. Rud., Bag.; павідны ‘invidioso’: Павідоны хлопчук. Rac., cfr. lit. pavydūs.

пагаля́шка, пагаля́шына ‘bastone’: Узьяла пагаляшку і па спіне. Лядзі, якая пагаляшына! Mal., cfr. lit. pagalys.

падгэрысты ‘beone, incline a bere’: Падгэрысты муж ў яе. Č. Sel., cfr. lit. gerti, gėrėjas ‘chi ama bere’, gėrėti ‘bere alla salute’, pāgerimes ‘bevuta in compagnia’, pageriantys ‘beone’.

паділба ‘chi cammina con gli occhi bassi’: Паділба кажуць на сабаку. Mal., cfr. lit. padilba.

пажлубінаць ‘sorbire rumorosamente’: Mag., cfr. lit. žlėbanoti, žlebenti.

паклыпнуць ‘inciampare’: Hara паклыпнула, quasi non cadde. Kur., cfr. lit. klipti, kliptelėti.

пакуль ‘lucignolo di stoppa’: Пакуль — una pezzuola di stoppa attorcigliata da accendere. Rud. Astr., cfr. lit. pākulos ‘idem’.

пакупінець ‘scavare’: Пшолы трэба пакупінець. S. Smig., cfr. lit. kopinėti.

пакурэць ‘correre via, scappare’ Пакурэу ў хату. Šč., cfr. lit. pakūrti ‘correre via, scappare’.

паляўкі ‘paliaukės’: I maiali si ammalano di паляўкі. Kud., Gem., Rūdņ., Malk., cfr. lit. paliaukės.

памот ‘fondazione’: Прыміян на памоце. Vostr., cfr. lit. pāmatas.

панціна ‘escrescenza cornea’: Панціна — un osso nella parte inferiore della zampa del cavallo. Msc., cfr. lit. pentinas.

пасоўгаць ‘proteggere’: Pasówgaj il bambino. Ug., cfr. lit. pasáugoti.

пі́мпа ‘pavoncella’ Gaz., cfr. lit. pėmpė, dial. pímpė.

пі́мплі ‘padaigos’: I pímpli crescono quando le galline fanno la muta. Laip., cfr. lit. pim̃pòlas ‘verruca, escrescenza’, pim̃pis ‘brufolo’.

7. 1019

193

nīparì ‘rassegna’: I genitori vanno a пі́рагі. Ryb., cfr. lit. regėti e gli equivalenti semantici del lessema in esame rassegne, visioni, perveizos.

по́геладзь ‘brina, gelata’: Погеладзь è passata. S. Smilg., cfr. lit. pagelatis, pagėlas, pagelà ‘brina; aria fredda e pungente’.

подзі́нка ‘pentola’: Подзінка ад малака. Malk., cfr. lit. puodynė.

плоўшы ‘cruschello’: Плоўшы ад грькі. S. Smilg.; Плоўшачкі ад ячменя. Par., cfr. lit. plaišos.

по́йсы ‘fuliggine, nerofumo’: Пойсы на невымытый рубанцы відны. Val., cfr. lit. raišos.

по́ршак ‘maialino’: Поршак — un maialino debole. Rud. Astr., cfr. lit. paršas.

по́ткі ‘uova’: Le sue поткі si vedono — che vergogna. Par., cfr. lit. pautai.

по́шань ‘scheggia, spina’ Priv., cfr. lit. pašinas.

про́га ‘fessura, apertura non chiusa nella recinzione’: Spingi i cavalli attraverso la прогу. NL, 144; cfr. lit. próga ‘fessura’, próguma (< spróguma) ‘intervallo’.

праману́ць ‘trafiggere’: Праманула una mucca ha trafitto un’altra. Msc. Il lessema è probabilmente una rielaborazione fonetica di *праману́ць, la cui radice va ricondotta al lit. màuti ‘pungere, colpire, percuotere’.

прышчу́ць ‘bruciare, prudere’: Прышчуць il cacciatore. Vostr. Il lessema è probabilmente derivato da *піршчу́ць, *пяpričýць per metatesi e va quindi ricondotto al lit. peršėti, perštėti; cfr. anche прышчу́ць ‘bruciare’, della stessa origine. Gruz., Mag., Juod.

пу́нктамі, пу́нтамі ‘a intervalli’: Пунктамі le nuvole avanzano. Žid.; Пунтамі si cuoce bene, ma пунтамі si agita. Bak., cfr. lit. pùnktais, pùntais ‘idem’.

пу́тра ‘porridge’ Achr.; путрьяный ‘denso’ NL, 36, cfr. lit. putrà ‘cibo denso’, cfr. inoltre LT, 187, Urb., 149.

пуціна ‘viburno’: Пуціна è buona d’inverno. Kad., Alch.; пуцінка ‘piccolo viburno’ Dak.; пучына ‘viburno’ Kir., cfr. lit. pùtinas.

пя́да ‘piede’: Пядою ha calpestato una pigna. Суч., cfr. lit. pėda.

пя́лька ‘mirtillo’: Tra i пяльке ci sono mirtilli rossi. Суч., cfr. lit. pélkė.

раго́йшы «ragaišis»: Рагойшы мы пяклі. S. Trak., cfr. lituano ragaišis; vedi anche Urb., 149.

рагу́ці «slittino»: Бацька мой рагу́ці захіліць мох. Malk., cfr. lituano rãgutės.

