S aipsniai / A icles 289
EDMUNDAS TRUMPA
La ijos uni e si e as
Mokslinių in es igaciones di ecciones: geoling is ica,
dialec ología. Joli a U bana ičienė, Ri u ė Pe okienė
(suda y ojas)
EYT AUKŠTAIČI TARM:
KAITA IR POKYČIAI
KOLLYTVIN MONOGRAPHIA
Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o, 2018, p. 392.
ISSN 2538-9211, ISBN 978-609-411-221-8 2018 m. Ins i u o de la lengua Li uania edleis as
colección de a ículos Ry ų aukš aičių a mė: kai a i pokyčiai (suda y ojos J.
U bana ičienė y R. Pe okienė) es ilikos au o ių ealiza doceca in es igaciones,
en las que desc úbema de una de es de los aukš ai iškos pa a mių y ų aukš aičių
pa a mės bu usio es ado y de es os días, ki imo di ecciones. Allí, cuan o pe mi e
el obje o de in es igación y el ma e ial, se es ue za segui la emá ica p incipal, en
cie os cambios sis emá icos se mi an más amplio o más es echo aspec o
diach oninio, y la expe iencia de in es igaciones sinc onías se in en a p i ichi
no esnías y gilesn e insigh s, basem los hechos o su in e p e ación. Los a ículos
desde el pun o de is a no edad de la me odología desigualyčiai: si omamos en
cuen a a la in oducción pos ulado es posibles y según no edad ikiándose
di ección de ansmė y os adicional dialec ologiją, s uk u ū inę dialek ologiją
y geoling is iką ellos ep esen an p incipalmen e a las p ime as dos (pi majai
plačiausiai), e ce a de elemen os es á p esen e sólo en aislados a ículos. Sin
emba go, es a he e odoxidad no impide pe segui el obje i o adhe ido in oduci
con giliaisiais a mių p ocesos y mos a nue o el XXI a. la imagen de la lengua local
a mainų egiolek ų i geolek ų . Es e lib o es alioso, an e odo, debido a que los
a ículos esc ibie on los mejo es de cie a á ea oné ica, onología, acen ología,
mo ología, lexicología, iejas aš ijas especialis as, conoco as de dis in os
e i o ios, en muchos casos jose nacie on y conocís anys šnek as in e io .
Puede se que eas e n al oš aičių pa a mė en es e pun o de is a ella i ia odos
EDMUNDAS TRUMPA
290 Ac a Linguis ica Li huanica LXXX
los ni eles de lenguaje ep esen ando podèsa los lingüis as aho a se halla en la más
a o ecida si uació (has a muy ecien emen e ales opo unidades de se
esme ada enían žemaičių a mė). Po lo an o, el lib o de los Li uanos a ealines
in es igaciones aidai sumamen e impo an e es o se ía sa o iška y o os
ada mios y en ellos yks ancios p ocesos ep esen a ion: neabejo ina, que la
mayo ía de y ų aukš ai būdingų enomeniem se ía posible cons a a se y en odo
el apčiai cin ančių lie u ių a mių plo e. La es uc u a del lib o simé ica,
ácilmen e esumible hace lo que los a ículos sudė i en ke u is posky ius según
sis emá icos ni eles del lenguaje ( oné ica y onología, acen ología, mo ología y
sin aksė, lexicología y semán ica) a cada uno de posky ios es á des inada po es
in es igaciones. La monog á ica unidad le p opo ciona una de los lib os
suda y ojos J. U bana ičienės in oducción, en el que jus i ica el obje i o del
conjun o basado en más ecien e ma e ial empi ine e i ica los disponibles y ų
aukš aičių pa a mės hechos, za iksuo os esc i o ios y saky iniuose uen es, así
como es ablece y ų aukš aičių pa a mi o os sis emá icos sucesos o cambios,
que desa ollanse en los ni eles oné ica, ki čiación, mo ología y lexis. Į ade, en el
que se discu en au o es de abajos aplicados mé odos, e minología, es uc u a,
asime impo an es samp o a imien os, po los cuales de ine se Li uania lengua de
a menes y sus in es igaciones o o pa adigma. Ellos pe mi en al lec o p esumia ,
que es e abajo colec i o mues a simp omá icamen e nues a iempos padecía y b éžia di ección hacia nue a aducė y os.
