265s aipsniai a icles /
g asiLda bLaŽienė
Ins i u o das línguas Lie u ių
Mokslinių y imų k yp ys: p ūsų esp. bal ų kalbos, onomas ika,
eloji bal ų aš ija.
da aPie P ahos
man aŠ inĮ VokieČi
Li uVi kaLb Poodyną
Mo e on he P ague Manusc ip
ge manLi huanian dic iona y
ano ação
P ahos manusc ip inis okiečiųlie u ių línguas diccioná io pa a a ciência acaboa ão, quando sob e ele
há penke ius anos p abilo ilja Lemeškinas. Zodyno y ėjus dominou acima de udo o p óp io ex o do
manusc i o, zodyno au o ys ė, sob e a qual decês a da doação da g a ação manusc i o na capa, no
qual como au o indicado hacke. Es a g a ação ambém pe mi e spė i, que o solodyno manusc ip is
galėjęs pe ence am ao encêmiam halės uni e si á io p o esso u i siegmundui jakobui
baumga enui. com base no ma e ial cole ado nos a qui os halês, nes e a igo abo da-se o p oblema
do p op ie á io do manusc i o, com o obje i o con i ma ou e u a a supe ação, que o p op ie á io
do manusc i o galėjęs se mencionadois baumenasga .
anno a ion he P ague manusc ip ge manLi huanian dic iona y s a ed ci cula ing in scien i ic
sou ces a e ilya Lemeshkin spoke abou i i e yea s ago. he esea che s o he dic iona y
we e i s o all in e es ed in he manusc ip ex i sel , he au ho ship which was deduc ed
om he dona ion insc ip ion in he lylea o he manusc ip whe e he au ho was deno ed as
‘hacke. he insc ip ion also p esupposes ha he manusc ip o he dic iona y migh ha e
belonged o he amous p o esso o he uni e si y o halle siegmund jakob baumga en.
au o idade, baumga eno li uanis inė biblio eka, esc i aenos análise. keyWo ds: P ague
esMiniai ŽodŽiai: P ahos ank aš inis okiečių–lie u ių kalbų žodynas, donacijos į ašas,
manusc ip ge manLi huanian dic iona y, dona ion insc ip ion, au ho ship, Li uanis ic lib a y o
baumga en, analysis o handw i ing.
266 ac a Linguis ica Li huanica LXXI based on he ma e ial om he a chi es o he uni e si y o
g asiLda bLaŽienė
halle he a icle discusses he issue o he owne ship o he manusc ip in o de o con i m o
deny he p esump ion ha he owne o he manusc ip migh ha e been he abo e men ioned
baumga en. Quando P aga uni e si á io ca oli de bal ís ica semina o spi i us mo ens habil. d .
hos ódyno descobe a, o nou-se cla o que adosi mais um lexicog a inis monumen o de es
P ússia, que é necessá io pesquisa e publica 1. Lemeškinas pasixa boa saibbe à ele lip e limpa não
ilja Lemeškinas paskelbė apie ied ichui Wilhelmui haackui p iski iamo P a-
publica e ou os au o es de nãoap a i li uanis ikos e bal is ikos on es. P ahos hand esc i ino
okiećlie u ių kalbų žodžio, gua dado República Checa Leopoldas gei le (1847 ou ub o 18 d. 1885
junho 2 d.), que o neceu b e u ę in o mação aos bal is as no bem conhecido li o Li auische
S udien, edi ado em P aho m. gei le is geo go hein icho e dinando nesselmanno 1851 m. edi ado a
nacionalinės biblio ekos ank aščių i senųjų leidinių sky iuje (signa ū a XVi. .30),
a eju Lemeškinas nebu o pi mei is. XiX amžiaus an ojoje pusėje šį žodyną a ė
supplemen a okiečių kalbų žodžio imis slo es, ja, aus einem in de p age biblio hek au de
wö e buche ( P ah iško žodyno saug e) 1875): me lė, pa elis e p ana as (gei le : 9 106, 103, 104).
diccioná io da língua Li uânia odas ês pala as зафиксировать: me lė ‘d ėseliena, mai a, insc i a da
mencionada gei le io li o (LkŽe), pa upelis ‘ba o kulnas do ex-ka al handiaučiaus a chy o esc i ino
diccioná io, Msc. 84o, nesselmanno e odyno e p ãna as ‘neguumas, sus oukima, gumbas medienoje de
gei le io li o (LkŽe). aigi sob e o dodyno buno s andan e de alhados es udos des e manusc i o uns
imą P ahos biblio ekoje žinių bū a. kyla klausimas, kaip i kada žodynas a kelia o į
P ahą. apsk i ai klausimų, susijusių su žodyno au o ys e i sa ininkais, is daugėja,
pe gun as keičia ou os. Po exemplo, paneigus spė ą haacko au o idade, a uma pe gun a já é espondida,
mas su giu ou a: quem gi en ão au o ? (Lemeškin 2013: 269279; iškai ė 2014: 292317). já em á ias ezes
discu ida e XViii. meados p o eniencia, com base na qual oi iden i icado o au o e p op ie á io do Dicioná io
de P ahosa (Lemeškin 2012: 37, 5455; 2013: 276277). P o eniencijoje au o iumi in oduzido hacke, b e emen e
mencionando que ele e a p eokslininkas na Li uânia, es udou halėje e expôs sua ciência de linguagem [halės]
Waisenhauso (lie. našlaičių namų) imp us u ėje2. Šią p o enienцию подписала baumga en, po cujo
iden idade de espos a inal a é que não. 1 Mais amplamen e s . Lemeškin 2012: 3158. Es e a igo oi
p epa ado segundo o p oje o inanciado pela Comissão Es adual de Lí u ias 2012-04-02-2012014-03-31,
F ied ich Wilhelmui Haackui a ibuído manusc i o okiečiųlie u ių kalbų žodžio (XVIII a. p .) pesquisa e
p epa ação pa a p ensa (su a ies n . k-42). 2 Vocês ex o de alhadamen e esnag inhado Lemeškino,
alando com ch is iane schille i bi u e iškai e (Lemeškin 2013: 277). na opinião da au o a do a igo,
in e p e ação des e umpo ex elio 2013 m. adosi a igo au o a da obje i o e a halé nos a qui os e
biblio ecas encon a conhecimen os con iá eis sob e p o enienção passašiusįjį: [j.] ou [d.] baumga en4. D
in e p e e uo inas como Doc o , isso p o enienção pode ia g a a o p óp io baumga enas, se Dominus, 3
dėl o, kad p ojek o ykdy ojai Lemeškinas i iškai ė jau iš esmės bu o įsigilinę į i iamąjį žodyną.