рэплі «chele del gambero»: Раплі рака. Skrud., cfr. lituano rẽplės.

раўсці «piangere»: Ён раўсці зараз пачне. Kad.; раўдлівы «piagnucoloso»: Раўдлівы унук. Baj.; роўма < роўдма «piangendo»: Ён роўма крычаў. Padv., cfr. lituano ràustėti ‘piangere’, ráusta ‘piange’.

ру́нклі «barbabietole» Dubr., cfr. lituano ruñkliai < ruñkeliai.

Il significato «premuroso» presenta varianti della radice pýn-: рупатлівы (<probabilmente da рупастлівы) Liub. e рупеслівы (<рупестлівы) Sur. Altri derivati: ру́пінец «preoccupazione» Ap.; бязру́паты «incurante»: Бязрупаты ён такі і будзя жыць. Liub.; зару́піцца «provvedere»: Калі зарупіся, будзеш мець. V. Baj.; ня ру́піцца «non si preoccupa»: Ня рупіца яму схадзіць у маці. Sinš.; пару́піцца «occuparsi»: Парупілася устаць. Malk. La radice è di origine lituana, cfr. lituano rūpà, rū̃pas,

194

rūpē, rūpeniā, rūpestē, rūpesnis «preoccupazione», rūpas, rūpingas «premuroso», rūpēti, rūpautis, rūpotis, rūpinti; vedi anche LT, 188, Urb., 149.

урымсціць «calmarsi»: Сын не урымсціць ніяк. Gur., урымсціцца «rasserenarsi»: Не урымсціла яму. Sam., Dak., ŽS, 176, cfr. lituano rimstyti «calmarsi», rimstùs «calmo»; cfr. anche Urb., 150.

Con il significato «pranzo dei mietitori» si trovano i lessemi: сквярству́не Dziag.; сквярсты Šveil.; скярсту́ля Daug.; con il significato «pranzo preparato durante la mietitura» – сквярста́ Masc. Le parole derivano dal lituano skerštuvės, ma, a causa dell'attenuazione semantica, la fonetica della maggior parte di esse è stata alterata in modo irregolare.

ско́рсы «traverse della slitta» Kaun., cfr. lituano skérsis, skersinė «traversa» (LKŽ, 1, 103).

скрэбата́ць «raschiare»: Мышы скрэбатаюць. Krap., cfr. lituano skrebėti «grattare».

спа́сты «trappole, lacci» Dain., cfr. lituano slāstai.

смі́лкинис «tempia» Priv., cfr. lituano smilkinys, cfr. anche LT, 189.

смэрглі «moccio» Kalan.; шмэргла «moccioso, giovane immaturo»: Ён такі шмергля, за яго не пайду. Achr., cfr. lituano snarglys, snarglius. La fonetica dei lessemi è stata alterata in modo irregolare, probabilmente a causa dell'attenuazione semantica.

снаўда́лі «fiori di sonno»: Снау́далі — цветкі такія маленачкія. Such., cfr. lituano snaudalės «idem».

со́мцік «retino per pescare» Berš., cfr. lituano sámtis, samtùkas «idem».

спаділо́ба ‘di traverso, guardando da sotto’: Паглядзеў спаділоба. Rym., cfr. lit. iš padilbų.

спрындзіцца ‘salire, arrampicarsi, inerpicarsi’: Кот спрындзіўся на стул і спіць. S. Dal.; спрэндзіцца ‘far spuntare la testa fiorita’; Mak спрэндзіўся. Lit.; заспрэндзіцца ‘tendersi, irrigidirsi’: Яму поткі (= pautai) заспрэндзіліся. Par.; Другі танцуя — нічаро, а другому — і заспрэндзіца. Kur., cfr. lit. įsispręsti ‘irrigidirsi, tendersi, protendersi’, pasi-spręsti ‘sollevarsi’.

спрындлява́ць ‘tagliare a fette grosse’ Maš., cfr. lit. sprindis, sprindinis ‘della lunghezza di un palmo’, sprindžiuoti ‘fare qualcosa disponendo gli archi a intervalli regolari’.

сто́ці ‘verticalmente’: Сто́ці стабіліся упоры. Mag.; сто́ць ‘idem’: Ён упаў стоць на-лавой. Kur., cfr. lit. stačiai, tarm. stačiai, stačiai.

стрымбу́ль ‘fusto ingrossato del gambo’: Цыбуля ў стрымбулях. Kasc., Kales.; стрымбу́лік ‘gemma’: Набраў букет стрымбулякаў. Buik., cfr. lit. strimbo-kas ‘estremità piccola di un oggetto (per es., di una salsiccia)’, strimbilas ‘pezzo di legno’, strimbu-las ‘ceppo’, strimbė ‘vacca con la coda mozzata’.

стугу́р ‘copertura per riporre fieno e paglia, agganciata a quattro pali e sollevabile e abbassabile’: Стугур сена. Val., cfr. lit. stūguras ‘spina dorsale, stelo secco, palo’, stugurys ‘ceppo, manico’, stūginti ‘tendere, irrigidire’.

стума́ ‘busto’: От жонка — ні хараства, ні стумы. Pug., cfr. lit. stuomuo, stūomas ‘idem’.

стумбе́ль ‘ceppo, stelo secco’ Суч., cfr. lit. stambas.