Noa si ik inai posky ie Konsonan izmo y ocalizmo ki imas p ime o es p esen ado
el a ículo Vy au o Ka delio Ry ų aukš aičių ilniškių konsonan izmo y imų
pe spek y os es o a si oda el lib o edamasis, plačiausiai apmąs an is
a mė y os si uaciją, mos ando di ección, po la cual debe ía se enama
mode nos mé odosis es udiando a mes, si ue a sis emá icamen e desc i os los
consonan izmos de las lenguas li uanias, sus desc ipciones sinch ona mios y
análisis ipologicas en el u u o. El a ículo iden i ica iden i icado in en a io
eas e n al š aičių ilniškių p iebalsių, se es ablecen ele an inės dis ibucijos
posiciones, se p opo cionan obse aciones sob e la egula ąją y no egulia iąją
dis ibució, se es ablecen acul a i as a ian es así como neu izacijos
posiciones. Vilniškių onologinės sis emos analizė ealizada muy bien. me ece ía sólo
señala se a lo que la dis inguida p iebalsių dis ibucinė posición al comienzo de la
palab a an es zazakalinį okalizmą ([#Vu]) no di ie e en nada de la analógiska
posición en el in e io de la palab a ([Vu]), po lo que no se ía exac o alega que an e
la p ime a con as aban esencialmen e odos los sonidos, y an e o a sólo los kie
p iebalsi (3941 p.). Tal desc ipción de la p ime a posición ap a balsios, y no p iebalsios
clase. Au o ius p iebalsios endu ecimien o y no sua s amien o casos muy
apliclamen e in e p e a como dis in os one icas o onologicas enómenos de la
na u aleza. Joli os U bana ičienės a ículo Bal ų *ā, *ē di ongización de la
gene ación mediu ía y ju enil en eas e n aukš aičių ilniškių kalboje de odos los a ículos me odológicamen e quizás es ce canoísimos nue os a los canones de la di ección geoling is ica.
Joli a U bana ičienė, Ri u ė Pe okienė (suda y ojos)
Ry ų aukš aičių a mė: kai a i pokyčiai
Re iejes Re iews 291 /
Au o ė cons a a o una co elación di ec a en e in o man os edad y a ios
lingüís icos a mainos de consumo: jaunesnija ka a cua o eces más ecuen e
escoge comuninei lenguaba a imesnius a ian es y dos eces ečiau a mę que
idu inė ka a. Se e i a la di ongizaciones de posiciones c ucijadas (a sisakoma de
yškių a minių ypa ybių), pe o neki čiuo oje poziciji eslikę bal ų balsiams *ā, *ē
a imi a ian ai (*ā > å., *ē > e.), cuales laiky ini blanki egiosi pa a mės ypa ybėmis,
es o pe mi e semi e micamen e hablan e in o man ą oda ía iden i ica como
ilniški pa a mės pla ji ep esen an ą (šiškiai ilniški i eniški plo e u ampa, pe o
debido a cie as ci cuns ancias el isolek as no puede o ma se oda ía). Viole os
Če nės a ículo Skolinių adap a imas kupiškėnų pa a mėje abo daja one inė
skolinių adap acija. Kalbininkė, cien os de ejemplos mos ando ín eg as eiles de
sonos y sus combinaciones, a i ma on que one iniai a ian es, más
ecuen emen e pasa ican es neki čiuo oje posicion, no malmen e hallasi po
di íciles de p onunciados sonos. Opina, que la mayo ía au o és insj algų ik ų
desc ibiendo y en o as pa a mías de la lengua li uanas adap adozamos p és amos.