267s aipsniai a icles
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
1 P a V. P ahoje saugomo žodyno ank aščio p o eniencija (1 ; nk Č : XVi. .30)
auc o hacke. /
Wa P edige in Li hauen. ha
u halle s udi . seine sp ach=
leh e ſoll au dem Waiſenhauſe
ged uck seÿn. dono dedi
[j./d.]3 baumga en.
slliaus os ap esen am as p imei as le a possí eis a ian es j. ou d. 4 a enção inas que Lemeškinas 2012 m.
pe skai ė d<edica i > d<ominus> d<oc o > j. baumga en, po ém independen emen e da in e p e ação ele
inha assinado a donação pa a um baumga en sie i com o amoiu hal hal hales p o esso 55, (Lemeškin 2012:
54). 2013 m. cien is a já ap esen ou apenas [d.] baumga en, en a izando que D pode se in e p e ado
a ii amen e. isso pode signi ica o í ulo Doc o ou Dominus ‘ponas ou dono dedi dedica i da úl ima
pala a an umpą (Lemeškin 2013: 277). dedikaciná ias si uações Dono dedi signi ica ‘pado anojo ou ‘da ė
do anų. Veiksmajudio o mas dedica i ab e ininho la ynos ab e ia ū as są ados não. umpinys d: pode
signi ica : domini, dic io, di isio, di idi , domina io; .d. dicens, duo. (už es a in o mação ag adeço d . olandui
k egždži.) de e ia ac escen a , que Li u ians kalbos ins i u e execu ando abalhos do p oje o oi
abalhado com cópias de dicioná io. au o ê do a igo jun amen e com bi u e iškai e P ahoje de alhes
analisou e o iginalą, que ajudou a e isso, o que nãope eikia cópias, . i. aisymus, in a as co es, ais
luga es ba s ymą a eiliuku, segundo in a as co e plunksnos pasp udimą ambém e a possí el pe cebe ,
quando dicodyno au o ius pe ašinė ojas da ė pe aukas. em suma, longame ê abalho com man aščias
expe iência pe mi e aze conclusão, que as melho es cópias não subičia o iginalalo.
268 ac a Linguis ica Li huanica LXXI isso a podia g a a e ou a pessoa. P o eniencia já
g asiLda bLaŽienė
oi aduzida em língua li uãs (Lemeškin 2012: 55; 2013: 277). ex o neilgas só qua o linhas
e pa ašas. ago a sob e o mis e ioso baumga en. como oi many a 2012 m. (Lemeškin
2012: 5457), p o enienção g a é siegmundas jakobas baumga enas, um dos mais cla os
XViii a. p imei a pusés halés e odas alemães p o os. pa a es abelece p o enienção
au o esí e isando con i ma ou nega i spėjimą po causa de P ahos joodyno
pe encimen o siegmundui jakob baumga enu, p ecisou pe e s i seus esc i os e
halės a chy uos gua damus laiškus, no as, paskai ų konspek us. nsu p eendeu, que
mui os bibliog a á ios conhecimen os sob e conhecinomá pie is a, esc i o , adu o ,
mui o popula es e es udan es a o i amo uni e si ado lec o ja, biblio ilą são não
pa icula men e de alhadas, às ezes e con adi ó ias, embo a sob e ele enha sido
esc i o conside á el. ambém ns o me su p eendeu que a chi alijos, elacionados com
baumga enu, halėje não há gausu. Vóquei das biog a ias (Deu sche biog aphische
Enzyklopädie) i ome, edi adaame 2005 m. Miunchene, são minimi du baumga enai,
elacionados com siegmundu jakobu, i. i. pai jakobas baumga enas m. 1668 1722 m. junho
29 d., be lin), e angelikos, poe a, indicando que ele e a ilósoo alexande io go liebo5 e
eólogo siegmundo jakobo (1706 m. 14 d., Wolmi s ed 177 m. julho.
(1714 m. bi želio 17 d., be lin – 1762 m. gegužės 26 d., ank u an de ode )
4 d., halle) pai (dbe i 429432). an e io es 18961913 m. ealinês p o esche Theologie und Ki che) ii omo indica-se
an iškos eologijos i bažnyčios enciklopedijos“ (Realencyklopädie ü p o es an is-
que mūsų baumga enen pai jakob baumga enes inha dois gabus sãos, dos quais siegmundas jakobas e a
o mais elho, e jaunesnys i mão alexande is go liebas e a conhecido ol ininkas ( e k 1971: 464466). M.
publicado em 1998 zinyame his o ias e ago a ies eligija (Religion in Geschich e und Gegenwa ) esc e e
que siegmundas jakobas e a in luen e eólogo. po cien ismo oi-o šlo enas Vol e as e go holdas
eph aimas 5 alexande is go liebas baumga enas cien í ica es é ica p imadininkas Alemanha. cedo
o nado ó laício oi acei o em halés pedagogismo, mais a de es udou halés uni e sidade aculdade de
eologia e em 1737. o nou-se ex ao dina y p o esso o ium, e a pa i de 1740. ank u o an e ode io
mundo sabedo ia e dailiųjų mokslų p o esso iumi (P o esso de Wel weishei und de schönen
Wissenscha en). maio in luência a ele como ilóso o e es e ologis a ez o acionalismo de ch is iano
Wol o (h p://www. baumga en-alexande -go lieb.deleben/#meie ) (Žiū ė a 2014 2 25). sob e cien is as
após sua mo e 1763 m. esc e e: joha cabeça oi puikiausiai susis emin a. Tudo, sob e o que ele pensa a,
e a sis ema. ele a umou dos elhos mundos sabemen es e dade e opiniões chaos. em sua cabeça a pa i
disso o ma osi e dade e opiniões mundiai (sein kop wa o züglich sys ema isch. alles, was e dach e,
wa d sys em. in die chaos, de Wah hei en und de Meynungen de al en Wel weisen, b ach e e o dnung,
und in seinem Ve s ande wu den Wel en de Wah hei en und Meynungen da aus (Meie 1763: 37). aigi
alexande is go liebas baumga enes oi conside ado um isquilis íssimos XViii a. iloso os. seus mais
conhecidos eikalas Aes e ica (1750 1758), Me haphysica (1739), E hica Philosophica (1740) da em eno meulha
in luência não uma es ologas e iloso os ca a. ainda s . 1907 Poppe i ee 2010: 6465.
269s ails a icle Lessingas6 como eólogo do pe íodo de ansição en e o elho e o no o p o es an ismo (h
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
1998: 11801181). M. 1758 seu ap endiz e compan amin is johannas salomonas semle is (1725 m. dezemb o 18 d.,
saal eld 1791 m. ma ço 14 d., halle) publicou a mesma p imei a, mais comple a bibliog a ía baumga eno, que
p a e čia e hoje. Mais a de suas bibliog a ijas oi o malizada mais. o e mo eólogo do pe íodo ansicional
7
(Übe gangs heologe) adqui iu na p imei a me ade do século XViii e o ha ia de en ende como eiškian į
ep esen an e da eologia do pe íodo ansicional (Übe gangs heologie)8. 6 Vol e as (1694 m. no emb o 21 d. 1778
m. maio 30 d.), ancūzos esc i o e ilóso o, iluminos epochos es ela, chama a siegmundą jakobą baumga eną
okiečių mokslininkų ka ūna (kaunas 1996: 188). Eph holdas eph aimas Lessing (1729 d. janei o 22 d., kamenz 1781 m.
asa io 15 d., b aunschweig) oi o mais conhecido poe a, d ama u go, ilóso o da época iluminada okiečių, a quem
e am conhecidas e duas li uãs liaudies dainos de Pilypo uigio Lie u ian Ve keh […]Deu sches und
Deu sch[…]Li auisches Lexkeh, We iconinnen ein hinl[…]ngliche Vo a h an W und Redensa en, welche sowol in
de Hü e n, als in alle ley Gesellscha en und de menschlichen Vo kommen is : [...] mi m[…]glich So g , iel
iel […]h ig Flei, Philipp undha l[…]en diese e ah enen Sp ache on Ruhm und Ruhm, knigsbe g, d uck s und
e leg s i. h. ha ung, 1747) (bi žiška 1963: 2025). Lessingas esc e eu: De eles pode-se ap ende , que após cada um
do céu lopinėliu nasce poe as e que p o undos sen imen os não são só p i ilégio das nações cul ú ingas.