су́валка ‘erbaccia che ammassa le piante’: Сувалка ціснула ячмень. Mer.; У бульбы шмат сувалкі. Laz., Padv., Berd., cfr. lit. sūvalka, dial. sūvalka ‘mucchio trascinato e raccolto’, vilkti.

7°

195

суво̄рка ‘cinghia, fascia attorno al ventre del cavallo per stringere i finimenti’ Msc., cfr. lit. sąvara ‘parte di chiusura, giunto’.

сугро̄кі ‘rastrellate’: Пойсавалі сугро̄кі. Mag., Rakaus., cfr. lit. sūgrēbos.

сужджэць ‘rannuvolarsi’: Хмара сужджэць, будзе дошч. S. Smilg.; сушчэць ‘lo stesso’: Хвощи сушчэць. Sol., cfr. lit. šūgždėti, šūžėti ‘rannuvolarsi’.

сукрава̄ты ‘riccio’ Malk.; сукро̄сты ‘riccio, arricciato’ Lisn.; сӯкраўіцы ‘ricci’ Kaun.; сӯкараткі ‘lo stesso’ Rud. Astr., Rud., Alb., Mač., Kur., cfr. lit. sukrūs.

сӯспары ‘travetti di sostegno’ Malk., cfr. lit. sąšparos, dial. sūšparas.

сӯтра ‘persona sporca e trasandata’: Баба брудная, ходзіць як сутра. Pal., cfr. lit. sūtros < srūtos; sutrā < srutā ‘persona trasandata’, Nepok., 183.

сутыкаць ‘incontrare’: Пашоў з поезду сутыкаць. Sol., cfr. lit. sutikti.

сцібкілі ‘scaglie di lino’: Сцібіклі сыплюцца ад льна як трэплем. S. Smilg.; ‘aghi’: Сцібіклі хваі і ёлкі. S. Smilg.; ‘polloni’: Сцібіклі — вырасты пераў послі лінкі. S. Smilg., cfr. lit. stibiklis ‘ago; osso, stelo’, stibikas ‘punta’, stibilas ‘fusto, stelo’, cfr. anche LT, 190.

сцібіцьца ‘slanciarsi verso l’alto’: Чaho ты сцібісся. S. Trak., cfr. lit. stiebtis.

Le lessemi usati con il significato ‘fusto di una pianta senza foglie’ sono: сцімбір: Сцімбір без лісцікаў стаіць. Juod.; сцімбіро̄к: Сцімбірок у трыкутніку. Achr.; сцімбӯр: Сцімбӯр — сцябло ў травяністых раслін. Stral., Sol., Dak.; Сцімбуры пасохлі. Gem.; сцімбӯро̄к: Сцімбурок у травы. Stral.; Сцімбурок буракоў. Ind.; цымбӯр: Цымбуроў не хочуць есці карова. Alchouc.; Цымбурэ наламала ад буракоў і зварыла. Mir.; Асталося адно цымбурэ. Malach.; Картаплянік без лісця то цымбур; Цымбур на чым табак расце. Dzian., ŽS, 176; цыбӯре̄: Цыбурэ добра свіням. Karob.; il significato ‘parte rigida della penna’ è attestato per сцімбір Juod.; сцімбӯр Rag.; il significato ‘picciolo’ per сцімбӯр Gem., Mas.; ‘stelo con fiore’ per сцімбӯр Gem.; цымбӯр: Цыбуля ў цымбуры пашла. Met.; Шчаўя мабыць ужо ў цымбуры палезла. ŽS, 176; ‘steli’ — сцімбурэ Gem.; ‘germogli’ — сцімбуры: Пусціла сцімбуры картошля. Asip., Masc., Сцімбуры шпарага. Gem.; ‘tralcio’ — цымбӯр: Цымбуром выцяг яго. Alchouc. Tutti questi lessemi hanno la stessa radice e sono di origine lituana; cfr. lit. stīm-bas ‘fusto’, stīmbaras ‘stelo’, stīmbarỹs ‘tralcio’, stīmberas ‘picciolo di barbabietola’, stīmbaras ‘fusto, stelo’; treccia di capelli, stimbiras, stimburỹs ‘fusto, stelo’, stimbirys ‘calamo della penna’ e altri. La fonetica alterata di alcuni di questi lessemi bielorussi è probabilmente il risultato dell’adattamento di una parola straniera. Per la possibile caduta della s iniziale nelle forme con цымб-, cfr. karāč, lāmki < skābki; nelle forme con цымб- la i è comparsa per effetto della ц dura che la precede.

тарляцца ‘gingillarsi’: Не тарляйся, рабі, што нада! Kaun., cfr. lit. terliōtis, terlà.

трупчэць ‘sbriciolarsi’: Трупціць збан, ба трэскуў. Sinš.; Трупціць шклянка. Gut., cfr. lit. trupėti.

трыңкаць ‘suonare il pianoforte’: Ён трохі трынкая, но не скажу, што добра граіць. Sil., cfr. lit. trinkinti ‘fare qualcosa battendo, picchiettando’.

тӯпча ‘dondolio, movimento incerto’: Тупча каля гэтае печы наш ногі адбірая. NS, 24; cfr. lit. tūpčius ‘chi si muove qua e là’, tūpčioti, tupinėti.

196

цёрнуць ‘intorpidirsi’: Цернуць рукі. Рас.; цёрнуць ‘lo stesso significato’: Цернуць ногі. Krev., Bak., Vostr., Žil., cfr. lit. tirpti.

