265s aipsniai a icles /
g asiLda bLaŽienė
Ins i u o de lenguas Lie u ių
Mokslinių in es igaciones di ecciones: p ūsų esp. bal os idiomas,
onomas ika, iejoj bal os aš ija.
da aPie P ahos
man aŠ inĮ VokieČi
Lie uVi kaLb Dic iona y
Mo e on he P ague Manusc ip
ge manLi huanian dic iona y
ano ación
P ahos manusc ip i o dicciona io de lenguas okiečiųlie u ių en el cí culo cien í ico en ó, cuando
sob e él hace penke ios años p abilo ilja Lemeškinas. Zodyno y ėjus dominó sob e odo el mismo
ex o del manusc i o, ocodyno au o ys ė, sob e la cual p ęs a de la donación g abación manusc i o
po ada, en el cual como au o mencionado hacke. Es a g abación ambién pe mi e spė i, que el
manusc ip is del dicodino galėjęs pe eni i al encímiam halės uni e si a i p o eso ui siegmundui
jakob baumga enui. según ma e ial ecopilado en los a chi os halés, en es e a ículo se discu e el
p oblema del dueño del manusc i o, con obje o con i ma o e u a spėjimą, que el dueño del
manusc i o galėjęs se mencionadois baumenasga .
anno a ion he P ague manusc ip ge manLi huanian dic iona y s a ed ci cula ing in scien i ic
sou ces a e ilya Lemeshkin spoke abou i i e yea s ago. he esea che s o he dic iona y
we e i s o all in e es ed in he manusc ip ex i sel , he au ho ship which was deduc ed
om he dona ion insc ip ion in he lylea o he manusc ip whe e he au ho was deno ed as
‘hacke. he insc ip ion also p esupposes ha he manusc ip o he dic iona y migh ha e
belonged o he amous p o esso o he uni e si y o halle siegmund jakob baumga en.
au o ía, baumga eno li uanis inė biblio eka, ašysenos analizė. keyWo ds: P ague manusc ip
esMiniai ŽodŽiai: P ahos ank aš inis okiečių–lie u ių kalbų žodynas, donacijos į ašas,
ge manLi huanian dic iona y, dona ion insc ip ion, au ho ship, Li uanis ic lib a y o baumga en,
analysis o handw i ing.
266 ac a Linguis ica Li huanica LXXI based on he ma e ial om he a chi es o he uni e si y o
g asiLda bLaŽienė
halle he a icle discusses he issue o he owne ship o he manusc ip in o de o con i m o
deny he p esump ion ha he owne o he manusc ip migh ha e been he abo e men ioned
baumga en. Cuando P aga ca olio uni e sidad bal ís ica semina o spi i us mo ens habil. d . hos
ódyno descub imien o, se hizo cla o que adosi o o lexicog a inis eas e n P usia monumen o, al
cual es necesa io in es iga y publica 1. Lemeškinas pasiña buena sa ibe a él lip e limpa no publica
ilja Lemeškinas paskelbė apie ied ichui Wilhelmui haackui p iski iamo P a-
y o os au o es de noap a i li uanis ikas y bal is ikas uen es. P ahos hand esc i inio
okiećlie u ių kalbų žodžio, gua dado República Checa po Leopoldas gei le (1847 oc ub e 18 d. 1885
junio 2 d.), quien p opo cionó b e u é in o mación a los bal is as en el bien conocido lib o Li auische
S udien, edi ado en P aha m. gei le ge geo ge hein icho e dinando nesselmanno 1851 m. edi ado la
nacionalinės biblio ekos ank aščių i senųjų leidinių sky iuje (signa ū a XVi. .30),
a eju Lemeškinas nebu o pi mei is. XiX amžiaus an ojoje pusėje šį žodyną a ė
supplemen a dicciona ia de lenguas okieć en es palab as, su aus einem in de p age biblio hek
au de wö e buche ( P ah iško žodyno saug e): me lė, pa elis y p ana (gei le 1875: 9 106, 103, 104).
en el dicciona io de Li u ias odos es palab as зафиксировать: me lė ‘d ėseliena, mai a, insc i a de la
mencionada gei le io lib o (LkŽe), pa upelis ‘ba o kulnas de eximio ka al handiaučiaus a chy oesc i inio
dicciona io, Msc. 84o, nesselmanno ocodyno e p ãna as ‘neguumas, sus u ukima, gumbas medienoje de
gei le io lib o (LkŽe). aigi ace ca de loodyno buno s andan e de allados a los es udios des e manusc i o
imą P ahos biblio ekoje žinių bū a. kyla klausimas, kaip i kada žodynas a kelia o į
P ahą. apsk i ai klausimų, susijusių su žodyno au o ys e i sa ininkais, is daugėja,
unos p egun as keičia o os. Po ejemplo, paneigus spė ą haacko au o ía, a una p egun a ya se esponde,
pe o su gió o a: quién si en onces au o ? (Lemeškin 2013: 269279; iškai ė 2014: 292317). ya en a ias
ocasiones discu ida y XViii. medio p o eniencia, según la cual ue iden i icado el au o y dueño del dicciona io
de P ahosa (Lemeškin 2012: 37, 5455; 2013: 276277). P o eniencijoje au o iumi ing esado hacke, b e emen e
mencionando que él ue homokslininkas Li uania, es udió halėje y exhibió su ciencia del lenguaje [halės]
Waisenhauso (lie. našlaičių namų) imp us u ėje2. Šią p o eniención i mé baumga en, po cuyo iden idad de
la espues a inal has a que no hay. 1 Más amplamen e z . Lemeškin 2012: 3158. Es e a ículo es á p epa ado
bajo la Comisión Es a al de lenguas li uanas 2012-04-02/2012014-03-31 inanciada p oyec o F ied ich Wilhelmui
Haacku a ibuido manusc i o okiečiųlie u ių kalbų žodžio (XVIII a. p .) análisis y p epa ación pa a p ensa
(su a ies n . k-42). 2 Vocškas ex o es ex ensamen e esnag inado Lemeškino, diciendo con ch is iane
schille i bi u e iškai e (Lemeškin 2013: 277). opinión de la au o a del a ículo, in e p e a ion des e
umpo ex elio 2013 m. adosi obje i o de la au o a del a ículo e a halé en a chi os y biblio ecas
encon a con iimien os conocimien os ace ca p o enienció pasi ašiusįjį: [j.] o [d.] baumga en4. D
in e p e e uo inas como Doc o , es p o eniencia pudo g aba él mismo baumga enes, si Dominus, 3
dėl o, kad p ojek o ykdy ojai Lemeškinas i iškai ė jau iš esmės bu o įsigilinę į i iamąjį žodyną.