ecen emen e a ei uigio dicioná io da língua li uãs e acaba ape ame y inėjime sob e es a língua ap ikau
aqui mui o de ançada e enybę, que me imensamen e p ajeugou. é alguns alguns Li hu iškų dainos ou dainelos,
quais lá can am meninas do campo. que ingênuo sąmojis! qual b ilhan e segundo uigio e imá: [...] [aquelas
canções são,,aš enunciei à minha mo užei e,,anks ų y ą y užį G. B.]. um modes o homem a opinha, que
anunciaąs ais nadaus, ele e čiau se ia a opelado, que não en ou (Lessing 1975: 9799) (Ve ė Liucija
ci a ičiū ė). 7 johannas salomon semle is oi eólogo e angélico e um dos iluminada epochas au o es da eologia.
a pa i de 1743 m. halės uni e si e e es udou classikinę ilologia, his ó ia, logiką e ma emá ica, a pa i de 1744
m. com s. j. baumga eną e angelikų eologiją, albas. especial a enção semle is de o ou ao his ó ico c í ico
es udo da bíblia. Vado a a-se baumga eno ele 1750 m. ecebeu magis o g au po abalho Vindiciae plu ium
ža us pap as umas! jums ne eikės nieko ieško i lie u ių kalbos žodyne: aš čia jums i nu ašysiu d i
p aecipua um lec ionum codicis g aeci No i Tes am... (exp esskobdin o 1750 m.) e nos mesmos anos o nou-se
u go do es ado e cien is as jo nal (Kobu ge S aa sund Geleh enzei ung). 1753 m. asa io mês al do o
uni e si e e apgynė dak a o dise ação e o nou eologia dk a u. ais mesmos em 1753 m. įžo em halę e o nou
o dina iniu p o esso ium. uni e sidade ele e a esponsá el po odas as disciplinas eológicas. by he way,
semle io nuopelnus no o es amen o manuais y imams mini exologos li uãos, nomeadamen e Paulius subačius
(2001: 523). semle is oi p o ek o iumi 17611762, 1771771, 17891790 m. a pa i de 1757 m. semle is di e o do
seminá io eológico. Es e pos o ele pe deu em 1779 po causa kon a e siškojo ca lo ied icho bah d o
pak ie imo į halės uni e si e ą (h p://www.deu sche-biog aphie.de/s z80023.h ml) (Žiū ė a 2014 02 20). Es es
ac os mos am, qual o humo de sklandė halės uni e si e e. pa icula men e impo an e e signi ica i o pa a a
ida da uni e sidade halė é semle io duas pa es au obiog a ia (17811782). 8 e mo Übe gangs heologie ou
Theologie des Übe gangs adosi XVIII a. p imei a pa e e oi aplicado halės eólogos, p incipalmen e siegmundui
jakob baumga enui. assim oi p e endido desc e e a eologia do elho e do no o p o es an ismo undido,
po que ela oi a e dadei a p omo o a de desen ol imen o da eologia. oji a šaaka da eologia es o çá onse
e i a ex emau ina polemica e busca am len a e o ma (hi sch ii 1968: 319, 371 .; schloemann 1974: 16).
270 ac a Linguis ica Li huanica LXXI baumga enas i ia, quando i ia o elho
g asiLda bLaŽienė
p o es an izmo, pie ismo e mode nusis mokslas. ele i eu apenas 51 anos, esc e eu
mui o mui o e inha didelį bū į izkilių mokinių, que mais a de pa icipa am a i amen e
nas eologικές diskusijās alemãs (apie mokinius see schloemann 1974: 21; eh ha d - ein
1996: 79; schicke anz 2001: 113). po je, seus pasquinhos ou i am e os i mãos mais jo ens
alexande is go liebas e na hanaelis. de e ia lemb a -se os mais impo an es ac os da
ida e a i idade baumga eno. necessėgus o he manno anckes ín imo com ažygis.
ancke ele, ied ichswe de io e do o eens ad o pas o ių, lankê be lyne. Mãe osina
ų paminė i, kad jo ė as jakobas aip pa p iklausė halės pie is ams i bu o au-
elisabe h, me gau ine pa a de Wiedemann (semle io (1758: 73) esc e e que ela e a
ba ba a osina) mo ė cedo 1717 m. Depois das c ianças mãe mo e p ižiū ėjo močiu ė
anna ba ba a Wiedemann (me gau inė pa a dė kubi z), nascida be lyne. pai e a mui o
educado e ensinou seu ilho. e desses sãos na amília e am se e (semle 1758: 73).
Conhecimen os exis em sob e cinco, cujos nomes: siegmundas jakobas (17061754),
jus as josephas (1722 m. mi ė halėje), samuelis eusebius (bimė 1711 m., e, como esc e o
be nha das Poppe (1907: 10), inha a ês anos o i mão mais no o alexande io go lieb
pedido de con a -lhe ex a o da bíblia, po an o, ele i ia ainda e kokiais 1718 m.; sob e
sua da a de mo e não há conhecimen o), alexande is go liebas (17141762) e na hanaelis
(mo ė 1763 m.). na hanaelis a pa i de 1749 m. abalha a be lyne pai o ig eja. ele e a
inspe o e mais al o conselhei o da consis o ia (Obe konsis o ial a ). na hanaelis
baumga enes ambém oi ainha elisabe hos ch is ines on
b aunschweig-Wol enbü el-be e n (1717 m. 8 d. no emb o, Wol enbü el 1797 m.
13 de janei o, be lin) Da esposa do ei da P ússia ied icho ii culpėmklausys. josephas,
ė o mi ies 1722 m. gy i bu o likę da ke u i sūnūs: siegmundas jakobas, jus as
alexande is go liebas e na hanaelis, que cump indo a on ade do pai saí am pa a halę
es uda eologia (schloemann 1973: 31). baumga eno pai mo eu susi gęs djio a. Mo ies
pa ale ele es emunhei o Michaelio olo o, be lyno ka ališkojo p ops o e
consis is o ijos pa a ėjo pala as em e mos, lemb ou lhe mais impo an es pessoas
halėje. isso já o am augus as he mannas ancke, jus as b ei haup as9 e paulis
an onas10. ne ukus mi ė i jus as josephas, p adėjęs moky is halės pedagogiume
(au dem Pädagogio)11.
9 joachimas jus as b ei haup s (1658 m. e e ei o 17 d., no heim hanno e 1732 m. ma ço 16 d., be ge
mos eolynas pe o Magdebu go) oi um dos halés pie ismo p adinininkų /. ele oi mui o a o á el a s. j.
baumga en (semle 1758: 89). eólogo, mui o ajudado à halę chegusaam baumga en (semle 1758: 89). 11 jus as
10 Paulis an onas (1661 m. asa io 12 d., obe lausi z – 1730 m. spalio 19 d., halle) bu o ga sus halės
josephas mo ê susi gendo de leupais. seu i mão mais elho siegmundas jakobas es a a jun o com mi š ančiu
jaunuoliu (semle 1758: 87).