El segundo posky is del lib o Ki čia imo kai a comienza po Boni aco S undžios
a ículo An esdėlio be edinių i dū inių su ki čiuo u an iniuose dėmeniu
ci kum leksinė me a onija lie u ių kalbos a mėse i jos kilmė, en el cual co ek iškai
pa eikiami diach oniniai a gumen ai, básicamen e basados en da os de in es igación
de campo ealizados po el au o del abajo y los es udian es, que pe mi en
de e mina , qué mane a los lie u ių kalbos saussu eo dės yko ci kum leksinės
me a onijos suele iani, penodiodi Lie u os i ų i y ųse: penul imos ci kum egulas
dėl analoginių p ocesai penaliai įsigėjo aka mėje, he e dažiniai ci kum leksinė
me a onija, he e dažiniai dalykai. El au o de alladamen e e eló a ian os gausą y
en o as li uanas ada mėse, cuya obje o de es udio pun o de is a son pe einamosas.
Rū a Kazlauskai ė en el a ículo P iesagos -inis, -ė būd a džių ki čia imas y ų
aukš aičių a mėje suklasi ica o y ap a ė gausiana ma e ial ac ual más de mil
cien o de būd a džių ejemplos con p eesaga -inis. Ella de e minó que gene almen e la
palab a básica a daik a a dis, ečiau eiksmažodis y būd a dis, que la mayo ía
edinių según la palab a básica múl iplesiskai os naudininko o mą ki čiuojami
man eniendo aquellos mismos na u ales p incipios, que aplicados a la lengua comúnina,
ambién ap a ė dešim adalį endencias incompa kančių casos. Au o ė demos ó que
ki cio luga a impo an e seman ís ico ac o n, a is casos impo an e analogija,
excepcionales casos (poe inėje kalboje) ki cio luga egula el i mo. In e esan es y
bien me odológicamen e undados ( emiamasi uen es, que mues an cambios a lo
la go del siglo, ilus ada da os del mapa) el es udio de Vilija Ragaišienė sob e el cambio
del sis ema de acen uaciones de Ry ų aukš aičių kupiškėnų XIX a. 79 Au ane os
Ma ke ičienės y Ma ke ičia Kons an ino Si ydo de dicciona ios y de la ac ual
e minología y ų aukš aičių p ie eiksmiai demos ó que K. Si ydo en los esc i os
de y ų aukš aičių žininka exis a casos de hipe ko ekcijos, de cie os ca ac e es
EDMUNDAS TRUMPA
292 Ac a Linguis ica Li huanica LXXX deš. XX a. 67 deš., en el que demos ada que
in ensi esis condiginis ki cio dis anciamen o dėsnis kupiškėnų pa a mėje o m osi
ela i amen e a de, no an es como XX a. seg ojoje pa ėje, además,
desigualmen e de la pa e nó dica hacia el bo dillo o ien al. Au o ė indicó que
an e io men e ada memen e p edominan e ba i onino ki chiación pa adigma de
a osenes s ūmė ocsi onino ki chiación o ma, ėmė yškė i eminiškojo y
a iskjojo aleg niación ipos de acen uación di e umai; su uez u ba i oninio
o mas de ki chiación pe du ó más papli usios me idional y pie y iniame plo o
pe eg ina.
Te ciosio posky io Mo ologías y sin aksés cambiosčiai a ículo Ry ų aukš aičių
u eniškių pa a mė: XXI siglo inižios si uacija au o ė Regina Rinkauskienė ap a ė
idu inės i jaunosios gene aciónos a minę kalbą, liudijančią apie ge okai išskalau us
isus sis eminius sluoksnius. Igualadas sólo blankiosios peculia idades (neki čiuo ų
balsių o, ė a liepimas a, e; neki čiuo o d ibalsio ie a liepima e; man ene minkš ieji
p ibalsia al inal de la palab a, d iskai inės plu ali as usua io o mas y iejas
a iškosios giminės daik a a džių y būd a džių galūnė -ys; da i os p ejuegos -okas
e -o ė; oda íausado nomb e de obje o). Es as secunda ias o e inas blankiosas
cualidades o man u eniškių, anykš ėnų y kupiškėnų e i o io įsi y aujančio
egiolek o base. S aipsnyje es ablecidas y ų aukš aičių pa a mių e imo
egiolek ais endencias, sin abejo, son simp omiškos muchoseliui o os lie u ių kalbos
pa a mių.
