Jolita Urbanavičienė, Ritutė Petrokienė (sudarytojos). „Rytų aukštaičių tarmė: kaita ir pokyčiai“

S aipsniai / A icles 289 EDMUNDAS TRUMPA La ijos uni e si e as Mokslinių in es igaciones di ecciones: geoling is ica, dialec ología. Joli a U bana ičienė, Ri u ė Pe okienė (suda y ojas) EYT AUKŠTAIČI TARM: KAITA IR POKYČIAI KOLLYTVIN MONOGRAPHIA Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o, 2018, p. 392. ISSN 2538-9211, ISBN 978-609-411-221-8 2018 m. Ins i u o de la lengua Li uania edleis as colección de a ículos Ry ų aukš aičių a mė: kai a i pokyčiai (suda y ojos J. U bana ičienė y R. Pe okienė) es ilikos au o ių ealiza doceca in es igaciones, en las que desc úbema de una de es de los aukš ai iškos pa a mių y ų aukš aičių pa a mės bu usio es ado y de es os días, ki imo di ecciones. Allí, cuan o pe mi e el obje o de in es igación y el ma e ial, se es ue za segui la emá ica p incipal, en cie os cambios sis emá icos se mi an más amplio o más es echo aspec o diach oninio, y la expe iencia de in es igaciones sinc onías se in en a p i ichi no esnías y gilesn e insigh s, basem los hechos o su in e p e ación. Los a ículos desde el pun o de is a no edad de la me odología desigualyčiai: si omamos en cuen a a la in oducción pos ulado es posibles y según no edad ikiándose di ección de ansmė y os adicional dialec ologiją, s uk u ū inę dialek ologiją y geoling is iką ellos ep esen an p incipalmen e a las p ime as dos (pi majai plačiausiai), e ce a de elemen os es á p esen e sólo en aislados a ículos. Sin emba go, es a he e odoxidad no impide pe segui el obje i o adhe ido in oduci con giliaisiais a mių p ocesos y mos a nue o el XXI a. la imagen de la lengua local a mainų egiolek ų i geolek ų . Es e lib o es alioso, an e odo, debido a que los a ículos esc ibie on los mejo es de cie a á ea oné ica, onología, acen ología, mo ología, lexicología, iejas aš ijas especialis as, conoco as de dis in os e i o ios, en muchos casos jose nacie on y conocís anys šnek as in e io . Puede se que eas e n al oš aičių pa a mė en es e pun o de is a ella i ia odos EDMUNDAS TRUMPA 290 Ac a Linguis ica Li huanica LXXX los ni eles de lenguaje ep esen ando podèsa los lingüis as aho a se halla en la más a o ecida si uació (has a muy ecien emen e ales opo unidades de se esme ada enían žemaičių a mė). Po lo an o, el lib o de los Li uanos a ealines in es igaciones aidai sumamen e impo an e es o se ía sa o iška y o os ada mios y en ellos yks ancios p ocesos ep esen a ion: neabejo ina, que la mayo ía de y ų aukš ai būdingų enomeniem se ía posible cons a a se y en odo el apčiai cin ančių lie u ių a mių plo e. La es uc u a del lib o simé ica, ácilmen e esumible hace lo que los a ículos sudė i en ke u is posky ius según sis emá icos ni eles del lenguaje ( oné ica y onología, acen ología, mo ología y sin aksė, lexicología y semán ica) a cada uno de posky ios es á des inada po es in es igaciones. La monog á ica unidad le p opo ciona una de los lib os suda y ojos J. U bana ičienės in oducción, en el que jus i ica el obje i o del conjun o basado en más ecien e ma e ial empi ine e i ica los disponibles y ų aukš aičių pa a mės hechos, za iksuo os esc i o ios y saky iniuose uen es, así como es ablece y ų aukš aičių pa a mi o os sis emá icos sucesos o cambios, que desa ollanse en los ni eles oné ica, ki čiación, mo ología y lexis. Į