267s aipsniai a icles
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
1 P a V. P ahoje saugomo žodyno ank aščio p o eniencija (1 ; nk Č : XVi. .30)
auc o hacke. /
Wa P edige in Li hauen. ha
u halle s udi . seine sp ach=
leh e ſoll au dem Waiſenhauſe
ged uck seÿn. dono dedi
[j./d.]3 baumga en.
slliaus os p esen an la p ime a le a posibles a ian es j. o d. 4 a k eip inas a encion que Lemeškinas 2012
m. pe skai ė d<edica i > d<ominus> d<oc o > j. baumga en, pe o independien emen e de la in e p e acion
de la donación él se había pasionado hacia baumga eną sie i con el imuio hal hal p o esso 55, (Lemeškin
2012: 54). 2013 m. cien í ico ya p esen ó sólo [d.] baumga en, en a izando que D puede in e p e a se
a io amen e. es o puede signi ica el í ulo Doc o o Dominus ‘ponas o dono dedi dedica i la úl ima
palab a an umpą (Lemeškin 2013: 277). dedikacinėse si uaciones Dono dedi signi ica ‘pado anojo o ‘da ė
do anų. Veiksmajudio o mas dedica i co o del la ynų ab e ia ū as są ados no. umpinys d: puede
eikš i: domini, dic io, di isio, di idi , domina io; .d. dicens, duo. (už es a in o mación ag adezco d . olandui
k egždži.) debe ía añadi , que Lie u ių kalbos ins i u e lle ando a cabo los abajos del p oyec o ue
abajado con copias del dicciona io. au o ė del a ículo jun o con bi u e iškai e P ahoje de alles
examinaba y o iginalą, que ayudó a e lo, lo nope eikia copias, . i. aisymus, in a colou s, aisy ų luga es
ba s ymą sandėliuku, según in a colo ą y plunksnos pasp udimą ambién e a posible pe cibi , cuándo
dicodyno au o ius pe ašinė ojas da ė pe paukas. en pocas palab as, ilgame ė abajo con
manusc i ščiais expe iencia pe mi e hace conclusióná, que las mejo es copias no subičia o iginalalo.
268 ac a Linguis ica Li huanica LXXI es o és a la pudo g aba y o a pe sona.
g asiLda bLaŽienė
P o eniencia ya ha sido aducida al idioma li uanos (Lemeškin 2012: 55; 2013: 277). ex o
neilgas sólo cua o líneas de y pa ašas. aho a sob e el mis e ioso baumga en. como
ue many a 2012 m. (Lemeškin 2012: 5457), p o eniención egis é siegmundas jakobas
baumga enas, uno de los más b illan es XViii a. p ime a pa e de halés y odas Alemania
p o os. pa a de e mina p o eniencia au o esí y con el in con i ma o nega i spėjimą
po P ahos dicodyno pe enimien o siegmundui jakob baumga enui, necesi ó pe e s i
sus esc iby us y halės a chy uos gua damus laiškus, no as, paskai ų konspek us.
np esionó, que muchas bibliog a ías conocimien os sob e conocinomás pie is a,
esc ibi o , aducij, muy populia ų y es udian es a o i amo p o eso de la
uni e sidad, biblio ilą son no muy de alladas, algunas eces y con adic o ías, aunque
sob e él ha sido esc i a conside ablemen e. ambién n'es upé que a chi alijos,
elacionados con baumga enu, halėje no hay gausu. Vokiečių biog a ijų enciklopedijos
(Deu sche biog aphische Enzyklopädie) i ome, edi adoame 2005 m. Miunchene, son minimi
du baumga enai, elacionados con siegmundu jakobu, i. i. pad e jakobas baumga enas
m. 1668 Wolmi s ed 1722 m. junio 29 d., be lin), e angelikos eólogo, poe a, indicando que él
ue iloso o alexande io go liebo5 y eólogo siegmundo jakobo (16706 m. 14 d.,
Wolmi s ed 175 m. julio.
(1714 m. bi želio 17 d., be lin – 1762 m. gegužės 26 d., ank u an de ode )
4 d., halle) pad e (dbe i 429432). an e io es 18961913 m. ealinés p o esche Theologie und Ki che) ii omo se
an iškos eologijos i bažnyčios enciklopedijos“ (Realencyklopädie ü p o es an is-
señala que mūsų baumga enes pad e jakob baumga enes enía dos gabius hijas, de los cuales
siegmundas jakobas e a el mayo , y jaunesnís he mano alexande is go liebas e a conocido ol ininkas
( e k 1971: 464466). M. En 1998 isli ame zynne his o ias i aho a ies eligija (Religion in Geschich e und
Gegenwa ) se esc ibe que siegmundas jakobas ue in luyen e eólogo. po e udición lo šlo ie on Vol e as
e go holdas eph aimas 5 alexande is go liebas baumga enas cien í ica es é ica p imadininkas
Alemania. emp ano habiendo quedado hué laicio ue acep ado en halés pedagogismo, más a de es udió
halés uni e sidad eología acul ade y 1737 m. se con i ió en ex ao dina i p o esso ium, y desde 1740 m.
ank u o an e ode io mundo sabidu ía y dailichos ciencias p o eso ium (P o esso de Wel weishei
und de schönen Wissenscha en). mayo in luencia la hizo pa a él como ilóso o y es e ólogo el
acionalismo de ch is iano Wol o (h p://www. baumga en-alexande -go lieb.deleben/#meie ) (Žiū ė a
2014 2 25). sob e cien í ico después de su mue e 1763 m. esc ibió: jo cabeza ue puikiausiai susis emin a.
Todo, de lo que él pensé, ue sis ema. él su endé iegos del mundo sabmincios e dade os y opiniones chaos.
en su cabeza de eso o m osi e dade os y opiniones mundiai (sein kop wa o züglich sys ema isch.
alles, was e dach e, wa d sys em. in die chaos, de Wah hei en und de Meynungen de al en Wel weisen,
b ach e e o dnung, und in seinem Ve s ande wu den Wel en de Wah hei en und Meynungen da aus
(Meie 1763: 37). aigi alexande is go liebas baumga enes ue conside ado uno iskiliausių XViii a. iloso os.
sus más des acados abajos Aes e ica (1750 1758), Me haphysica (1739), E hica Philosophica (1740) da ía
eno meulé in luencia no una sola es e ologų y iloso ų ca a. aún z . 1907 Poppe i ee 2010: 6465.
269s aipsniai a icles Lessingas6 como eólogo del pe íodo de ansición en e el iejo y el nue o
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
p o es an ismo (h 1998: 11801181). m. 1758 su ap endiz y cop amin is johannas salomonas semle is (1725 m.
diciemb e 18 d., saal eld 1791 m. ma zo 14 d., halle) publicó la misma p ime a, más de allada baumga eno
bibliog a ía, que p a e čia y hoy. Más a de sus bibliog a ías ue o malizada más. el é mino eólogo del
7
pe íodo ansicional (Übe gangs heologe) adqui ió en la p ime a pa e del siglo XViii y lo había que en ende
como eiškian į la eología del pe íodo ansicional (Übe gangs heologie)8. 6 Vol e as (1694 m. no iemb e 21 d.