de pa (žalininkacijos y Ma ke icijos) o de posible o al (ad) nea spind. De alamiu
ap ašu mos ada, que la mayo ía dicciona ios desc i os de Li u iškų p ie eiksmių
y ų aukš aičių a mėje man ene has a šiol ellos así ebe a iami y aho a, pe o
pa e desapa eció o cambii o. Algunos nues os días pasa on a se p e eiksmías
ue on Si ydo c ea naujada ai. Anais iempos nelie u iškos o igen p ie eiksmių,
con a iamen e que la ac ual eas e n aukš aičių a mėje, u a nedaug. Los au o es
inamen e classi ica on an e eiksmių ipos según o mę y da omuosius o man us
es o ayuda mejo a comp ende plu ialypé su di e sidad, ambién e alua a a és
amžius ykusią e olución de p incipios de da ybos de palab as.
Ino a í us, in e disciplininas eo ías basadas Dai os Ka dely ės-G ine ičienės
es udio Loka y inių cons ucciones elacionesia y ų aukš aičių ilniškių
pa a mėje pe mi ió g anokai pako egui has a šiol dialek ologinėje li e a u a
mencionė us eignios, jog ilniškių plo e esama sólo pa ienių ie ininkų (inesy o y
ilia y o) casos ellos esama más y egula a ių. Kalbininkė dis inguió a los
cien í icos li uanos amilia y in e p e aciones mención de p ocesos
mo ologicos (mo ologico y sis emico sho ėjimo) nulem á o mas loca i as neu izacion,
Joli a U bana ičienė, Ri u ė Pe okienė (suda y ojos)
Ry ų aukš aičių a mė: kai a i pokyčiai
Re iews 293 cuando las cons ucciones loca i ís icas pudie on cons i ui
condiciones cuando su umpėjusios o mas ila i o plu isci os coincide con el
plu isci os inesy u, desde seman ís icos mo i os basadas de las o mas loca i as
compe encia (ese es en esencia un nue o au o é p opues o en oque), a la cual el
po encial de las cons ucciones loca i ís icas inesy o y ilia i o diseña en kalbo
konechas iden i si u ines. muy in e esan e y basada au o é idea, que loka y inės
inesy o cons ucciones į a dija mo imien o en un de e minado espacio, dinamismo
señas coduoja sólo en yose usan e bmawodžiai. [...] Dado que mayo semán ica
ca ga iene no aleg niai, sino accionesmaodžiai, en espon anišku discou sos inesy o
e ilia i liksniai, como secundiniai escenas espa inės s a ičnos i o dinamičnos i
indicado es, pudo pe de la dis ing i é de es as señas unción (281 p.). Au o ė
con enció, que seman ís icos mo i os basada a ic o es o mas de compe encia
ilniškiai simila es a su os alš aičių pa a mę.
T es úl imos es udios, elacionados con y ų aukš aičių leksika y semán ica, pone en
el cua o lib o capí ulo de Leksikos kai a. Bi u ė Jasiūnai ė a ículo U eniškių
sudu iniai pejo a i ai con incen emen e con i mó que eas e n aukš aičių plo e
ixuojama imagina dingųjų nomb e humano nominacija, especialmen e según nega i os
ca ac e ís icos del modo humano, oda ía i ia. Au o ė, u ilizando ma e iales de
dicciona io de la lengua Li uania, u eniškių pejo a i ų signi icado la dise s o según
dėmenis, ca ác e de ans e encia de signi icación, acen uándose e nokul ú icos
peculia idades. Ella mues a que p edomina en la ada mía más inukamen e g upuojami
me oniminas y me oniminas-me a o iniai dū inia, cuyo segundo dėmenío mo y uja el
nomb e de pa e co po al. La mayo ía de pejo a i os cons i uye nomb es humanos
según modo, ca ác e io ydas, cuan o menos elacionados con neg a ijaizda, o asokias
isicales de iciencias. Saliendo an o mencionado el, an o olesnį emá p olésien e
a ículo Au elijos G i ėnienės No e pane ėžiškių igu dingieji nomb es de pe sonas
noblėso pasigė ėjimas i a hablólios sabome. En el úl imo bien sulyda ame y uni isi o