ade, en el que se discu en au o es de abajos aplicados mé odos, e minología, es uc u a, asime impo an es samp o a imien os, po los cuales de ine se Li uania lengua de a menes y sus in es igaciones o o pa adigma. Ellos pe mi en al lec o p esumia , que es e abajo colec i o mues a simp omá icamen e nues a iempos padecía y b éžia di ección hacia nue a aducė y os. Noa si ik inai posky ie Konsonan izmo y ocalizmo ki imas p ime o es p esen ado el a ículo Vy au o Ka delio Ry ų aukš aičių ilniškių konsonan izmo y imų pe spek y os es o a si oda el lib o edamasis, plačiausiai apmąs an is a mė y os si uaciją, mos ando di ección, po la cual debe ía se enama mode nos mé odosis es udiando a mes, si ue a sis emá icamen e desc i os los consonan izmos de las lenguas li uanias, sus desc ipciones sinch ona mios y análisis ipologicas en el u u o. El a ículo iden i ica iden i icado in en a io eas e n al š aičių ilniškių p iebalsių, se es ablecen ele an inės dis ibucijos posiciones, se p opo cionan obse aciones sob e la egula ąją y no egulia iąją dis ibució, se es ablecen acul a i as a ian es así como neu izacijos posiciones. Vilniškių onologinės sis emos analizė ealizada muy bien. me ece ía sólo señala se a lo que la dis inguida p iebalsių dis ibucinė posición al comienzo de la palab a an es zazakalinį okalizmą ([#Vu]) no di ie e en nada de la analógiska posición en el in e io de la palab a ([Vu]), po lo que no se ía exac o alega que an e la p ime a con as aban esencialmen e odos los sonidos, y an e o a sólo los kie p iebalsi (3941 p.). Tal desc ipción de la p ime a posición ap a balsios, y no p iebalsios clase. Au o ius p iebalsios endu ecimien o y no sua s amien o casos muy apliclamen e in e p e a como dis in os one icas o onologicas enómenos de la na u aleza. Joli os U bana ičienės a ículo Bal ų *ā, *ē di ongización de la gene ación mediu ía y ju enil en eas e n aukš aičių ilniškių kalboje de odos los a ículos me odológicamen e quizás es ce canoísimos nue os a los canones de la di ección geoling is ica. Joli a U bana ičienė, Ri u ė Pe okienė (suda y ojos) Ry ų aukš aičių a mė: kai a i pokyčiai Re iejes Re iews 291 / Au o ė cons a a o una co elación di ec a en e in o man os edad y a ios lingüís icos a mainos de consumo: jaunesnija ka a cua o eces más ecuen e escoge comuninei lenguaba a imesnius a ian es y dos eces ečiau a mę que idu inė ka a. Se e i a la di ongizaciones de posiciones c ucijadas (a sisakoma de yškių a minių ypa ybių), pe o neki čiuo oje poziciji eslikę bal ų balsiams *ā, *ē a imi a ian ai (*ā > å., *ē > e.), cuales laiky ini blanki egiosi pa a mės ypa ybėmis, es o pe mi e semi e micamen e hablan e in o man ą oda ía iden i ica como ilniški pa a mės pla ji ep esen an ą (šiškiai ilniški i eniški plo e u ampa, pe o debido a cie as ci cuns ancias el isolek as no puede o ma se oda ía). Viole os Če nės a ículo Skolinių adap a imas kupiškėnų pa a mėje abo daja one inė skolinių adap acija. Kalbininkė, cien os de ejemplos mos ando ín eg as eiles de sonos y sus combinaciones, a i ma on que one iniai a ian es, más ecuen emen e pasa ican es neki čiuo oje posicion, no malmen e hallasi po di íciles de p onunciados sonos. Opina, que la mayo ía au o és insj algų ik ų desc ibiendo y en o as pa a mías de la lengua li uanas adap adozamos p és amos. El segundo posky is del lib o Ki čia imo kai a comienza