1778 m. mayo 30 d.), acūzos esc ibien e y ilóso o, iluminos epochos es ella, llamaba siegmundą jakobą
baumga eną okiečių mokslininkų ka ūna (kaunas 1996: 188). Eph holdas eph aimas Lessingas (1729 d. ene o 22 d.,
kamenz 1781 m. asa io 15 d., b aunschweig) ue el más des acado poe a, d ama u go, ilóso o de la época
iluminada galesca, al cual e an conocidas y dos li a ias liaudies dainos de Pilypo uigio Lie u ian
Ve keh […]Deu sches und Deu sch[…]Li auisches Lexkeh, We iconinnen ein hinlngliche Vo a h an W und
Redensa en, welche sowol in de H e n, als in alle ley Hand und de Gesellscha de menschlichen Vo kommen
is : [...] mi mglich So g , iel uh ig Fleiß, Philipp undha s en e e ah ene diese Sp ache on Ruhm und Ruhm,
knigsbe g, d uck s und e leg s i. h. ha ung, 1747) (bi žiška 1963: 2025). Lessingas esc ibió: De ellos se puede
pasapo e, que as cada uno dingaus lopinėliu nace poe as y que p o undos sen imien os no es solo p i ilegia de
las naciones kul ū ingųjų. ecien emen e a čiau uigio dicciona io de lenguas lie u ias y inalmen e
ap egá ame y inėjime sob e es a lengua ap ikao aquí muy de ančią e enybę, que me sin in p ajeugó. es un
pa e o Li u iškų dainos o dainelių, kokias allí can en las chicas del pueblo. qué ingenuo sąmojis! cual pujasísimo
según uigio e imá: [...] [esos can os son,,aš enuncié mi mo užei y,,anks ų my ą i užį G. B.]. modlusis homb e
apología, que anunbiąs ales nadacus, él e čiau hab ía apologés, que no neįdėjo (Lessing 1975: 9799) (Ve ė
Liucija ci a ičiū ė). 7 johannas salomonas semle is ue eólogo e angélico y uno de la iluminada epochas eología
c eado es. desde 1743 m. halés uni e si e e es udió classikinę ilologiją, his o ia, logiką y ma emá icas, desde
1744 m. con s. j. baumga eną e angelikų eologiją, palbas. especial a ención semle is dedicó al his ó ico c í ico
de la biblia. Vado aujado baumga eno él 1750 m. ecibió magis o g ado po abajo Vindiciae plu ium
ža us pap as umas! jums ne eikės nieko ieško i lie u ių kalbos žodyne: aš čia jums i nu ašysiu d i
p aecipua um lec ionum codicis g aeci No i Tes am... (exp esskobdin o 1750 m.) y esos mismos años se con i ió
u go de es ados y cien í icos dia ios (Kobu ge S aa sbund Geleh enzei ung). 1753 m. asa io mes al do o
uni e si e e apgyné dak a o dise ación y ue doc o de eología. ais mis mismos 1753 m. įjo a halę y se
con i ió o dina iniu p o eso o ium. uni e sidad él e a esponsable de odas las disciplinas eológicas. po
cie o, semle io nuopelnus nue o es amen o manusc i os y imams mini exólogos li uanos, conc e amen e
Paulius subačius (2001: 523). semle is ue p o ek o iumi 17611762, 1771771, 17891790 m. desde 1757 m. semle is
di ec o del semina io eológico. Es e pos ó lo pe dió en 1779 po el kon a e siškojo ca lo ied icho bah d o
pak ie imo į halės uni e si e ą (h p://www.deu sche-biog aphie.de/s z80023.h ml) (Žiū ė a 2014 02 20). Es os
hechos mues an, cuál es el es ado de ánimo sklandė halės uni e si e e. pa icula men e impo an e y
signi ica i o pa a la ida de la uni e sidad de halé es semle io de dos pa es au obiog a ía (17811782). 8 el é mino
Übe gangs heologie o Theologie des Übe gangs adosi XVIII a. p ime a pa e y ue aplicado halés eólogos, sob e
odo siegmundui jakob baumga enui. así se a ó de desc ibi eología del iejo y nue o p o es an ismo
unionizada, ya que ella ue la e dade a p omo o a de desa ollos de la eología. oji la eología a šaaka
a e ié onse e i a k aš u ines polemicas y buscó len a e o ma (hi sch ii 1968: 319, 371 .; schloemann 1974: 16).
270 ac a Linguis ica Li huanica LXXI baumga enas i ía, cuando i ía el iejo
g asiLda bLaŽienė
p o es an ismo, pie ismo y mode nusis ciencia. él i ió sólo 51 años, esc ibió muy mucho
y enía didelį bū į izkilių mokinių, que más a de pa icipa on ac i amen e en las
eologicas diskusiones alemanas (apie mokinius é. schloemann 1974: 21; eh ha d - ein
1996: 79; schicke anz 2001: 113). po je, sus pas lec u as escuchá onse y los he manos más
ju eniles alexande is go liebas y na hanaelis. deb ían aco da se los más impo an es
hechos de la ida y ac i idad baumga eno. necesėgus o he manno anckes ín im
compañ ažygis. ancke él, ied ichswe de io y do o eens ad o pas o ių, lanké
ų paminė i, kad jo ė as jakobas aip pa p iklausė halės pie is ams i bu o au-
be lyne. Ma ina osina elisabe h, me gau ine pa a de Wiedemann (semle io (1758: 73)
esc ibe que ella e a ba ba a osina) mo í emp an 1717 m. Después de la mad e niños
mue e p supe isó močiu ė anna ba ba a Wiedemann (me gau inė pa a dė kubi z),
nacida be lyne. pad e e a muy educado y enseñé a sus hijas. y esos sūnų en la amilia
e an sie e (semle 1758: 73). Known exis e sob e cinco, cuyos nomb es: siegmundas
jakobas (17061754), jus as josephas (1722 m. mi ė halėje), samuelis eusebius (bimė 1711 m.,
y, como ha esc i o be nha das Poppe (1907: 10), enía a es años el he mano más jo en
alexande io go liebo pedido de con a le un pasaje de la biblia, es deci , él i ía aún y
kokiais 1718 m.; ace ca de su echa de mue e no se conoce), alexande is go liebas
(17141762) y na hanaelis (mu ė 1763 m.). na hanaelis desde 1749 m. abajaba en be lyne
pad e en iglesia. él e a inspec o y p incipal conseje o de la consis o ía
(Obe konsis o ial a ). na hanaelis baumga enes ambién ue eina elizabe hos
ch is ines on b aunschweig-Wol enbü el-be e n (1717 m. 8 d. no iemb e, Wol enbü el
1797 m.
13 de ene o., be lin) Pecėmklausys esposa del ey de P usia ied icho ii. josephas,
ė o mi ies 1722 m. gy i bu o likę da ke u i sūnūs: siegmundas jakobas, jus as
alexande is go liebas y na hanaelis, que siguiendo la olun ad del pad e se ue on a halę
pa a es udia eología (schloemann 1973: 31). baumga eno pad e mu ió susi gęs djio a.
Mi ies pa ale él es imonininko Michaelio olo o, be lyno ka ališkojo p ops o y
consis is o ías pa a ėjo palab as en deci , eco dé a él más impo an es pe sonas
halėje. es o habidas augus as he mannas ancke, jus as b ei haup as9 y Paulis
an onas10. ne ukus mi ė i jus as josephas, p adėjęs moky is halės pedagogiume
(au dem Pädagogio)11.
9 joachimas jus as b ei haup s (1658 m. asa io 17 d., no heim hanno e 1732 m. ma zo 16 d., be ge
monas e olynas an e Magdebu go) ue uno de halés pie ismo p adinininkų /. él ue muy a o able a s. j.
baumga en (semle 1758: 89). eólogo, mucho ayudado en halę a ibusiam baumga enui (semle 1758: 89). 11
10 Paulis an onas (1661 m. asa io 12 d., obe lausi z – 1730 m. spalio 19 d., halle) bu o ga sus halės
jus as josephas mu ié susi gęs de lep a. su he mano mayo siegmundas jakobas es aba jun o con mi š ančiu
jaunuoliu (semle 1758: 87).