цікаваць ‘stare in agguato’: Котка цікуе мышы. Skrud., cfr. lit. týkoti.

цінцель ‘purè di patate’: Цінцель pestavano e schiacciavano le patate con il pestello. Juod., cfr. lit. činčėlius ‘lo stesso significato’, vedi anche LKK. — V., 1966, vol. 8, pp. 169—172.

цынцаль ‘fiocco’: La gonna, dopo essere stata sfrangiata, pende a цынцалі, ecco una vecchia trasandata. S. Smilg.; Nuovo materiale: si è sfrangiata, quanti цынцалёў. Achr.; Цынцаль penzolano, e restano lì appesi. Juod.; цынцыліць ‘starsene senza far nulla’: Цынцыліяць giorno dopo giorno, senza combinare nulla. Цынцыліяць di casa in casa… ŽS, 161, cfr. lit. tìntalas ‘chi fa tintinnare’, činčalas, činčolas ‘ornamento penzolante’, činčiliuoti ‘andare in giro’, činčilija ‘fiore da giardino i cui fiori dondolano’.

inciampata ‘chi è goffo’: Якраz з чыкі́лдою нэдакай прыдзяш у нас. NS, 40; inciampare ‘cominciare a zoppicare, iniziare a camminare goffamente’: Comincio a zoppicare: нана баліць. Alchouc.; andare goffamente ‘andarsene lentamente e goffamente’: Ужэ se n’andava lentamente e goffamente Алена ў кра-му…NS, 116, cfr. lit. čikilda ‘donna rozza, maleducata’. LKŽ, 2, 107 riporta la frase čikildos per illustrare il significato: Quella lì è una femmina, una čikilda, non una donna; ciò indicherebbe che il significato del lessema presenta maggiormente una sfumatura di rozzezza che di maleducazione. Il lessema è senza dubbio un composto di origine fonosimbolica < *čik-kilda (cfr. klibilda < klib + bilda, cfr. anche čiukčiūoža ‘camminare trascinando i piedi’, čiukėnti ‘camminare a piccoli passi’; kildakōjis ‘zoppo’, kildīkšt (riferito al modo di camminare di uno zoppo), kiūldinti ‘camminare lentamente e con passo incerto, arrancare’. Per il possibile rapporto tra čik-: čiuk- e kild-: kild- cfr. šilta: šiulta e simili. Un suo vero parente (a prescindere dalle precedenti considerazioni etimologiche) è probabilmente anche il russo щеколда (ЭСРЯ, 4, 500).

чыршкулі ‘ciccioli’: Каша з чыршкулямі. Achr., Juod., cfr. lit. čirškuliai ‘lo stesso significato’.

шална́ ‘brina’: Дзісь шална — усё бела бела. Meg., cfr. lit. šalnà.

швэ́пля ‘persona disordinata’ Sal., Bak.; швэ́пла ‘lo stesso significato’: У цябе вельмі непрыстойны від, ходзіш як швэпла, NS, 138. Condividiamo l’opinione che i lessemi siano da collegare al lit. švėplas ‘che parla in modo poco chiaro’, švėplė ‘donna che blesa’.

шкіле́нда ‘skilandis’: A mezzogiorno abbiamo preso un pezzo di шкілэнды e del pane da portare via. NS, 15; шкіле́ндзік ‘lo stesso significato’ Gaz.; шкіле́нда ‘lo stesso significato’: Шкіле́нды quest’anno le abbiamo finite prima dell’estate… NS, 48; шкіле́нда ‘budella ripiene di sangue o patate’ Čech.; шкіле́ндра ‘lo stesso significato’: Шкіле́ндра fatta con patate grattugiate è più buona che con i cereali. NS, 138; шкіле́ндра ‘lo stesso significato’ Bak.; шкіле́нда come verbo ‘fare la lūpa’: Ha шкіле́нду. Mir. Il lessema deriva dal lit. skilandis, vedi anche Urb., 156. Le varianti formali e le sfumature di significato suggeriscono che tali variazioni possano essere sorte in seguito all’effettivo abbandono di questo prodotto dall’uso e alla sua diversa adattazione nelle varie parlate bielorusse.

шло́кшыны ‘scorze’: Шлокшыны le ricaviamo dalla corteccia del nocciolo. S. Trak. Il lessema deriva dal lit. sluoksną ‘lo stesso significato’, cfr. LT, 189.

zoppo ‘zoppo’: È zoppo da molto tempo zoppo. Skrud., cfr. lit. šlìbas.

шуплава́ты ‘che vede poco’: È così шуплава́ты. Kir., cfr. lit. žiòplas.

шурпулі ‘brividi’: Шурпулі corrono lungo la schiena. Skrud., cfr. lit. šiurpuliai.