271s aipsniai a icles gų12 ganhado ma a ilba kelian es conhecimen os, ambém
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
1722 m. šešiolikme is silpnos s eika os siegmundas jakobas, iš ė o i jo d au-
começou a es uda halės Pedagogiume. / ele en ão já sabia os clásikines idiomas,
ambém acūzų, i alų e inglês, mui o domėjosi his ó ia, mokėsi ma emá icas,
desenhimo. baumga eno pai na biblio eca, segundo b ucke io e semle io, ha ia 10 000
li os (schloemann 1974: 33). M. 1723 baumga enes icou g a emen e en e mo e oi
o çado a cuida de sua saúde (semle 1758: 88). 1724 m. ele o nou halês ied icho
uni e si á io es udan e. s uden as ima ikuliação lis as assinou 431 núme o: 2 P a V.
siegmundo jakobo baumga eno egis o (1724) halės uni e si e o me ikose (UAUA
Halle: ep. 46, n . 2 [17141724]) amosois baumga eno b olis alexande is
go liebas desde 1730 m. ambém s u-
dija o ame pačiame eologijos akul e e:
3 P a V. alexande io go liebo baumga eno į ašas (1730) halės uni e si e o me ikose
(UA Halle: ep. 46, n . 3 [17241741])
1731 m. Uni e sidade eologia aculdade começa a es uda e seu i mão na hanaelis. isso
es emunha ima ikuliação lis as: 4 P a V. na hanaelio baumga eno egis o (1731)
halės uni e si e o me ikose (UA Halle: ep. 46, n . 3 [17241741]
12 semle is (1758: 76) indica que o mes e de eologia baumga eno oi Michaelis olo as (1684 m.,
osche sleben 1748 m. janei o 29 d., be lin), baigęs eologijos mokslus halės uni e si e e, abalhęs
jun amen e com baumga eno pai.
(h pswww.google.l /sea ch?q= olo +be lin+P ops +und+konsis o ial a
&hl=l &gb =2&sa=X&as_q=&spell=1&ei=uXexVnq5i8j9uP yg7ab& ed=0cbaQbsga) (Žiū ė a 2014 04 04).
heb aios do baumga enão mokė amosis eas e n yzia gene alinis supe in enden as johannas
ludwigas Lindhamme is (1689 m. maio 17 d., eismannbe g 1771 m. julho 13 d., au ich), que es udou eologiją
halės uni e si e e e de alhe analisou biblias eks ą. 1720 m. Lindhamme is e a be lyne p ūsų ai elių pulko gens da mes pas o ius.
272 ac a Linguis ica Li huanica LXXI En s ojęs in o halės uni e si e ą,
g asiLda bLaŽienė
baumga enas apossou eno com go hil ą augus ą 8 d., halle)14, sūnų. Nes e casa ele
comeu jun o com a amília, i. e. o nou, owemškai alando, Tischgenosse e meio ano
ancke’ę (1696 m. sausio 1 d., glaucha – 1769 m. ugsėjo 2 d., halle)13, pa ies
augus o he manno ancke’s (1663 m. ko o 12/22 d., Lübeck – 1727 m. bi želio
e a um e dadei o amigo de casa (ein o den liche Hausgenosse) (semle 1758: 88;
schloemann 1974: 33).
s a bus ak as, ku į bū ina paminė i, kad maždaug uo me u į halės uni e si-
e á oi con idado u u o amoso ka aliaučiaus eologos hein ichas Lysius, de e dade johannas hein ichas
Lysius (1704 m. junho 19 d., königsbe g 1745 m. 29 de ma ço, königsbe g), amoso hen icho lysijaus (1670 m. ou ub o
10 d., lensbu g ūnus 1731 m. ou ub o 12 d., königsbe g)15, s. de e ia chama a a enção pa a o a o de que o
p imei o che e do seminá io de língua Li uânia da uni e sidade ka aliaučiaus hen ichas Lysijus pasi ašinėjo
Hen ich Lysius (ci a ičiū ė 2004: 25; plg. Vaclo ą bi žišką (1963 (1990): 470, adinusį Lysijų jonu hen iku. ainda s .
Lysius 1994. beje, ona 13 go hil as augus as ancke oi o amoso augus o he manno anckes sãos, mãe
hen ie a kame sek e o iaus johanno geo geo o halso duk ė. 1750 m. ancke edė e ą Wilhelminę (mo ė 1793),
joachimo sigismundo on ge sdo o ilhaį. C ianças eles não inham. ancke oi eólogo e pedagogas. ele cedo
começou a abalha o is anckes es abelecimen os (F anckesche S i ungen), es udou eologiją, o nou-se
pas o ium, mais a de u gaus ig eja (Ma k ki che) a quidiacono. 1723 m. ele o nou-se adjun o da aculdade de
eologia da halés uni e sidade, 1726 m. o dina iniu p o esso ium. anckes saúde não e a boa, mas ele a endias
ęsê abalhos pai o e suas a i idades misionie iaus na índia e Pensil ânia, onde oi es oma lu e onas ig eja.
anckeę pediu apoio ei da P ússia ied ichas Wilhelmas i e pode-se dize que suas a i idades nep ieš a a o e
ei ied ichas ii. ancke i eu halés pie ismo les amen o e nuopuolio, u ėjusio in luência
b andenbu go-p ūsia his ó ia, empos. ancke endeu milha es de alunos e doen es. 1767 m. ele começou i
conselhei o da consis o ia ducogís ica de Magdebu go. Após a mo e do pai o nou-se di e o das ins i uições
anckes. ancke en e ado halês na cidade cemi é ias cemi é io da amília. Ž .
h p://
www.deu sche-biog aphie.de/s z16793.h ml
(Žiū ė a 2014 03 01).
14 augus as he mannas ancke oi e angelikos eólogo e pedagogas, bažny inių giesmių au o ius, pie is a,
undado ęs a é šiol eikiančias anckes es abelecimen os. seu pai e a ju is a, ducogo e ns o Pamaldžiojo
palácios e conselhei o da jus iça. Mãe Lübecko bu mis o da ido gloxino duk ė. ancke adqui iu bom a
educa imen o ainda em casa, es udou não uma uni e sidade classikines línguas, pa icula men e g eikos,
heb aijos, e eologiją. o nou Magis u Leipcige, dispu a endo sob e a g amá ica do heb aico. na mesma
uni e sidade apgynhe habili acinį abalho e eadê os p imei os se mões Leipcigo Pauliečių ig eja
(Pauline ki che). ancke cedo o nou pie is a, k eipê jo em pa a elho e no o es amen o es údios. halés
uni e si e e ele oi g eikų e o ien alis ikos, mais a de e eologia p o esso . a é 1715 m. ele oi s . ju gio
ig eja (S . Geo gen-Ki che) pas o , 17151727 m. halės cidade s . ul icho ig eja (S . Ul ich-Ki che) pas o . 1968 m.
18 de se emb o d. começou a cons ução de la es náulaiços. anckes ins i uições o am cons uídas 50 anos.
é eno me complexo de edi ícios, no qual e a escola, mo amões casai, di b u eja, ais inė e . . sa o iškame
cidade mo a a e abalha a sob e 2 500 pessoas. ancke en e ado halês na cidade cemi é ias cemi é io da
amília. Ž . h pwww.heiligenlexikon.de://biog aphiena/ augus _he mann_ ancke.h ml
(Žiū ė a 2014 03 O2).
15 Lysijus y esnysis 1719 m. o ganiza o d ikalbio ( okiečių–lie u ių kalbų) Ma ino Lu he io ka ekizmo
e imą, que em 1722 lançou gab ielius engels (dini 1993 .).