271s aipsniai a icles gų12 gañado ma a illba kelicien es conocimien os, ambién
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
1722 m. šešiolikme is silpnos s eika os siegmundas jakobas, iš ė o i jo d au-
comenzó ap ende halės Pedagogiume. él en onces ya enseñaba clásikines lenguas,
ambién ecūzos, i alų y ingles, muy domėjosi his o ia, mokėsi ma emá icas, dibujimo.
baumga ene pad e biblio eca en, según b ucke io y semle io, había 10 000 lib os
(schloemann 1974: 33). M. 1723 baumga enes se en e mó g a emen e y ue o zado a
cuida se su salud (semle 1758: 88). 1724 m. él se con i ió en es udian e de halés
ied icho uni e sidad. s uden as ima ikuliaciones sú aše i mé 431 núme o: 2 P a V.
siegmundo jakobo baumga eno g abación (1724) halės uni e si e o me ikose (UA
Halle: ep. 46, n . 2 [17141724]) el amoso baumga eno b olis alexande is
go liebas desde 1730 m. ambién s u-
dija o ame pačiame eologijos akul e e:
3 P a V. alexande io go liebo baumga eno į ašas (1730) halės uni e si e o me ikose
(UA Halle: ep. 46, n . 3 [17241741])
1731 m. uni e sidad eología acul ade comienza a es udia y su he mano na hanaelis.
es o es imonia ima ikuliaciones lis as: 4 P a V. na hanaelio baumga eno egis o
(1731) halės uni e si e o me ikose (UA Halle: ep. 46, n . 3 [17241741]
12 semle is (1758: 76) indica que el baumga eno maes o de eología ue Michaelis olo as (1684 m.,
osche sleben 1748 m. ene o 29 d., be lin), baigęs eologijos mokslus halės uni e si e e, abajęs jun o con
baumga eno pad e. (h pswww.google.l /sea ch?q= olo +be lin+P ops +und+konsis o ial a
&hl=l &gb =2&sa=X&as_q=&spell=1&ei=uXexVnq5i8j9uP yg7ab& ed=0cbaQbsga) (Žiū ė a 2014 04 04).
heb ejos de baumga enó enseñó el amoso eas e n isia gene al supe in enden es johannas ludwigas
Lindhamme is (1689 m. mayo 17 d., eismannbe g 1771 m. julio 13 d., au ich), quien es udió eología halės
uni e si e e y de allemen e analizaba biblía ex á. 1720 m. Lindhamme is e a be lyne p ūsų ai elių pulko
gens da mes pas o ius.
272 ac a Linguis ica Li huanica LXXI Įs ojęs į halės uni e si e ą, baumga enas
g asiLda bLaŽienė
asis u o en go hil ą augus ą 8 d., halle)14, sūnų. En és e casa él comía jun o con
amilia, i. i. se con i ió, owemškai diciendo, Tischgenosse y medio año e a un
ancke’ę (1696 m. sausio 1 d., glaucha – 1769 m. ugsėjo 2 d., halle)13, pa ies
augus o he manno ancke’s (1663 m. ko o 12/22 d., Lübeck – 1727 m. bi želio
e dade o amigo de casa (ein o den liche Hausgenosse) (semle 1758: 88; schloemann
1974: 33).
s a bus ak as, ku į bū ina paminė i, kad maždaug uo me u į halės uni e si-
e á ue in i ada el u u o amosos eólogo ka aliaučiaus hein ichas Lysius, de e dad johannas hein ichas
Lysius (1704 m. junio 19 d., königsbe g 1745 m. 29 ma zo d., königsbe g), amoso hen icho lysijaus (1670 m. oc ub e
10 d., lensbu g ūnus 1731 m. oc ub e 12 d., königsbe g)15, s. debe ía llama se la a ención al hecho de que el p ime
je e del semina io de lengua Lie u ių de la uni e sidad ka aliaučiaus hen ichas Lysijus pasi ašinėjo Hen ich
Lysius (ci a ičiū ė 2004: 25; plg. Vaclo ą bi žišką (1963 (1990): 470, adinusį Lysijų jonu hen iku. aún z . Lysius 1994.
po beje, ona 13 go hil as augus as ancke ue el amoso augus o he manno anckes sūnus, mad e hen ie a
kame sek e o iaus johanno geo geo o halso duk ė. 1750 m. ancke edé e ą Wilhelminę (mi é 1793), joachimo
sigismundo on ge sdo o hijaį. Chicos ellos no enían. ancke ue eólogo y pedagogo. él emp ano comenzó a
abaja o is anckes es ablecimien os (F anckesche S i ungen), es udió eología, se con i ió pas o ium,
más a de u gaus iglesia (Ma k ki che) a chidiacono. 1723 m. él ue adjun o de la acul ad de eología de halés
uni e sidad, 1726 m. o dina iniu p o eso om. anckes salud no ue buena, pe o él a ediós ęsé pad es abajos
y su misionie iaus ac i idades indijoje y Pensil anía, donde ue es oma lu e onų iglesia. anckeę endió el ey
de P usia ied ichas Wilhelmas i y puede deci se que sus ac i idades nep ieš a a o y eyes ied ichas ii.
ancke i io halés pie ismo les amien o y nuopuolio, u ėjusio in luencia b andenbu go-p ūs his o ia,
iempos. ancke ėmė miles de alumnos y en e me os. 1767 m. él comenzó a i conseje o de la consis o ía
ducogazgo de Magdebu go debe es. Después de la mue e del pad e ue di ec o de las anckes ins i uciones.
ancke en e ado halés en las ciudades cemen e ías de la amilia cemi e ía. Ž .
h p://
www.deu sche-biog aphie.de/s z16793.h ml
(Žiū ė a 2014 03 01).
14 augus as he mannas ancke ue e angelikos eólogo y pedagogas, bažny inių giesmių au o ius, pie is a,
undado ęs has a šiol eikiančias anckes ins i uciones. su pad e e a ju is a, ducogo e ns o Pamaldžioyo
palacios y aseso de jus icia. Mad e Lübecko bu mis o da ido gloxino duk ė. ancke adqui ió buena
educadímimó aún en casa, es udió no una una uni e si e e clasines leng as, especialmen e g eikos, heb ajos,
y eología. se con i ió Magis u Leipcige, dispu a ęs sob e heb ejos lengua g ama icá. en la misma
uni e sidad apgyné habili acinį abajo y leyé los p ime os se mones en Leipcigo Pauliečių iglesia
(Pauline ki che). ancke emp ano se con i ió pie is a, k eipé jó enes en iejo y nue o es amen o
es udios. halés uni e si e e él ue de g iegos y o ien alis ica, más a de y eología p o eso . has a 1715 m. él
ue s . ju gio iglesia (S . Geo gen-Ki che) pas o , 17151727 m. halės ciudad s . ul icho iglesia (S . Ul ich-Ki che)
pas o . 1968 m. 18 de sep iemb e d. comenzó el hoga našlaičių cons uybą. anckes ins i uciones ue on
cons uidas 50 años. es eno me edi icio de complejo, en el que ue escuela, i iamieji casai, di b u ės, ais inė
y . . sa o iškame ciudad i ía y abajabasi ce ca de 2 500 pe sonas. ancke en e ado halés en las
ciudades cemen e ías de la amilia cemi e ía. Ž . h pwww.heiligenlexikon.de://biog aphiena/
augus _he mann_ ancke.h ml
(Žiū ė a 2014 03 O2).
15 Lysijus y esnysis 1719 m. o ganiza o d ikalbio ( okiečių–lie u ių kalbų) Ma ino Lu he io ka ekizmo
e imą, el cual en 1722 publicó gab ielius engels (dini 1993 .).