шынтыклюр ‘lunga gonna antica a pieghe, con incavi che si allargano verso il basso’: Шынтыклюр non tutte la indossavano e non tutte ne avevano una. V. Baj.; Un tempo, in ши-

197

мытыклорų у kasčėl хадзілі бабы. Tuttavia, poiché la realtà designata è scomparsa dall’uso da molto tempo e la lessema viene richiamata dall’oblio soltanto nei ricordi degli anziani relativi ai tempi passati, la parola stessa è poco chiara e la sua formazione non è analizzabile. Inoltre, la sua forma originaria può essere stata in parte dimenticata e perciò deformata. Non siamo riusciti a trovare nelle lingue bielorussa e dei loro vicini russi e polacchi altre parole di formazione e significato simili o parallele. Per semantica e forma шынтыклёр assomiglia a composti lituani come šimtaklōstis (o l’ibrido šimtakvōldis), šimtasiūlis, šimtasklypis, šimtasā̃kis, šimtaziedis. Inoltre, il lituano possiede parole come skliūras ‘striscia, pezzo di stoffa, ritaglio’ e kliūrmas ‘pezzo’, la cui semantica e forma quasi coincidono, si può dire, con il secondo elemento клоп. Anche il primo elemento, шынты-, ricorda molto il lituano šimtas, soprattutto la sua forma deformata šīntas, citata da Vaižgantas come autentico dato della lingua parlata lituana⁹. Perciò vi sono solide ragioni per considerare il bielorusso шынтыклёр una lessema di origine lituana, derivata dal lituano šimtas e skliūras (o kliūrmas), e deformata in seguito all’adattamento del prestito nelle parlate bielorusse o al suo oblio. Anche nella lingua lituana si riscontrano deformazioni analoghe di alcune forme di parola. Si considerino, per esempio, le parole di un noto indovinello: čimčiūbis dešimčiūbis, uccello acquatico con una sola zampa (il cavolo), dove čimčiūbis in realtà non è altro che šimtsūbis ‘che indossa cento pellicce’, mentre dešimčiūbis è dešimtsūbis ‘che indossa dieci pellicce’.

юдзіць ‘fare male’: Трошки юдзіць, п’еш лядное зеле. Alchouc.; юдыты ‘condurre dentro’: Куды ён юдыты. NL, 99; з’юдзіць ‘persuadere a fare del male’ Alchouc.; Узью- дзіцца ‘agitarsi’: Узьюдзілася дзея сянодня, цэлы дзень нідзе нікому спакою. ŽS, 97–98. Le lessemi sono prese in prestito dal lituano jūdinti ‘fare male, dolere; commuovere, emozionare; indurre qualcuno a fare qualcosa’, jūdinys ‘agitazione, confusione’.

з’юдзіць ‘annerire, infangare, calunniare’: Зюдзила яна яно. Bagr., cfr. il lituano jūdinti ‘idem’; jūdėti ‘annerire’.

юдра ‘erbaccia del lino’: Юдра — як лён, только калючая, вяршок коліцца. Rag.; юдрыца ‘idem’: Юдрыца расце і ў жыце, зярнюшка нібальшое, мякіны многа. Bal., cfr. il lituano judra, jūdrė ‘erbaccia del lino’.

юрдька ‘gruppo di bambini vivaci’: Юрдька — так наворяць у нас на малых дзяцей, калі яны зьбіраюцца грумадой. ŽS, 19, cfr. il lituano jūrdinti ‘stuzzicare, emozionare, fomentare, incitare, aizzare’, jūrytis ‘infuriare’, jūršti ‘intorbidire, agitare’, jūrštvas ‘boscaglia’, jūrti ‘agitarsi, mettersi in movimento’.

яя ‘annesso del fienile per essiccare il lino’, Čyč., cfr. il lituano jāuja, cfr. inoltre Urb., 58–59.

яура ‘terreno jaura’: Яура — як ныліна: на яўры слаба расцець. Яўра сіняватая, ні то белая, ні то жоўтая. Achr., Juod.; яўура ‘idem’: Явура — земля нянілістая, а такая падзолістая, цяжкая, да ей бог садзілі і ячмень сеялі. Mag., яўрысты ‘di terreno jaura’: Яўрыстая зямля. Achr., cfr. il lituano jaura, jāurinis.

L’articolo esamina circa 300 parole di origine lituana attualmente in uso nelle parlate bielorusse nord-occidentali e ne indica la distribuzione geografica. La grande maggioranza di esse non era finora nota né era stata menzionata in modo più esteso. Sulla base del materiale esposto, si possono formulare alcune conclusioni:

⁹ Cfr. Storia della letteratura lituana. — V., 1961, vol. 3, parte 1, p. 270.

198

1. Entrando nei dialetti bielorussi, le parole lituane vi si adattano, si conformano alle loro leggi e acquisiscono una desinenza, un suffisso o un prefisso slavo. Tuttavia, la radice di una parola simile rimane invariata più a lungo, resiste maggiormente a questa livellazione e spesso conserva più a lungo la fonetica dialettale caratteristica dei dialetti lituani (cfr. грумэца, кумида, нимна, сӯспары, сӯтра ecc.). In generale, però, la fonetica dei prestiti, così come la loro morfologia e semantica, cambia continuamente. Questi cambiamenti delineano alcune tendenze più marcate. Tra le trasformazioni più evidenti si è osservato che la forma delle parole bielorussianizzate spesso si semplifica. Innanzitutto si restringe il vocalismo della radice: il lituano a diventa o (pašinas — pōшань), ai — oi (paišos — pōйцы), am — om (samtis — сомчик), ar — or (daržas — дорж); i dittonghi della radice si monottongano: ei — э (geibti — гэбнуць), uo — o (akuotas — akōma); si elimina la consonante del dittongo (stimbaras — цыбурэ); cade la consonante iniziale della parola (viksvà — іксва); viene eliminata una consonante del gruppo consonantico (žvirblis — жырбуль); le consonanti sonore diventano sorde (laužai — лаўцы); le sorde diventano sonore (kėblas — гэблы); consonanti o singole sillabe si scambiano di posto (virtinė — вянцёрка) e così via. Il vocalismo della parola lituana, trasformandosi in questo modo, dà origine a schemi vocalici baltico-slavi del tutto nuovi e prima insoliti. Tra questi è particolarmente degna di nota la trasformazione del dittongo lituano au nella monottongo o (kriaušis — кро̄па, pautai — pōмки, alaušai — алёц).