273s aipsniai a icles alekna ičienė, 2001 m. publicando dois a igos sob e Lysijų pai, em
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
um não menciona seu a doa: 271292, e na segunda ele já chama só,,hen ich Lysius [2001b:
187206]]. semle is (1758: 91) esc e e que o u u o amoso eólogo ca aliaučiaus
hein ichas lysijus oi con idado à halės uni e si á a ensina eas e n k aš ų kalbų e
quisesse po algum empo ica lá, po que am čionykš ėje akademijoje e a mui o
a o á el condições, mas logo pa iu16. isso oi em 1724. aquele a o mini j. h. Lysijaus
bióg a os17. Lysijus mokė baumga eną a amėjų, a abų, si ų and e iopų kalbų (das
Rabbinische, A abische, Sy ische und E hiopische) (semle 1758: 91). desses p o esso es
de línguas na uni e sidade de halés ambém o am johann hein ichas Michaelis18,
ch is ianas benedik as Michaelis e pax iš os judeu hein ichas ch is ianas immanuelis
ommannas (semle 1758: 91; schloemann 1974: 34). Um p imei os j. h. Lysijaus biog aphų
johannas ch is ophas ne zas ambém en a izou que Lysijų ch is ianas benedik as
Michaelis ap endeu si ų e a abų kalbų, a a si e ęs žydas ommannas a amėjų e
heb ajų kalbų (e [j. h. Lysius] bemühe e sich auch in den Mo genländischen sp achen
seine Wissenscha ollkommene zu machen, indem e das sy ische und a abische
un e de anweisung des he n P o . ch is ian benedic i Michaelis e le n e, auch im
abbinicis und almudicis eines bekeh en juden namens ommann bedien e) (ne z 1745:
25). 1725 m. julho 11 d. desejada imo pai e amigos aconselham ele o nou ied icho
uni e sidade magis u decanaujan já mencioné ajam Michaelis e começou a ensina
es udojančius jaunuolius ([...] bald da au ing e an, seine on go ihm e liehene
gaben in un e weisung de nuo 1724 m. 1726 m. ele podia amilia iza -se com baumga enu
logo chegês, po que os assa am aqueles mesmos p o esso es da halés uni e sidade.
s udie enden jugend zu geb auchen, [...]) (ne z ibd.). aigi, Lysijus halėje bu o
jo ens pessoas podi 16 Plg. ok. ex oą: es wa de nachmalige be m e k nigsbe gische
heologus, hein ich Lysius, welche au eben genan e uni e si
als Leh e de mo genl ndischen sp achen be u en we den. diese wnsch e also, sich noch in einige zei
hie selbs es e zu se en, wo u au hiesige academie s e s seh o heilha e gelegenhei gewesen. [...]
nach ab eise des bishe igen geselscha e s, he n Lysius, [...] (semle 1758: 91). p ecisa chama a a enção à
desc ição nachmalige be m e búsimasis sons. Vendo documen os no ado, que exis e con usão usando pai e
sãos Lysijų nomes. Em 1724 m. johannas hein ichas Lysius a elou à halę, onde conheceu com jus u
josephu b ei haup u, pauliu an onu, augus u he mannu ancke e ou os signi ica i os p o esso es da
uni e sidade halė. ele ap endeu y ų países línguas e começou deles a ensina es udojanços jo ens,
ambém įs eigė collegium cu so ium in n g aecum. 1725 m. junho 11 d. ele o nou magis u halės
uni e si e e, mas logo de halės e e de pa i , po que 1726 m. maio 15 d. oi enca egado ka aliaučiaus
uni e si á io ex ao dina dina iniu eas e n lingu p o esso o ium. ka aliaučiue ele ambém assumiu
pais o abalhos e ajudou ele kunigau i Löbenich o ig eja e inspek uo i sinagogą. 1731 m. o nou-se
p o esso o diná io de eologia, 1736 m. enunciou ao o ien alis ikos ex ao dina y p o esso dos ca gos
de iloso ia aculdade (ne z 1745; 2428; a nold 1746: 189190, 219, 422;
h p://www.manches e .edukan /bio/biokon2.h ū ėm) (Žiu a 10). 2014 12 18 johannas hein ichas Michaelis
(1668 m. julho 26 d., kle enbe g 1738 m. ma ço 10 d., halle) oi eólogo e o ien alis a.
280 ac a Linguis ica Li huanica LXXI podia signi ica mui o mui o à pessoa, endo o
g asiLda bLaŽienė
obje i o de cuida in is língua e ela puoselė i, c iando daquela linguagem ap endimen o
e comp eensão necessá ios ins umen os, no alamuoju caso ocínio, cujo
au o ys ės ques ão ainda p ecisa ão esol e . P o eniencia no amen e su adus
diccioná io o nou mui o impo an e, po que nela e a mencionado au o e p op ie á io.
ela base e oi iniciada a busca de ac os, con i mando que os dados do egis o da
doação são co e os. ambém o nou impo an e acla a , quem e a a p óp ia p o e
niencijos au o . esse obje i o oi usi elkhi os au óg a os baumga eno, encon a
halės Ma ino-Lu he -Uni e si ä zu Halle (A chi de Ma in-Lu he -Uni e si ä zu
Halle), halės-Wi enbe go Ma in-Lu he Uni e si ä e saxonijosanhal o e as biblio e
ekoje (Ma in-Lu he Uni e si ä Halle-Wi enbe g, uni e si ä su. Landesbiblio hek
Sachsen-Anhal ) e halės ancke[…]schen ins i uições a chy e (A chi de F anckes
S i ungen). halėje baumga eno au og a ų não há gausu. sob e i e am g a ações em
documen os da uni e sidade halês, seus man aščių agmen os e ca as, esc i os
la ynų e okiečių línguas. anckes es abelecimen os a qui am gua dados 13
au og a os. isso aš elias, g a ações cole i á ios ca as em colegas, do laiškai
ch is ian ied ich p essie (b essie ), um go hil ui augus ui anckeei e 136 páginas
de manusc i is, esc i o 17281754 m. encon encon au og a ai, como
au o i e ingiausi iesioginiai šal iniai (subačius 2001: 87), inka ašaiysen compa a .
alá el caso o con eúdo de ca as domin ų, se nelas osse esc i o sob e nós
p eocupimus assun os, sob e baumga eno yšius com j. h. Lysijumi, haacku,
Semina u da língua Li uânica. bi u ė iškai ė anckes es abelecimen os a chy e,
ieškodama Li uânia do seminá io de língua, encon ou no seminá io dos ou in es
ied icho P eußo (1705 m., königsbe g 1733 m. julho 5 d. Pilkalnis; 1729 m. 13 junho d.
ima ikuliuo as semina e de língua, d auge indicando que ele191733 m. 17 Pilkalnius e a
kunigas) (schille 1994a: 215) uma ca a, esc i a em 1733 m d go hil Augus in
anckeei, cujo p o esso da ca a ansmi iu link e baumga en, o que isso signi ica
que ele conhecia a baumga en, que é comum com os ou in es do seminá io. há
espe ies, que halés e be lyno a qui os podem encon a e mais e e enças sob e
ais ligações. baumga enes mais uma ez oi e decano da aculdade. isso es emunha
a lis a de es udan es da aculdade de eologia, esc i a em 1738 p óp io dekano
baumga eno (sigism. jac. baumga en), no qual minimi e seus colegas Lange,
p o esso es Michaelis e knappas26 ( ig.), e 1753 m. ca aškas ( ig.). manusc i o pa a
in es igação pode p a e s e e mais dois documen os de anckes ins i uições
a chy o (F anckesche S i ungen). 26 johannas geo gas knappas (1705 m. 25 de
dezemb o d., Öh ingen 1771 m. 30 de julho, halle) oi eólogo, pie is a, halės
uni e si á io p o esso de eologia.