273s aipsniai a icles alekna ičienė, 2001 m. publicada dos a ículos sob e Lysijų
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
pad e, en una no menciona su pa doa (2001: 271292), y en la segunda ya lo llama
sólo,,hen ich Lysius [2001b: 187206]]. semle is (1758: 91) esc ibe que el u u o amoso
eólogo ca aliaučiaus hein ichas Lysijus ue in i ado a halés uni e sidad a enseña
eas e n k aš ų kalbų y quiso queda se po algún iempo allí, po que pa a čionykš ėje
akademijoje e a muy a o able condiciones, pe o p on o se ue16. es o ue en 1724.
aquel ac ą mini j. h. Lysijaus bióg a os17. Lysijus mokė baumga eną a amėjų, a abų,
si ų y e iopų kalbų (das Rabbinische, A abische, Sy ische und E hiopische) (semle 1758:
91). de esas lenguas en halé uni e sidad ambién ue on johannas hein ichas Michaelis18,
ch is ianas benedik as Michaelis y pañas i o judis hein ichas ch is ianas immanuelis
ommannas (semle 1758: 91; schloemann 1974: 34). Uno p ime os j. h. Lysijaus biog a ų
johannas ch is ophas ne zas ambién en a izó que Lysijų ch is ianas benedik as
Michaelis enseñó si os y a abos lenguas, a a si e ęs žydas ommannas a amėjų y
heb ajos lenguas (e [j. h. Lysius] bemühe e sich auch in den Mo genländischen
sp achen seine Wissenscha ollkommene zu machen, indem e das sy ische und
a abische un e de anweisung des he n P o . ch is ian benedic i Michaelis e le n e,
auch im abbinicis und almudicis eines bekeh en juden namens ommann bedien e)
(ne z 1745: 25). 1725 m. julio 11 d. deseida imo de pad e y amigos aconsejado él se
con i ió ied icho uni e sidad magis u decanaujan ya mencioné ajam Michaelis y
comenzó enseña es udiojančius jaunuolius ([...] bald da au ing e an, seine on go
ihm e liehene gaben in un e weisung de nuo 1724 m. has a 1726 m. comienzos. él pudo
amilia iza se con baumga enu an p on o llegés, po que los pega on esos mismos
s udie enden jugend zu geb auchen, [...]) (ne z ibd.). aigi, Lysijus halėje bu o
p o eso es de halés uni e sidad. jó enes pe sonas podían 16 Plg. ok. ex oą: es wa
de nachmalige be m e k nigsbe gische heologus, hein ich Lysius, welche au eben
genan e uni e si
als Leh e de mo genl ndischen sp achen be u en we den. diese wnsch e also, sich noch in einige zei
hie selbs es e zu se en, wo u au hiesige academie s e s seh o heilha e gelegenhei gewesen. [...]
nach ab eise des bishe igen geselscha e s, he n Lysius, [...] (semle 1758: 91). hay que p es a a ención a
la desc ipción nachmalige be m e búsimasis sonus. Valiendo documen os no ado, que exis e con usión
usando pad e y sūnaus Lysijų nomb es. 1724 m. johannas hein ichas Lysius a a iesa a halé, donde conoció
con jus u josephu b ei haup u, pauliu an onu, augus u he mannu ancke y o os signi ica i os
uni e sidades halés p o eso es. él ap endió a eas e n países idiomas y comenzó sus enseña
es udiojancios jóolius, ambién įs eigė collegium cu so ium in n g aecum. 1725 m. junio 11 d. él se con i ió
magis u halės uni e si e e, pe o no mucho después de halės u o que sali se, po que 1726 m. mayo 15 d.
ue nomb ado ka aliaučiaus uni e si inio ex ao dino dina iniu y ų kalbų p o eso ium. ka aliaučiuje él
ambién asumió pad es abajos y ayudó a él kunigau i Löbenich o iglesia y inspek ua sinagogą. 1731 m.
ue p o eso o dina io de eología, 1736 m. enunció o ien alis ikos ex ao dina io del ca go de p o eso
en acul ade de iloso ía (ne z 1745; 2428; a nold 1746: 189190, 219, 422;
h p://www.manches e .edukan /bio/biokon2.h ū ėm) (Žiu a 10). 2014 12 18 johannas hein ichas Michaelis
(1668 m. julio 26 d., kle enbe g 1738 m. ma zo 10 d., halle) ue eólogo y o ien alis a.
280 ac a Linguis ica Li huanica LXXI podía signi ica muy mucho a homb e, eniendo
g asiLda bLaŽienė
p opósi o a cuida inis lengua e ella puoselė i, c eando los ins umen os necesa ios
ap endimien o y comp ensión de esa lengua, habamuoju caso ocyną, cuyo au o ys ės
cues ión aún necesi a á esol e . P o eniencia nue amen e su adus dicciona io se
con i ió muy impo an e, po que en ella e a mencionado au o y dueño. ya basado y
ue iniciada la búsqueda de hechos, con i mando que los da os del egis o donación son
co ec os. ambién se hizo impo an e acla a , quién ue misma p o e niencijos au o .
ese p opósi o ue pasi ilkse los au óg a os baumga eno, encon a halés Ma in
Lu he -Uni e si ä zu Halle (A chi de Ma in-Lu he -Uni e si ä zu Halle),
halés-Wi enbe go Ma in Lu he -Uni e si ä und sachonijosanhal o
Landesbiblio hek-Anhal (Ma in-Lu he Uni e si ä Halle-Wi enbe g, uni e si ä su.
Sachsen-Anhal ) y halés anckeschen ins i uciones a chi e (A chi de F anckes
S i ungen). halėje baumga eno au og a os no hay gausu. sob e i ie on g abaciones
en documen os de halés uni e sidad, sus manusc i os agmen os y ca as, esc ibi
esc i os en la ynos y okiečių lenguas. anckes ins i uciones a chi e se conse an 13
au og a os. es o lech elías, g abaciones colec i i os en ca as a colegas, dos ca as
ch is ian ied ich p essie (b essie ), uno go hil ui augus ui anckeei y 136
paglapios manusc i is, esc i o 17281754 m. encon ados au óg a os, como
au o i e ingiausi iesioginiai šal iniai (subačius 2001: 87), inka ašaiysen.
hablable caso el con enido de ca as domi ían, si en ellas se esc ibie a sob e
noso os p eocupimus asun os, sob e baumga eno yšius con j. h. Lysijumi, haacku,
Lie u ių kalbos semina u. bi u ė iškai ė anckes ins i uciones a chy e, ieškodama
Lie u os kalbos semina o pėdsakų, encon ó en el semina io escuchado ied icho
P eußo (1705 m., königsbe g 1733 m. liepos 5 d. Pilkalnis; 1729 m. 13 junio d.
ima ikuliuo as Lie u os kalbos semina e, d auge indicando que él191733 m. 17 Pilkalų
kunigas) (schille 1994a: 215) ca a, esc i a 1733 m asa io 5 d go hil ui augus ui
anckeei, cuyo au o de la ca a ansmi ió link link link y baumga enui, lo cual
signi ica que él conocía a un p o eso de la iglesia, que e a con los escuchado es del
semina io. hay espe ies, que halés y be lyno a chi os se pueden encon a y más
e e encias de dichos enlaces. baumga enes no ez ue y decano de acul e o. es o
es imonia la lis a de es udian es de la acul ad de eología, esc i a en 1738 p opio
decano baumga eno (sigism. jac. baumga en), en el cual minimi y sus colegas Lange,
p o eso es Michaelis y knappas26 ( ig.), y 1753 m. ca a (7 ig.). los esc i os de
in es igación pueden p a e s i y o os dos documen os de anckes ins i uciones
a chy o (F anckesche S i ungen). 26 johannas geo gas knappas (1705 m. diciemb e 25
d., Öh ingen 1771 m. julio 30 d., halle) ue eólogo, pie is a, halės uni e sidad p o eso
de eología.
281s aipsniai a icles 6 PaV. / siegmundo jakobo baumga eno egis o de egis o de
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
es udian es de halés uni e sidad, conse ado halés uni e sidad a chy e (ua halle: ep 27 n . 1203).