es udio se discu en 300 pe sonas nomb amien os según nega i os humanos
ca ac e ožes del modo. Au o ė con i mó conocinomá e dad, que el undamen o de los
nomb amien os igu dingos accionmazodis; a él pasap aukas, ol idš amos y de él
pasadoso imaginingos poik a a dis. También cons a a que en ada mėje sla izmai
man enikomi mejo que ge manizmai. A a ijos ejemplos pe mi e e y cie os
aspec os del nacionino mundialė aizdžio y mo alés c í ica, pe o no ulga ų p íncipio
lie u io hacia o os pe sonas ydas la mayo ía leksemų iene menoscamujoso e lejo,
pe o sólo insigni icé pa e niecinamąneo o ulga ų e lejo. Ri u ės Pe okienės
a ículo In luencia de la Lengua Bend inė en la lexis de y ų aukš aičių discu a ma e ial,
la cual cons i uye XX a. an ojoje pa e a. publicb i y ų aukš aičių a mės šnek ų
žodynai i eks ai, a pa eik ų ak ų analizė, sin dudaė, ik ų XXI si uacijai isų lie u ių
kalbos a mių. En es e a ículo al ez algo al a de de alles in e p e aciones, sin
emba go au o é co ec amen e obse ó que šnek ose

EDMUNDAS TRUMPA
294 Ac a Linguis ica Li huanica LXXX
ik e ais a ejais konku uoja idinė (indigeni) leksika – dažniausiai an asis i
s ip esnysis compe encia del miemb o es la palab a de lengua bend inesa. S ip iau
p onunciuiama skolin inė leksika, aunque y en es e s a oksnyje esasa compe encia
a a spa ios palab as. A ículo mues a necesidad necesidad más de allada
expe imen inė p ocesos y dėsningumus, elacionados con leksinės į ai o ės
mažėjimu a mėse. Ziones sob e gene al con empo anies a mė y os imagenda
p opo ciona anexo p esen anami depa amen os Lie u os kalbos žodino papildymų
ka o eka bei Skai meninė a mių ka o eka con nuscanuo asis ko elių i anke ų
pa yzdžiais, ellos papildy i Lie u ių kalbos žodino ka o ekų ie o ių san umpų
są ašu. El apéndice lexicog á ico del lib o no es casual. Knygos idėja kilo e sub endo
ealizando di e sos p oyec os de complemen os de dicciona io de la lengua Li uánica.
conjun o de a ículos es e es un excelen e ejemplo, cuando un pe íodo
(lexicog a ía) de un á ea de es udio, in en ando de e mina endencias del
desa ollo lingüís ico en un e i o io a ealmen e de inido, debido a hechos e ideas
abundos i s a de allia de a ios ni eles del sis ema lingüís ico comenzando en
XVII a. (K. Si ydo), e minando en nues o XXI a. En es e caso cualquie posible
cualquie posible ne ien izumb e de in es igaciones debie an alo a se no como
de iciencia, sino como en aja, ya alcanza ía y busca an la o alidad de
posibilidades. To almen e co ec amen e p a a memen e econoció suda ai o a
J. U bana ičienė, no ándose que ski ingi pun os de en oque de los in es igado es,
aplicadas di e sas me odologías, dejadas bal osios dėmės (neiš i i odos
ada mių odos ni eles) al lec o debe ía cons i ui no ex inguido y ų aukš aičių
pa eikslo imp esionį, sino más ápido emi i mozaiką con al an es elemen ales.
Mozaiką, que p ome e despe a la cu iosidad, plan ea nue as p egun as y alien a
oma ul e io es iechkojimien os. Hay que econoce , que es e conjun o de
a ículos como mosaica es muy ija, con iable y pasí i able. Sus p og amá icos
idėjos po mojais, amplia emá ica, de alladas análisises y al a calidad de
in es igaciones lib o impo an e no sólo aho ačiai, sino y u u očiai leis mejo comp ende la gene al de lenguas li uanas y en gene al bal os a menes desa ollá y modosus a ella desc ibi .
Į eik a 2019 m. junio 12 d.
EDMUNDAS TRUMPA
La ijos uni e si e as
Vis alža 4a, Rīga, LV-1050, La ija
e [email p o ec ed]