281s aipsniai a icles 6 PaV. / siegmundo jakobo baumga eno g a ação halės uni e si e o
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
s uden ų egis e, conse ado halės uni e si e o a chy e (ua halle: ep 27 n . 1203). 7 P a V.
ex a o de decano siegmundo jakobo baumga eno esc ibi o ca a 1753 m. junho 12 d. la ynų
kalba (Ma in Lu he uni e si ä halle-Wi enbe g uni e si ä su. Landesbiblio hek
sachsen-anhal , ym 169 (1))
282 ac a
g asiLda bLaŽienė
Linguis ica Li huanica LXXI
8 P a V. ex a o de siegmundo jakobo baumga eno ca a a ch is ian ied ich b essie 27 1735 m. (halle,
anckesche s i ungen: a s /M i b 17: 35) 9 PaV. siegmundo jakobo baumga eno aš elis sob e sac i ą, i. i.
sob e misijas sac i os pe siun imą, esc i o 1754 m. no emb o 26 d. (halle, anckesche s i ungen: a s /M 3
h 45: 108) Į e inus donação egis o e baumga eno au og a us nea odo, que p o eniecijos au o ius oi
baumga enas. Po exemplo, doação į aše acima baumga eno pa a dės é e e i amen e ašalo dėmė. ais
dėmių baumga eno manusc i os não ez no a -se, embo a plunksnos in ensidade sinais de é não um.
donação esc i a 27 ch is ianas ied ichas P essie , ou b essie , como indicado anckes ins i uições
a chy o acessí el na in e ne (1697 m. julho 26 d., Pe lebe g 1738 m. e e ei o 15 d., anqueba ), es udou
eologiją halės uni e si e e. Pakei ęs pažiū as abalhou halės pedagogume, mais a de o nou-se
missioná io ( h p://192.124.
243.55/cgi-bin/dhm.pl?x=u& _show=x&we eg=Pe &we =p essie %2c+ch is ian+ ied ic
h++-+biog a ie& eccheck=,26302
(Žiū ė a 2014 043) 0 Po mais sob e anqueba o missão eja.
alekna ičienė 2001: 195198.
283s aipsniai a icles go ikiniu ku sy u, p imei os du pala as sob e menamą dicodyno
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
au o ių humanis iniu la yniškuoju aš u. / baumga eno au óg a os esc i os ambém
não de uma única esc i a, mas de dois ipos de esc i a gó ico cu si ão e humanis inho
la iniškuo esc i o (ž iškai ė 2012: 139140)28. Lyginimui escolhe au óg a os são de
di e en es pe íodos de ida, pois não se sabe da a da g a ação da doação. Compa am-se
pa ienes le as, ambém us p o enienciá ia, mas deles ainda pode pai sko i, embo a
a ski ų žodžių g a ika. kol kas au og a uose pa yko as i ne isus žodžius, už ašy-
nemany ina, que eles pudessem subs i ui essencialmen e opiniê, que o nece donação
de g a ação e baumga eno au og a ų exemplos ealmen e esc e e em não da mesma
mão. sinais da esc i a (ku apka e ou os 1998: 202) em essencial di e em. ambém pa a
es abelece assina o au o es de o nece seus i mãos que eles ambém não nepasi ašė
alexande io go liebo i na hanaelio au og a ai, ku ie, au o ės nuomone, pa odo,
doação egis o, pois di e e le as de ligação e ou os aš o y os especialis as
desc e e sinais (ku apka e ou os 1998: 206 .) 1 Len eLė. no os empos do no o go hic
and humanis ine aš ( aidės i žodžiai) donacijos į aše i siegmundo jakobo
baumga eno e seus b ãos alexande io go liebo baumga eno d[ono] d[edi ]
i na hanaelio baumga eno au og a ai (padidin i, kad iš yškė ų ašysenos ypa ybės)
donacijos į ašo anka baumga eno au og a ai
a
ha
P edige
ʒu
halle
28 au o ė since amen e ag adkoja d . bi u ei iškai ei po ajuda mo alinę e ísica abalhando nos a qui os halės
M. de No emb o de 2012
284 ac a
g asiLda bLaŽienė
Linguis ica Li huanica LXXI
donacijos į ašo anka baumga eno au og a ai
soll,
sollen,
sol [en],
sol e au
Waisenh-
ause
seÿn
baumga -
en
(1724–
1754)
os au óg a os dos i mãos sem nenhuma dú ida, p e e e iam ainda mais de alhadas
pesquisas da calig a ia. ainda de e ia padi bė i halėje, p ocu ando baumga eno
1730–
1731
285s aipsniai / a icles
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
ambien e exemplos de esc i a das pessoas. deles oi ess ujuada ealmen e
conside á el, mas os olhos não žkliu po esc i a, que se ia pelo menos semelhan e a seu
p o esso e bibliog a inão monanklą. seus au óg a os ainda i ini, mas as p imei as
p o eniencijos eks o. Pa s a imiausias baumga enui bu o isgi semle is, pas a ęs
pesquisas mos a am mais di e enças do que simili udes. possí el coisa, que
p o enienção au o ius podia se e algum ou o de mui os baumga enui a sida usių
mokinių. ou a e us, sem mokinių, p o enienção P ahos ocodyno an eslapyje podia
g a a e baumga eno b oliai ou seus ilhos. baumga enas 1734 m. maio 13 d. edê
hen ie e eleno e on bomsdo , nascida 1712 m. ab il 16 d. ela e a ka ališkojo lenkų i
ku iu s iškojo saksų pulkininko Philippo Wilhelmo on bomsdo o duk ė e sob e iu seu
ma ido. sob e ją liūdinčią, našle após [ i o] mo e es usią (jeßige nachgelassene
be b e au Widwe) com digele šiluma esc e e semle is (1758: 108)29. eles i e am 5
ilhos: ch is ianą hen ie ą (n. 31 de maio de 1736), Ma ią eleno ą (n. 7 de junho de 1738),
siegismundą hein ichą (n. 2 de e e ei o de 1740), cha lo eę Wilhelmineę (n. 26 de janei o
de 1743), e ied ichą jakobą (n. 24 de julho de 1745) (semle 1758: 108109). pode-se adi inha ,
que ao leilão li os podiam en ega seus sônūs. na mo e do pai odos os ilhos es a am
i os e, como esc e e semle io nek ologe, nãoeko nep anoks amo ė o: [...] einen
un e gleichlichen Va e nun e lo en haben (semle 1758: 108). sūnums, mo us pai, e a 14 e
9 anos, começėjus ao leilão 1765 m. 25 e 20 anos. 1765 m. assun os da biblio eca podiam
maneja e ilhas ou seus ma idos su ge ques ão, se amília não con idou em ajuda
digi iamen e educados e sob e li os bem como biblio eca maneamen o nusimaniusių
baumga eno b ãos alexande io go liebo e na hanaelio. aqueles assun os ainda de em
se in es igados. Zinių sob e c ianças ainda p ecisa á p ocu a , como e seus esc i os
Lie u ių kalbos semina o ou in ei os, au og a ų. halėje conseguiu encon a apenas
dois baumga eną pe i endo i mãos alexande io go liebo e na hanaelio au óg a os.
pa yzdžių. da k uopščiau ieško ina baumga eno kolegų i mokinių, galbū i
aigi doação da g a a au o iaus p oblema ainda em essência i ina. u in em menção
begalinį baumga eno s opumą e da bš umą é di ícil ac edi a , que ele não osse de
alguma manei a ma kedėjęs adqui idos man aščių, embo a, segundo os us, não es á
conhecida, quando esse man aš is oi adqui ido. como sabe, baumga enes so ia
g a emen e de podag a e chi ag a (plaš akų podag a) (semle 1758: 116). Es a doença se
mani es a d uskų elkimusi nas a iculações e dideliais dolo as (M Ž 1980: 100, 447; e linz
2012: 123 .) e ela podia ne29 online on es esc e o que hen ie e eleono e baumga en
mo ė 1745 m. ( h ps://po al.d/nb.de
opac.h m?me hod=simplesea ch&cqlMode= ue&que y=idn%3d1014
348714) (Žiū ė a 2014 12 10).
semle is (1758: 108) esc e o sob e hen ie es eleono es única i mã ch is ianeę eleono eę, 1727 d. ab il
d. apusią a e cei a do amoso médico johanno junke io (1679 d. dezemb o 23 d., Londo
1759 m. ou ub o 25 d., halle) esposa.