Quando un lituanismo si slavizza, singole vocali della sua radice vengono spesso sostituite da corrispondenti regolari del bielorusso: il lituano u diventa i (bužinėti — біжуковаць), i — ы (klišas — клышавы; cfr. inoltre il lituano Liūtupis < Leñtupis e il bielorusso Лынтупы).

2. L’accentazione di queste parole si conforma per lo più alle regole accentuali del bielorusso (cfr. ikcva, kampryčia, kėniua, kinicka, kūšla, pūntra); tuttavia, nei casi in cui l’accentazione lituana non contrasta con quella slava, i lessemi conservano l’accentazione lituana antica (įvalka, kilna, kipāna, kórpstauna, kōcių, kėblų, láktų, márika, próga, rácų, stumá, šimérgla ecc.).

3. Anche la morfologia subisce trasformazioni considerevoli: spesso cambia il genere grammaticale della parola (pentinas — панціна, stuomuõ — стума́), così come il numero (ragaišis — рагойшы) e così via. Nei dialetti bielorussi, i morfemi della parola presa in prestito perdono il loro valore morfologico e non vengono più percepiti né esistono come parti separate della parola. Per questo l’intero tema di tali parole viene percepito come una radice, alla quale si aggiungono morfemi slavi; questi, tuttavia, non sempre conferiscono al derivato un nuovo significato e talvolta sono soltanto un segno della sua slavizzazione (cfr. кrópelki < krūopėlės + ki). La radice così percepita perde di norma il legame con le altre parole della stessa famiglia, diventa isolata, solitaria, si distacca dal proprio significato. Di conseguenza, tale radice comincia a essere deformata in modo irregolare.

4. Talvolta viene preso in prestito un intero sintagma preposizionale, che nel contesto dei dialetti bielorussi costituisce un unico lessema (: зло́паны, снаді́ба́).

5. Anche la semantica delle parole subisce alcune trasformazioni; talvolta cambia il significato della parola. Per esempio, šveplas ‘che non riesce a pronunciare determinati suoni’, trasformato nei dialetti bielorussi in шевеля, significa ‘disordinato’ e così via.

6. Sulla base della fonetica della radice di alcuni prestiti nei dialetti bielorussi, si può supporre che anche nei dialetti lituani fossero un tempo in uso lessemi con una radice analoga.

199

più ampiamente (cfr. камтрыца < памтрыца < ратмірэ + ica; cfr. inoltre LKA, 1, 140 e la carta n. 70).

7. Alcune parole bielorusse qui esaminate e i loro doppioni fonetici consentono di reinterpretare e rietimologizzare anche altre parole della lingua bielorussa (a nostro avviso, imparentate con esse), comprese quelle usate nei loro dialetti locali (: клюшни).

8. Nell’articolo si incontrano casi in cui i prestiti dei dialetti bielorussi forniscono nuovi dati che permettono di riesaminare le etimologie di singole parole lituane e russe (: pumpurė, liūrba; узелода, каблук ‘дуга, лука’), nonché casi in cui i loro doppioni fonetici consentono di dedurre che tali doppioni furono presi in prestito in momenti diversi (клишывы, клышавы).

Tutti questi e altri processi di evoluzione linguistica che si svolgono nell’area studiata delineano nuove regolarità nell’adattamento dei prestiti tra le lingue baltiche e slave¹⁰.

Abbreviazioni

Асm. — Аўмінава, distretto di Навагрудці*

Achr. — Ахрэмаўцы, distretto di Браслаў

Ad. — Адэльск, distretto di Гродна*

Akač. — Акачы, distretto di Слонім*

Al. — Алексічы, distretto di Бераставіца*

Alb. — Альба, distretto di Нясвіж

Alch. — Альхоўка, distretto di Навагрудак

Alchouc. — Альхоўцы, distretto di Ляхавічы

Ap. — Аміта, distretto di Іўе

Араш. — Арашонкава Г. У., Грынаўецкене А. І., Мацкевіч Ю. Ф., Рамановіч Я. М., Чабярук А. І., Шаталава Л. Ф. Лексіка балтыйскага паходжання ў беларускіх гаворках. — В кн.: Беларуская лінгвістыка, Мінск, 1973(3). с. 27–37.

As. — Асаевец, distretto di Вілейка*

Azir. — Асіпаўцы, distretto di Воранава*

Az. — Азьяраны, distretto di Рагачоў

Až. — Ажэлішкі, distretto di Воранава

Bag. — Багушэвічы, distretto di Бярэзіна

Bagr. — Багранайцы distretto di Ščučyn*

Baj. — Баярск distretto di Smarhoń*

Bak. — Баціш distretto di Iŭje

Bal. — Valožyn, distretto di Daugilo, RSS Lettone

Bast. — Бастуны distretto di Voranava

Berd. — Бердаўка distretto di Navahrudak*

Berš. — Бершты distretto di Ščučyn*

Bis. — Біскупцы distretto di Lida*

Bistr. — Быстрыца distretto di Astraviec

br. — bielorusso

Buik. — Буйкі distretto di Dzjatłava*

Cel. — Целокаўшчызна distretto di Iŭje*

Cham. — Хамі́чы distretto di Zelva*

Čech. — Чэхі distretto di Astraviec*

¹⁰ L’articolo è stato preparato sulla base della relazione presentata alla IV conferenza baltistica dell’Unione, tenutasi a Riga nel 1980.