7 P a V. ex ac o de decano siegmundo jakobo baumga eno esc ibi o ca a 1753 m. junio 12 d.
la ynų kalba (Ma in Lu he uni e si ä halle-Wi enbe g uni e si ä su. Landesbiblio hek
sachsen-anhal , ym 169 (1))
282 ac a
g asiLda bLaŽienė
Linguis ica Li huanica LXXI
8 P a V. ex ac om siegmundo jakobo baumga eno ca a a ch is ian ied ich b essie 27 1735 m. (halle,
anckesche s i ungen: a s /M i b 17: 35) 9 PaV. siegmundo jakobo baumga eno lech el sob e íc ima, i. i.
sob e misijas íc imas pe siun imą, esc i o 1754 m. no iemb e 26 d. (halle, anckesche s i ungen: a s /M
3 h 45: 108) Į e inus donación g abación y baumga eno au og a us nea odo, que el au o p o eniecijos
ue baumga enas. Po ejemplo, donaciones į aše encima baumga eno pa a dės es e ec i amen e ašalo
dėmė. de ales dėmenes baumga eno manusc i os no hubo no a se, aunque plunksnos signos de in ensidad
es no uno. donación esc ibi a 27 ch is ianas ied ichas P essie , o b essie , como se indica anckes
ins i uciones a chy o en la acceso en in e ne (1697 m. julio 26 d., Pe lebe g 1738 m. eb e o 15 d.,
anqueba ), es udió eología halės uni e si e e. Pakei ęs pažiū as abajó halės pedagogume, más a de
se con i ió en misione o ( h p://192.124.
243.55/cgi-bin/dhm.pl?x=u& _show=x&we eg=Pe &we =p essie %2c+ch is ian+ ied ic
h++-+biog a ie& eccheck=,26302
(Žiū ė a 2014 043) 0 Más sob e la misión anqueba o éase.
alekna ičienė 2001: 195198.
283s aipsniai a icles go ikiniu ku sy u, los p ime os dos palab as sob e menamaa
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
dicodyno au o ių humanis iniu la yniškuoju aš u. baumga eno au óg a os esc i os
ambién no de una sola esc i u a, sino de dos ipos de esc i u a gó icín cu si ó y
humanis ín la inoño esc i o (ž iškai ė 2012: 139140)28. Lyginimui elegi au óg a os
es án de di e en es pe íodos de ida, po que desconoc donación g abao da e. Compa an
las pa ienes le as, ambién us p o eniencializada, pe o de ellos aún se puede paja ko i,
a ski ų žodžių g a ika. kol kas au og a uose pa yko as i ne isus žodžius, už ašy-
aunque noany ina, que ellos pudie an en esencia eemplaza opinié, que da donación de
g abación y baumga eno au og a os ejemplos ealmen e esc ibi no la misma mani a.
esc i isena señas (ku apka y o os 1998: 202) en esencia di ie en. ambién pa a
es ablece i ma de au o es de inclui sus he manos que ellos ambién nepasi ašė
alexande io go liebo i na hanaelio au og a ai, ku ie, au o ės nuomone, pa odo,
donación g abao, po que di e encia le as unión y o os aš o y os especialis as
desc ibi los signos (ku apka y o os 1998: 206 .) 1 Len eLė. nue os iemposos gó ico y
humanis is aš ( aidės i žodžiai) donacijos į aše i siegmundo jakobo baumga eno y
sus b olio alexande io go liebo baumga eno d[ono] d[edi ]
i na hanaelio baumga eno au og a ai (padidin i, kad iš yškė ų ašysenos ypa ybės)
donacijos į ašo anka baumga eno au og a ai
a
ha
P edige
ʒu
halle
28 au o ė since amen e g aciaskoja d . bi u ei iškai ei po ayuda mo aliné y ísica abajando en halės a chi os
M. no iemb e de 2012
284 ac a
g asiLda bLaŽienė
Linguis ica Li huanica LXXI
donacijos į ašo anka baumga eno au og a ai
soll,
sollen,
sol [en],
sol e au
Waisenh-
ause
seÿn
baumga -
en
(1724–
1754)
los au óg a os de los he manos sin ninguna duda, p e e ían aún más de allos es udios
de la esc i u a. aún hab ía padi bė i halėje, buscando baumga eno en o no ejemplos
1730–
1731
285s aipsniai / a icles
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
de esc i u a humana. de ellos ue escudiu a ealmen e no pocas, pe o ojos no žkli o po
esc i u a, que ue a al menos simila a su maes o y bibliog a inį moninklą. sus
au óg a os aún as anin, pe o los p ime os es udios mos a on más di e encias que
p o eniencijos eks o. Pa s a imiausias baumga enui bu o isgi semle is, pas a ęs
simili udes. posible cosa, que p o eniencijos au o pudo se y algun o o de muchos
baumga enui a ada usių alumnos. o a e us, sin mokinių, p o enienció P ahos ódyno
an eslapía podía g aba i y baumga eno b oliai ó sus niños. baumga enas 1734 m. mayo
13 d. edé hen ie e eleno e on bomsdo , nacida 1712 m. ab il 16 d. ella e a ka ališkojo
lenkų y ku iu s iškojo saksų pulkininko Philippo Wilhelmo on bomsdo o duk ė y
pe i io su ma ido. sob e ją liūdinčią, našle después [ i o] mue e es usią (jeßige
nachgelassene be b e au Widwe) con didele šiluma esc ibė semle is (1758: 108)29.
u ie on 5 hijos: ch is ianą hen ie ą (bimė 1736 m. 31 de mayo), Ma ią eleno ą (bimė 1738
m. 7 de junio), siegismundą hein ichą (bimė 1740 m. 2 de eb e o), cha lo eę Wilhelmineę
(bimė 1743 m. 26 de ene o) y ied ichą jakobą (bimė 1745 m. 24 de julio) (semle 1758:
108109). se puede adi ina , que al subas a lib os podían p esen a sus sūnūs. mue e del
pad e odos los niños es aban i os y, como esc ibe semle io nek ologe, noeko
nep anoks amo pad e: [...] einen un e gleichlichen Va e nun e lo en haben (semle
1758: 108). sūnums, allecido pad e, e a 14 y 9 años, comenzėjus a subas a 1765 m. 25 y 20
años. 1765 m. los asun os de la biblio eca podían maneja y hijas o sus ma idos su ge
cues ión, o amilia no in i ó en ayuda dijíe educa os y sob e lib os así biblio eca
o denamien o nusimaniusių baumga eno b olio alexande io go liebo y na hanaelio.
esas cosas aún deben se in es igadas. Zinių sob e niños aún necesi a á busca se, como
y sus esc i is del semina io de lengua Li uania, au og a os. halėje log ó encon a sólo
dos baumga eną pe i idos he manos alexande io go liebo y na hanaelio au óg a os.
aigi donación g abao au o iaus p oblema aún en esencia i ina. u in en mención
pa yzdžių. da k uopščiau ieško ina baumga eno kolegų i mokinių, galbū i
begalinį baumga eno s opumą y da bš umą di ícil c ee se, que él no hubie a como
alguna señalėjęs adqui idos man aščių, aunque, segundo e us, no es á conocida,
cuando ese man aš is ue adqui ido. como se sabe, baumga enes su ió g a emen e
podag a y chi ag a (plaš akų podag a) (semle 1758: 116). Es a en e medad se mani ies a
d uskų elkimusi en las a iculaciones y dideliais dolo mi (M Ž 1980: 100, 447; e linz 2012:
123 .) y ella pudo ne29 in e ne iniai šal iniai ašo que hen ie e eleono e baumga en
mi ė 1745 m. ( h ps://po al.d/nb.de
opac.h m?me hod=simplesea ch&cqlMode= ue&que y=idn%3d1014
348714) (Žiū ė a 2014 12 10).
semle is (1758: 108) esc ibo sob e hen ie es eleono es única he manaį ch is ianeę eleono eę, el 17 de
ab il de 1727 d. apusią la e ce a del amoso médico johanno junke io (1679 d. diciemb e 23 d., Londo
1759 m. oc ub e 25 d., halle) esposa.