286 ac a Linguis ica Li huanica LXXI pe mi i esc e e , po an o oda ac edi a a
g asiLda bLaŽienė
pa ece ia supe ação, que g a é alguém ou o. aigi ago a ealmen e não pode
con i ma -se que siegmundas jakobas baumga enes osse o au o do donacinio
egis o.
a pa i do es udo pode iam aze -se as seguin es conclusões: 1) halės uni e si e e
lecs ęs Lysijus podia sudomi a baumga eną língua lie u ių i li uanis ine
li e a u a; 2) mui o plausí el, que baumga enes pessoalmen e conhecia haacką e
klausy ojus, nes pa s dės ė semina e; 3) emian is a chy uose as ais baumga eno
seminá io da língua Li uânica au og a ais, pode aze conclusão, que a g a ação da doação ei o não sua mão.
ŠaL iniai baumg a en alexande go lieb 1730: Į ašas halės uni e si e o
me ikose; halle: ep. 46, ua n . 3 (17241741).
baumg a en na hanael 1731: Į ašas halės uni e si e o me ikose; halle: ep. 46, ua
n . 3 (17241741).
baumg a en siegmund ja cob 1724: Į ašas halės uni e si e o me ikose; halle: ep.
46, ua n . 2 (17141724).
baumg a en siegmu n d jacob 1735: Laiškas ch is ianui benedic ui Michaelis ua
halle: ep. 27 n . 1044.
a b u m g a e n s i e g mu n d ja c o b 1735: Laiškas ch is ian ied ichui b essie ,
halle, anckesche s i ungen: a s /M i b 17: 35. baumga en s i e g mund jacob 1738:
Į ašas halės uni e si e o s uden ų egis e, ua halle: ep 27 n . 1203.
baumg a en s iegmu n d jacob 1753: Laiškas la ynų kalba. Ma in Lu he
uni e si ä halle-Wi enbe g uni e si ä su. Landesbiblio hek sachsen-anhal , ym
169 (1). baum g a en siegmund jacob 1754: ca a sob e sac i ą, i. i. sob e a missão sac i ice
pe siun imą. halle, anckesche s i ungen: a s /M 3 h 45: 108.
Li e a Ū a alekna ičie n ė o n a 2001a: die es e des e schollenen königsbe ge
exempla s des handsch i lichen Lysius-ka echismus (1719). Linguis ica Bal ica 9,
271292. alekn a ičie n ė ona 2001b: hen icho Lyzijaus ca a é augus ui he mann
anckei. –
A chi um Li huanicum 3, 187206.
alek n a ič i e n ė ona 2005: hen ich Lysius’ Missionsa bei in P eußisch-Li auen nach
seinen b ie en an augus he mann ancke. In e dispiplinä e Pie ismus o schungen.
Bei äge zum E s en In e na ionalen Kong ess ü Pie ismus o schung 2001. h sg. O
Pa lamen o Eu opeu e o Conselho da Eu opa decidi am es abelece um quad o de e e ência
287s aipsniai a icles mann. / hallesche o schungen 17/2. übingen: Ve lag de
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
anckeschen s i ungen halle im Max niemeye Ve lag, 675688.
pa a a in es igação sob e a Pie ismus. Von udo s ä e in Ve bindung mi ha mu Lehmann,
homas Mülle -bahlke und johannes Walla nold daniel hein ich 1746: Aus liche und mi U kunden e sehene His o ie de K
nigsbe gischen Uni e si
. königsbe g in P eußen: ha ung.
baumga en jakob siegmund 1748–1752: Nach ich en on eine hallischen Biblio-
hek. bd. 1–8. halle: bei johann jus inus gebaue . baumga en jakob siegmund 17521758:
Nach ich en on me kwü digen Büche n. bd. 1–12. halle: bei johann jus inus gebaue . bense
ge ud 1997: kélos nobaźnos giesmes. zum li auischen e angelischen ki chenlied im 18.
jah hunde . Eu opa in de F ühen Neuzei . Fes sch i ü Gün e Mühlp o d . bd. 3.
Au b uch zu Mode ne. h sg. on e ich donne . Weima , köln, Wien: böhlau Ve lag, 447459.
bi žiška Vaclo as 1963 (1990): Aleksand ynas: Senųjų lie u ių ašy ojų, ašiusių p ieš
1856 m., biog a ijas, bibliog a ijas i biobibliog a ijas 2: XVIIIXIX amžiai. Čikaga: jaV Lb
cul u a ondas. segundoas au o ização o og a o inis. Vilnius: Li huanian cul u a
blažienė g asilda, umpa edmundas, gelumbeckai ė jolan a, ada-
mony ė Ve onika 2013: In e ak y us Ry ų P ūsijos žemėlapis. P ieiga in e ne e h p://
ondas. p usija.lki.l /.
büsching an on ied ich 1783: Bey äge zu de Lebensgeschich e denkwü dige Pe sonen
insonde hei geleh e Männe . bd. 1. Halle: e leg on sel. joh. jac. Wi s cu we. ci a ičiū ė
Liucija 2004: Ka aliaučiaus Uni e sidade semina de língua Li uânica. His ó ia e impo ância aos
li uanos cul u a. Vilnius: Li u ians li e a u as e nau osaco ins i u o. dbe 2005 Deu sche
biog aphische Enzyklopädie. 2. übe a bei e e und e wei e e ausgabe. bd. 1. Aachen B aniß, h sg.
on udol Vie haus. München: k.g. sau . doe ing hein ich 1831: Die Geleh en Theologen
Deu schlands im ach zehn en und neunzehn en Jah hunde . nach ih em Leben und We ken
cla ges ell on d . hei ich doe ing. bd. 1. ab. o la: bei johann ka l go ied Wagne . d o inas
Vincen a s 1998: das semina ium Li uanicum an de uni e si ä halle (17271740 in seinem ein luß
au die he ausbildung de li auischen Philologie. Hallesche Fo schungen. bd. 1. Halle und Os eu opa.
Zu eu opäischen Auss ahlung des hallischen Pie ismus. h sg. on johannes Wallmann und udo
s ä e . übingen: Ve lag de anckeee 2010 Enciclopedia Es e ikos. compilado , o ganizado e
edi o cien í ico juozas und Schöp ung bei Hallischen Theologen des 18. Jah hunde s.
schen s i ungen halle im Max niemeye Ve lag, 157–171.
Physiko heologie im his o ischen
Mu eika. Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos cen as.
eh ha d - ein susanne 1996: Zwischen Glaubensleh e und Ve nun wah hei . Na u
Con ex o. bd. 3. h sg. on Man ed bü ne Müns e : Li .