200

Čyč. — Čyčėliai, distretto di Švenčionys.

Č. Sel. — Чырвонае Сяло, distretto di Зэльва.*

ДАБМ — Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. — Мінск, 1963.

Dain. — Дайнава, distretto di Воранава.

Dak. — Дакудава, distretto di Ліда.

Dan. — Данілавічы, distretto di Дзяржынск.

Dang. — Даўгялі, distretto di Воранава.

Dub. — Дубнікі, distretto di Астравец.*

Dubr. — Дубаройка, distretto di Смаргонь.*

Dziag. — Дзегенева, distretto di Астравец.

Dzian. — Дзяніскавічы, distretto di Ганцавічы.

Dzmit. — Дзмітравічы, distretto di Камянец.

ЭСБМ — Этымалагічны слоўнік беларускай мовы. — Мінск, 1978, т. 1.

ЭСЯРЯ — Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. Перевод с немецкого и дополнения О. Н. Трубачева. — М., 1964—1973, т. 1—4.

Gal. — Галубы, distretto di Масты.*

Gaz. — Газа, distretto di Астравец.*

Gem. — Gemžai, distretto di Šalčininkai.

Gl. — Галоўні, distretto di Воранава.*

Gol. — Гольні, distretto di Berastavica.*

Golm. — Гольманцішкі, distretto di Voranava.*

Grauż. — Граўжышкі, distretto di Ašmiany.

Grik. — Grikėnai, distretto di Vilnius.

Gruz. — Груздава, distretto di Pastavy

Gur. — Гуршчына, distretto di Iŭje*

Gut. — Гута, distretto di Dzjatłava*

Ind. — Indra Krāslavas r., Lat. TSR

Jan. — Янавічы, distretto di Navahrudak*

Juod. — Ёдлавічы distretto di Braslav

Kad. — Кадзішкі distretto di Lida*

Kalan. — Калантаі distretto di Vawkavysk*

Kales. — Калеснікі distretto di Biaroza*

Kar. — Каралін Зэльвенскі р.*

Karob. — Каробчыцы Гродзенскі р.*

Kasc. — Касянёва Шчучынскі р.*

Kat. — Каты Смаргонскі р.*

Kaun. — Каўняны distretto di Grodno.

Kir. — Кірапі distretto di Ščučyn.

Kem. — Кемёны distretto di Voranava.

Klad. — Кладнікі distretto di Iuje.

Krab. — Карабы Ашмянскі р.*

Krap. — Крапіўніца Свіслацкі р.*

Krb. — Каробчыцы Гродзенскі р.*

Krev. — Крэва Смаргонскі р.

Kuch. — Кухары distretto di Mosty.*

Kud. — Kudelionys, distretto di Šalčininkai

Kur. — Кураполле distretto di Postavy.

la. — lettone

Lag. — Лагадзі distretto di Ščučyn.*

Laip. — Laipuškės, distretto di Švenčionys

201

Lap. — Лапічы Асіповіцкі р.

Laum. — Laumane B. Zvju nosaukumi latviešu valodā. — Rīga, 1973.

Laz. — Лаздуны Іўеўскі р.

le. — polacco

LEW — Fraenkel E. Litauisches etymologisches Wörterbuch. — Heidelberg–Göttingen, 1952–1965.

lie. — lituano

Lisn. — Ліcha Верхнядзвінскі р.

Lit. — Літвінкі Гродзенскі р.*

Liub. — Любянцы Воранаўскі р.*

LKA — Lietuvių kalbos atlasas. — V., 1977, t. 1.

LKG — Lietuvių kalbos gramatika. — V., 1965, t. 1.

Loz. — Лозк Дзятлаўскі р.*

LT — Terminologia lituana. — LKK. V., 1975, t. 16.

Mač. — Мачаск Бярэзінскі р.

Mag. — Магуны Пастаўскі р.

Mak. — Макі Астравецкі р.*

Mal. — Малі Астравецкі р.

Malach. — Малахоўцы Барысаўскі р.

Malk. — Malkūnai, distretto di Ignalina

Mas. — Масілавічы Слонімскі р.

Masc. — Масцяны Астравецкі р.*

Maš. — Машэвічкі Карэліцкі р.*

M.Asc. — Малыя Аўцюкі Калінкавіцкі р.

Meg. — Мягуны Воранаўскі р.*

Mer. — Мярэцкія Глыбоцкі р.

Met. — Метраполь Навагрудцкі р.*

Mich. — Міхнічы Смаргонскі р.*

Michail. — Міхайлоўшчына Ашмянскі р.*

Mik. — Мікалкі Свіслацкі р.*

Mir. — Міратчы Карэліцкі р.

Miš. — Мішневічы Шумілінскі р.

M. Pug. — Малыя Пугачы Шчучынскі р.*

Msc. — Мсцібава Ваўкавыскі р.

Navas. — Навасёлкі Свіслацкі р.*

Nek. — Некрашы Іўеўскі р.*

Nepok. — Непокунный А. П. Балто-севернославянские языковые связи. — Киев, 1976.

niek — in modo spregiativo

Nist. — Ністанішкі, distretto di Smarhon’.