286 ac a Linguis ica Li huanica LXXI pe mi i esc ibi , po lo que oda c eyéndose
g asiLda bLaŽienė
pa ece ía supe ación, que g abé algo o o. así que aho a ealmen e no puede
con i ma se que siegmundas jakobas baumga enes ue a el au o del donacinio
egis o.
de la in es igación se pod ían hace las siguien es conclusiones: 1) halės
uni e si e e enseñs ęs Lysijus pudo sudomi baumga eną Li u ias lengua y
li uanis ine li e a u a; 2) muy plausible que baumga enes pe sonalmen e conocie a
klausy ojus, nes pa s dės ė semina e; 3) emian is a chy uose as ais baumga eno
haacką y el semina io de lengua Li uania au og a ais, se puede hace deducción, que la g abación donación hecho no su mano.
ŠaL iniai baumg a en alexande go lieb 1730: Į ašas halės uni e si e o
me ikose; halle: ep. 46, ua n . 3 (17241741).
baumg a en na hanael 1731: Į ašas halės uni e si e o me icose; halle: ep. 46, ua
n . 3 (17241741).
baumg a en siegmund ja cob 1724: Į ašas halės uni e si e o me icose; halle: ep.
46, ua n . 2 (17141724).
baumg a en siegmu n d jacob 1735: Laiškas ch is ianui benedic ui Michaelis ua
halle: ep. 27 n . 1044.
a b u m g a e n s i e g mu n d ja c o b 1735: Laiškas ch is ian ied ichui b essie ,
halle, anckesche s i ungen: a s /M i b 17: 35. baumga en s i e g mund jacob 1738:
Į ašas halės uni e si e o s uden ų egis e, ua halle: ep 27 n . 1203.
baumg a en s iegmu n d jacob 1753: Laiškas la ynų kalba. Ma in Lu he
uni e si ä halle-Wi enbe g uni e si ä su. Landesbiblio hek sachsen-anhal , ym
169 (1). baum g a en siegmund jacob 1754: ca a sob e íc ima, i. y. sob e la misión sac i icios
pe siun imą. halle, anckesche s i ungen: a s /M 3 h 45: 108.
Li e Ū a alekna ičie n ė o n a 2001a: die es e des e schollenen königsbe ge
exempla s des handsch i lichen Lysius-ka echismus (1719). Linguis ica Bal ica 9,
271292. alekn a ičie n ė ona 2001b: hen icho Lyzijaus ca a de augus ui he mann
anckei. –
A chi um Li huanicum 3, 187206.
alek n a ič i e n ė ona 2005: hen ich Lysius’ Missionsa bei in P eußisch-Li auen nach
seinen b ie en an augus he mann ancke. In e dispiplinä e Pie ismus o schungen.
Bei äge zum E s en In e na ionalen Kong ess ü Pie ismus o schung 2001. h sg. El
Cong eso de las Naciones Unidas pa a la In es igación del Pie ismo se celeb ó en la ciudad de
287s aipsniai a icles mann. / hallesche o schungen 17/2. übingen: Ve lag de
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
anckeschen s i ungen halle im Max niemeye Ve lag, 675688.
F ank u , Alemania. Von udo s ä e in Ve bindung mi ha mu Lehmann, homas
Mülle -bahlke und johannes Walla nold daniel hein ich 1746: Aus liche und mi U kunden e sehene His o ie de K
nigsbe gischen Uni e si
. königsbe g in P eußen: ha ung.
baumga en jakob siegmund 1748–1752: Nach ich en on eine hallischen Biblio-
hek. bd. 1–8. halle: bei johann jus inus gebaue . baumga en jakob siegmund 17521758:
Nach ich en on me kwü digen Büche n. bd. 1–12. halle: bei johann jus inus gebaue . bense
ge ud 1997: kélos nobaźnos giesmes. zum li auischen e angelischen ki chenlied im 18.
jah hunde . Eu opa in de F ühen Neuzei . Fes sch i ü Gün e Mühlp o d . bd. 3.
Au b uch zu Mode ne. h sg. on e ich donne . Weima , köln, Wien: böhlau Ve lag, 447459.
bi žiška Vaclo as 1963 (1990): Aleksand ynas: Senųjų lie u ių ašy ojų, ašiusių p ieš
1856 m., biog a ijas, bibliog a ijas y biobibliog a ijas 2: XVIIIXIX amžiai. Čikaga: jaV Lb
cul u a ondas. segundoas licencia o o uo inis. Vilnius: Lie u os kul ū os ondas.
blažienė g asilda, umpa edmundas, gelumbeckai ė jolan a, ada-
mony ė Ve onika 2013: In e ak y us Ry ų P ūsijos žemėlapis. P ieiga in e ne e h p://
p usija.lki.l /.
büsching an on ied ich 1783: Bey äge zu de Lebensgeschich e denkwü dige Pe sonen
insonde hei geleh e Männe . bd. 1. Halle: e leg on sel. joh. jac. Wi s cu we. ci a ičiū ė
Liucija 2004: Ka aliaučiaus uni e sidad Semina io de la lengua Lie u ių. His o iija y impo ancia
li uanos cul u a. Vilnius: Lie u ių li e a ū os i nau osakos ins i u o. dbe 2005 Deu sche
biog aphische Enzyklopädie. 2. übe a bei e e und e wei e e ausgabe. bd. 1. Aachen B aniß, h sg.
on udol Vie haus. München: k.g. sau . doe ing hein ich 1831: Die Geleh en Theologen
Deu schlands im ach zehn en und neunzehn en Jah hunde . nach ih em Leben und We ken
cla ges ell on d . hei ich doe ing. bd. 1. ab. o la: bei johann ka l go ied Wagne . d o inas
Vincen a s 1998: das semina ium Li uanicum an de uni e si ä halle (17271740 in seinem ein luß
au die he ausbildung de li auischen Philologie. Hallesche Fo schungen. bd. 1. Halle und Os eu opa.
Zu eu opäischen Auss ahlung des hallischen Pie ismus. h sg. on johannes Wallmann und udo
s ä e . übingen: Ve lag de anckeee 2010 Es e ikos enciklopedia. edac o , o ganizado y
edi o cien í ico juozas und Schöp ung en Hallischen Theologen des 18. Jah hunde s.
schen s i ungen halle im Max niemeye Ve lag, 157–171.
Physiko heologie im his o ischen Physiko heologie im his o ischen Physiko heologie im
Mu eika. Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos cen as.
eh ha d - ein susanne 1996: Zwischen Glaubensleh e und Ve nun wah hei . Na u
his o ischen Physiko heologie im his o ischen Physiko heologie im his o ischen Physiko heologie im his o ischen Physiko heologie im his o ischen Physiko heologie
Con ex o. bd. 3. h sg. on Man ed bü ne Müns e : Li .