288 ac a Linguis ica Li huanica LXXI e linz udol 2012: Vidaus ligų di e encinė
g asiLda bLaŽienė
diagnozė. Vilnius: Medicinos cen o de pesquisas e consul as ge oMeda.
gei le Leopold 1875: Li auische S udien. auswahl aus den äl es en denkmäle n, dialec ische
beispiele, lexikalische und sp achwissenscha liche bei äge on. d . Leopold gei le . P ag:
Mou ek.
hi sch emanuel 1968: Geschich e de neue n e angelischen Theologie im Zusammenhang
des eu opäischen Denkens. bd. 2. gü e sloh: Ve lagshaus ge d Mohn. ho baue johann
ch is ian 1805: Geschich e de Uni e ss ä Halle bis zum Jah e
1805. halle: schimmelp ennig.
h 1998 Religion in Geschich e und Gegenwa . handwö e buch und eligionswissenscha .
Vie e, öllig neu bea bei e au lage, h sg. on hans die e be z, don s. b owning, be nd
janowski, ebe ha d jängel. bd 1. ab. übingen: Moh siebeck. jacob s edu a d 1898: johann
Libo ius zimme mann und die pie is ische bewegung in We nige ode. Zei sch i des
Ha z-Ve eins ü Geschich e und Al e umskunde 31, 121226. kaunas domas 1996: Mažosios
Lie u os knyga. Lie u iškos knygos aida 15471940.
Vilnius: bal os a cos.
ku apka e[gidijus], Male ski h[end yk], Palskys e[ugenijus], kuklianskis s[amuelis] 1998:
C iminalis ikas echnikos undamen os. Vilnius: eug imas. Lemeš k i n ilja 2012: ied ich
wilhelmu haackui a ibuímos P ahos manusc ipcional dos idiomas okiečiųlie u ių. Majoji
Lie u a; pa ibio pesquisas cul u ais. Lbų e cul u as juni as a chy ai. Vilnius: eu opos
kalbų i kul ū ų dialogo y ėjų asociacija ekkd a, Lemeš k i n ilja 2013: P ahos
31–58.
okiečiųlie u ių manusc ip inio žodyno au o ys ės klausimu. Ac a Linguis ica Li huanica
69, 269279.
Lessing go hold eph aim 1759: b ie e die neues e Li e a u be e end.
d eiundd eissigs e b ie . den 19. ap il 1759. Lessings We ke in ün Bänden. d i e
band. be lin und Weima : au bau-Ve lag, s. 9699.
LkŽe Lie u ių kalbos žodynas 120, 19412002; a ian e ele ônico. edi o ias colegia: ge ūda
nak inienė ( y . edak o ė), jonas Paulauskas, i u ė Pe okienė, Vy au as Vi kauskas,
jolan a zaba skai ė. Vilnius: Ins i u o das línguas Li uãs. Access In e ne www.lkz.l .
Loh ge ha d 2002: Ve zeichnis de Ka aloge on Buchauk ionen und P i a biblio heken
aus dem deu schsp achigen Raum. eil 3: 17611780. Leipzig: . Lysius hein ich johann 1993:
Mažasis Ka ekizmas. Segundo be lyno manusc ip o p epa ou Pie o u. dini. Vilnius:
Mokslo e enciklopedijų publikla. [Meie geo g ied ich] 1763: Alexande Go lieb
Baumga ens Leben, desc i on Geo g F ied ich Meie . halle im Magdebu gischen:
e leg on ca l he mann hemme de.
289s aipsniai a icles M Ž 1980 as auskas Vy au as, biziule ičius
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
s asys, Pa ilonis salezijus, Vai ila ičius adomas, Vileišis aleksand as. /
Medicinos e minų žodyne z johann ch is oph 1745: Des Apos els Pauli
nas. Vilnius: Mokslas.
abgen
hig es en liche Bekenn niß, o denen Thessaloniche n, on seinem ge h en Am e und Wandel
aus den Wo en des e s en B ie es an die Thessaloniche , im ande n Capi el, . 3.4.5. bey dem
Hoch e dien en Eh en-
Ged
ch niß Welches dem
Weyland
Hocheh w digen, in
GOTT and ch igen und
Hochgelah en He n
Johann Hein ich
Lysio, De H.
Sch i
Hochbe hm en
DOCTORI, bey de L blichen
K
nigsbe gischen Academie Hochme i i en
PROFESSORI, Hoch e o dne en
Consis o ial=Ra h, PASTORI de L
benich schen P a =Ki che, wie auch Inspec o i de L bnich schen Schule und Jdischen
Synagogæ, Nachdem De selbe den 29. Ma ii dieses 1745. Jah es in dem 41. Jah , Seines hmlich
ge h en p ies e lichen Lebens und Wandels, san und selig in dem He n en schla en, und
da au den 9. Ap il in hiesige P a =Ki che bee dige wo den, an demselben be b en Beg
bniß=Tage o ges elle on Johann
Ch is oph Neß, Diacono bey de selben P a =
Ki che. k
nigsbe g: ged uck bey Ma in ebe ha d do n, k nigl. P i il. buchd ucke . Poppe benha d 1907:
Alexande Go lieb Baumga en. Seine Bedeu ung und S ellung in de Leibni z-Wol ischen
Philosophie und seine Bedeu ung zu Kan . Seine Bedeu ung und S ellung in de Leibni z-Wol ischen
Philosophie und seine Bedeu ung zu Kan . Seine Bedeu ung und S ellung in de Leibni z-Wol ischen
Philosophie und seine Bedeu ung zu Kan . Nebs Ve ö en lichung e langung de dok o wü de de
hohen Philosophischen und na u wissenscha lichen Fakul ä de uni e si ä Müns e in
eine bishe unbekann en Handsch i de Äs he ik Baumga ens. inaugu al – disse a ion zu
Wes allen o geleg on be nha d Poppe aus Laue . bo na-Leipzig: buchd ucke ei obe noske.
e k 1971 Realencyklopädie ü p o es an ische Theologie und Ki che. beg ünde on j.j. he zog.
in d i e e besse e und e meh e au lage un e Mi wi kung iele heologen und ande e
geleh en h sg. on. d. albe hauck P o esso in Leipzig. zwei e band. a e has on cäsa ea
bibel ex des a . un e ände e nachd uck de 18961913 bei de j. c. hin ichsschen buchhandlung in
Leipzig he ausgegebenen ausgabe. g az: akademische d ucku. Ve lagsans al . oebb e g e g g a.
2005: Pie is s and he o de s o c ea ion. In e dispiplinä e Pie ismus o schungen. Bei äge zum
E s en In e na ionalen Kong ess ü Pie ismus o schung 2001. h sg. O Pa lamen o Eu opeu e o
Conselho da Eu opa decidi am es abelece um quad o de e e ência pa a a in es igação sob e a
Pie ismus. Von udo s ä e in Ve bindung mi ha mu Lehmann, homas Mülle -bahlke und
johannes Wallmann. hallesche o schungen 17/2. übingen: Ve lag de anckeschen s i ungen
halle im Max niemeye Ve lag, 747758.
schic k e anz Pe e 2001: de Pie ismus on 1676 bis 1800. Ki chengeschich e in
Einzelda s ellungen iii/1. h sg.: ul ich gäble , ge haendle und joachim ogge. Leipzig:
e angelische Ve lagsans al .
schic k e danz Pe e 2005: das Mi einande on Pie ismus und au klä ung in halle. In e dispiplinä e
Pie ismus o schungen. Bei äge zum E s en In e na ionalen Kong ess ü Pie ismus o schung
2001. h sg. O Pa lamen o Eu opeu e o Conselho da Eu opa decidi am es abelece um quad o de
e e ência pa a a in es igação sob e a Pie ismus. Von udo s ä e in Ve bindung mi ha mu
Lehmann, homas Mülle -bahlke und johannes Wallmann. hallesche o schungen, bd. 17/1. übingen: Ve lag de anckeschen s i ungen halle im Max niemeye Ve lag, 235242.