Niz. — Нізок, distretto di Uzda.

NL — Народная лексіка. — Мінск, 1977.

NS — Народная словатворчасць. — Мінск, 1979.

Pa. — Панара, distretto di Smarhon’.*

Pac. — Пацаўшчына, distretto di Dziatlava.

Padv. — Padvialiakaje, distretto di Dziatlava.*

Pag. — Pagarodna, distretto di Voranava.*

Pal. — Papiaškiški, distretto di Voranava.

Pan. — Panarcy, distretto di Astraviec.*

Par. — Парэчча distretto di Hrodna.

Parch. — Пархімаўцы distretto di Berastavitsa.*

Pas. — Пасека distretto di Staradarozhsk.

202

Per. — Перачанцы Воранаўскі р.* perk. — перекільне рейкшме, перекільне рейкшме. Pl. — Палік Бараўскі р. Pr. — Пероўцы Воранаўскі р.* Priv. — Прывалкі Гродзенскі р.* Psn. — Пасіене Лудзас г., Lat. TSR Pug. — Пугачы Шчучынскі р.* r. — rusų Rag. — Raguliški Daugpilio г., Lat. TSR Rak. — Ракавіна Шчучынскі р.* Rakaus. — Rakauskai Švenčionių г. Ryb. — Рыбчына Вілейскі р. Rym. — Рымшаки Шчучынскі р.* Rud. — Рудня Чэрвенскі р. Rud. Astr. — Рудня Астравітая Чэрвенскі р. Rudn. — Rūdninkai Šalčininkų г. Sal. — Саланове Вілейскі р. Salen. — Саленікі Карэліцкі р.* Sam. — Самаравічы Зэльвенскі р.* Sap. — Сапоцкіна Гродзенскі р. СБГ — Слоўнік беларускіх гаворак паўночна – заходняй Беларусі і яе пагранічча. – Мінск, 1979, т. 1; Мінск, 1980, т. 2; 1982, т. 3. S. Dal. — Сухая Даліна Гродзенскі р.* SEJP — Sławski F. Słownik etymologiczny języka polskiego. – Kraków, 1958–1965, t. 2. Sem. — Семежава Слуцкі р. SGP — Słownik gwar polskich, ułożył Karłowicz J. – Kraków, 1901, t. 2. Sin. — Сінкі Смаргонскі р. Sinš. — Сіняўшчына Іўеўскі р.* Skrud. — Skrudaliena Daugpilio г., Lat. TSR. Sl. — Слязкі Воранаўскі р.* Sol. — Солы Смаргонскі р. S. Sel. — Старое Сяло Зэльвенскі р. S. Smilg. — Старые Смільгіни Воранаўскі р. S. Trak. — Senieji Trakai Trakų г. Stral. — Стральцы Гродзенскі р.* Stuk. — Стукалы Мастоўскі р.* Sur. — Сураж Іўеўскі р.* Šiaul — Šiauliai Šalčininkų г. Šč. — Шчаўец Шчучынскі р.* Šil. — Шылавічы Слонімскі р.* Šved. — Švedai Vilniaus г. Šveil. — Швейляны Астравецкі р.* tarm. — dialettalmente Tuch. — Тухавічы Ляхавіцкі р. Tur. — Турэц Карэліцкі р.* Uchv. — Ухвала Крупскі р. Ug. — Угляны Смаргонскі р.* Urb. — Urbutis V. Dabartinės baltarusių kalbos lituanizmai. – Baltistica, 1969, t. 5(1), p. 43–68, t. 5(2), p. 149–162.

203

Uš. — Уша Караліцкі р.*

Ušat. — Ушацкі р.

Vais. — Вайстром Смаргонскі р.*

Vait. — Вайцяны Астравецкі р.*

Val. — Вальынцы Верхнядзвінскі р.

Var. — Варакі Шчучынскі р.*

Vas. — Васілевічы Гродзенскі р.

Vav. — Вавёрка Лідскі р.*

V. Baj. — Вялікія Баяры Шчучынскі р.

Vec. — Вецярэвічы Пухавіцкі р.

V. Nest. — Вялікія Нястанавічы Лагойскі р.

Vostr. — Вострава Мастоўскі р.

Vug. — Вугальнікі Шчучынскі р.*

Zb. — Збляны Лідскі р.

Zd. — Zdańcewicz Z. Litewskie elementy słownikowe w gwarach polskich okolic Sejn. – Lingva Posnaniensis. Poznań, 1960, t. 8.

Żid. — Жыдзевічы Гўейцкі р.

Żil. — Жылі Гўейцкі р.

Żod. — Жодзішкі Сморгонскі р.

ŻS — Жывое слова. – Мінск, 1978.

Lessico di origine lituana nei dialetti bielorussi della zona di confine lituana

Riassunto

In questo articolo vengono esaminate circa 300 parole e forme lessicali di origine lituana, attualmente in uso nei dialetti bielorussi nord-occidentali. Oltre a indicarne la diffusione e a illustrarne l’uso nelle frasi, l’articolo presenta e motiva i loro corrispondenti in lingua lituana, propone le etimologie di alcuni lessemi e descrive i modi in cui sono entrati nel sistema della lingua bielorussa. La maggior parte dei lessemi esaminati viene presentata per la prima volta in questo articolo.

204