288 ac a Linguis ica Li huanica LXXI e linz udol 2012: Vidaus ligų di e encinė
g asiLda bLaŽienė
diagnozė. Vilnius: Medicinos cen o de in es igaciones y consul as ge oMeda.
gei le Leopold 1875: Li auische S udien. auswahl aus den äl es en denkmäle n, dialec ische
beispiele, lexikalische und sp achwissenscha liche bei äge on. d . Leopold gei le . P ag:
Mou ek.
hi sch emanuel 1968: His o ia de neue n e angelischen Theologie im Zusammenhang des
eu opäischen Denkens. bd. 2. gü e sloh: Ve lagshaus ge d Mohn. ho baue johann
ch is ian 1805: His o ia de Uni e ss ä Halle bis zum Jah e
1805. halle: schimmelp ennig.
h 1998 Religion in Geschich e und Gegenwa . handwö e buch und eligionswissenscha .
Vie e, öllig neu bea bei e au lage, h sg. on hans die e be z, don s. b owning, be nd
janowski, ebe ha d jängel. bd 1. ab. übingen: Moh siebeck. jacob s edu a d 1898: johann
Libo ius zimme mann und die pie is ische bewegung in We nige ode. Zei sch i des
Ha z-Ve eins ü Geschich e und Al e umskunde 31, 121226. Se a a de una de las
publicaciones más impo an es de la his o ia de la egión. kaunas domas 1996: Mažosios Lie u os knyga. Lie u iškos knygos aida 15471940.
Vilnius: blancos a cos.
ku apka e[gidijus], Male ski h[end yk], Palskys e[ugenijus], kuklianskis s[amuelis] 1998:
C iminalis ikas echnikos undamen os. Vilnius: eug imas. Lemeš k i n ilja 2012: ied ich
wilhelmui haackui a ibuyeamos P ahos manusc ipcional dicciona io de lenguas
okiečiųlie u ių. Majoji Lie u a; pa ibio es udios cul u ales. Lbų i kul ū ų sanki as
a chy ai. Vilnius: eu opos lenguas y cul u as diálogo y ėjų asociacia ekkd a, Lemeš k i n
31–58.
ilja 2013: P ahos okiečiųlie u ių manusc ip inio dicodyno au o ys ės klausimu. Ac a
Linguis ica Li huanica 69, 269279.
Lessing go hold eph aim 1759: b ie e die neues e Li e a u be e end.
d eiundd eissigs e b ie . den 19. ap il 1759. Lessings We ke in ün Bänden. d i e
band. be lin und Weima : au bau-Ve lag, p. 9699.
LkŽe Lie u ių kalbos žodynas 120, 19412002; a ian e elec ónico. edac o ios colegia:
ge ūda nak inienė ( y . edak o ė), jonas Paulauskas, i u ė Pe okienė, Vy au as
Vi kauskas, jolan a zaba skai ė. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o. Acceda a In e ne
www.lkz.l .
Loh ge ha d 2002: Ve zeichnis de Ka aloge on Buchauk ionen und P i a biblio heken
aus dem deu schsp achigen Raum. eil 3: 17611780. Leipzig: . Lysius hein ich johann 1993:
Mažasis Ca ekizmas. Según be lyno manusc ip o p epa é Pie o u. dini. Vilnius: Mokslo y
enciklopedijas edi o ial. [Meie geo g ied ich] 1763: Alexande Go lieb Baumga ens
Leben, desc i on Geo g F ied ich Meie . halle im Magdebu gischen: e leg on ca l
he mann hemme de.
289s aipsniai a icles M Ž 1980 as auskas Vy au as, biziule ičius
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
s asys, Pa ilonis salezijus, Vai ila ičius adomas, Vileišis aleksand as /.
Medicinos e minos palab asyne z johann ch is oph 1745: Des Apos els
nas. Vilnius: Mokslas.
Pauli abgen
hig es en liche Bekenn niß, o denen Thessaloniche n, on seinem ge h en Am e und Wandel
aus den Wo en des e s en B ie es an die Thessaloniche , im ande n Capi el, . 3.4.5. bey dem
Hoch e dien en Eh en-
Ged
ch niß Welches dem
Weyland
Hocheh w digen, in
GOTT and ch igen und
Hochgelah en He n
Johann Hein ich
Lysio, De H.
Sch i
Hochbe hm en
DOCTORI, bey de L blichen
K
nigsbe gischen Academie Hochme i i en
PROFESSORI, Hoch e o dne en
Consis o ial=Ra h, PASTORI de L
benich schen P a =Ki che, wie auch Inspec o i de L bnich schen Schule und Jdischen
Synagogæ, Nachdem De selbe den 29. Ma ii dieses 1745. Jah es in dem 41. Jah , Seines hmlich
ge h en p ies e lichen Lebens und Wandels, san und selig in dem He n en schla en, und
da au den 9. Ap il in hiesige P a =Ki che bee dige wo den, an demselben be b en Beg
bniß=Tage o ges elle on Johann
Ch is oph Neß, Diacono bey de selben P a =
Ki che. k
nigsbe g: ged uck bey Ma in ebe ha d do n, k nigl. P i il. buchd ucke . Poppe benha d 1907:
Alexande Go lieb Baumga en. Seine Bedeu ung und S ellung in de Leibni z-Wol ischen
Philosophie und seine Bedeu ung zu Kan . Seine Bedeu ung und S ellung in de Leibni z-Wol ischen
Philosophie und seine Bedeu ung zu Kan . Seine Bedeu ung und S ellung in de Leibni z-Wol ischen
Philosophie und seine Bedeu ung zu Kan . Nebs Ve ö en lichung e langung de dok o wü de de
hohen Philosophischen und na u wissenscha lichen Fakul ä de uni e si ä Müns e in
eine bishe unbekann en Handsch i de Äs he ik Baumga ens. inaugu al – disse a ion zu
Wes allen o geleg on be nha d Poppe aus Laue . bo na-Leipzig: buchd ucke ei obe noske.
e k 1971 Realencyklopädie pa a p o es an ische Theologie und Ki che. beg ünde on j.j. he zog.
in d i e e besse e und e meh e au lage un e Mi wi kung iele heologen und ande e
geleh en h sg. on. d. albe hauck P o esso in Leipzig. zwei e band. a e has on cäsa ea
bibel ex des a . un e ände e nachd uck de 18961913 bei de j. c. hin ichsschen buchhandlung in
Leipzig he ausgegebenen ausgabe. g az: akademische d ucku. Ve lagsans al . oebb e g e g g a.
2005: Pie is s and he o de s o c ea ion. In e dispiplinä e Pie ismus o schungen. Bei äge zum
E s en In e na ionalen Kong ess ü Pie ismus o schung 2001. h sg. El Cong eso de las Naciones
Unidas pa a la In es igación del Pie ismo se celeb ó en la ciudad de F ank u , Alemania. Von udo
s ä e in Ve bindung mi ha mu Lehmann, homas Mülle -bahlke und johannes Wallmann.
hallesche o schungen 17/2. übingen: Ve lag de anckeschen s i ungen halle im Max niemeye
Ve lag, 747758.
schic k e anz Pe e 2001: de Pie ismus on 1676 bis 1800. Ki chengeschich e in
Einzelda s ellungen iii/1. h sg.: ul ich gäble , ge haendle und joachim ogge. Leipzig:
e angelische Ve lagsans al .
schic k e danz Pe e 2005: das Mi einande on Pie ismus und au klä ung in halle. In e dispiplinä e
Pie ismus o schungen. Bei äge zum E s en In e na ionalen Kong ess ü Pie ismus o schung
2001. h sg. El Cong eso de las Naciones Unidas pa a la In es igación del Pie ismo se celeb ó en la
ciudad de F ank u , Alemania. Von udo s ä e in Ve bindung mi ha mu Lehmann, homas
Mülle -bahlke und johannes Wallmann. hallesche o schungen, bd. 17/1. übingen: Ve lag de anckeschen s i ungen halle im Max niemeye Ve lag, 235242.