po Boni aco S undžios a ículo An esdėlio be edinių i dū inių su ki čiuo u an iniuose dėmeniu ci kum leksinė me a onija lie u ių kalbos a mėse i jos kilmė, en el cual co ek iškai pa eikiami diach oniniai a gumen ai, básicamen e basados en da os de in es igación de campo ealizados po el au o del abajo y los es udian es, que pe mi en de e mina , qué mane a los lie u ių kalbos saussu eo dės yko ci kum leksinės me a onijos suele iani, penodiodi Lie u os i ų i y ųse: penul imos ci kum egulas dėl analoginių p ocesai penaliai įsigėjo aka mėje, he e dažiniai ci kum leksinė me a onija, he e dažiniai dalykai. El au o de alladamen e e eló a ian os gausą y en o as li uanas ada mėse, cuya obje o de es udio pun o de is a son pe einamosas. Rū a Kazlauskai ė en el a ículo P iesagos -inis, -ė būd a džių ki čia imas y ų aukš aičių a mėje suklasi ica o y ap a ė gausiana ma e ial ac ual más de mil cien o de būd a džių ejemplos con p eesaga -inis. Ella de e minó que gene almen e la palab a básica a daik a a dis, ečiau eiksmažodis y būd a dis, que la mayo ía edinių según la palab a básica múl iplesiskai os naudininko o mą ki čiuojami man eniendo aquellos mismos na u ales p incipios, que aplicados a la lengua comúnina, ambién ap a ė dešim adalį endencias incompa kančių casos. Au o ė demos ó que ki cio luga a impo an e seman ís ico ac o n, a is casos impo an e analogija, excepcionales casos (poe inėje kalboje) ki cio luga egula el i mo. In e esan es y bien me odológicamen e undados ( emiamasi uen es, que mues an cambios a lo la go del siglo, ilus ada da os del mapa) el es udio de Vilija Ragaišienė sob e el cambio del sis ema de acen uaciones de Ry ų aukš aičių kupiškėnų XIX a. 79 Au ane os Ma ke ičienės y Ma ke ičia Kons an ino Si ydo de dicciona ios y de la ac ual e minología y ų aukš aičių p ie eiksmiai demos ó que K. Si ydo en los esc i os de y ų aukš aičių žininka exis a casos de hipe ko ekcijos, de cie os ca ac e es EDMUNDAS TRUMPA 292 Ac a Linguis ica Li huanica LXXX deš. XX a. 67 deš., en el que demos ada que in ensi esis condiginis ki cio dis anciamen o dėsnis kupiškėnų pa a mėje o m osi ela i amen e a de, no an es como XX a. seg ojoje pa ėje, además, desigualmen e de la pa e nó dica hacia el bo dillo o ien al. Au o ė indicó que an e io men e ada memen e p edominan e ba i onino ki chiación pa adigma de a osenes s ūmė ocsi onino ki chiación o ma, ėmė yškė i eminiškojo y a iskjojo aleg niación ipos de acen uación di e umai; su uez u ba i oninio o mas de ki chiación pe du ó más papli usios me idional y pie y iniame plo o pe eg ina. Te ciosio posky io Mo ologías y sin aksés cambiosčiai a ículo Ry ų aukš aičių u eniškių pa a mė: XXI siglo inižios si uacija au o ė Regina Rinkauskienė ap a ė idu inės i jaunosios gene aciónos a minę kalbą, liudijančią apie ge okai išskalau us isus sis eminius sluoksnius. Igualadas sólo blankiosios peculia idades (neki čiuo ų balsių o, ė a liepimas a, e; neki čiuo o d ibalsio ie a liepima e; man ene minkš ieji p ibalsia al inal de la palab a, d iskai inės plu ali as usua io o mas y iejas a iškosios giminės daik a a džių y būd a džių galūnė -ys; da i os p ejuegos -okas e -o ė; oda íausado nomb e de obje o). Es as secunda ias o e inas blankiosas cualidades o man u eniškių, anykš ėnų y kupiškėnų e i o io įsi y aujančio egiolek o base. S aipsnyje es ablecidas y ų aukš aičių pa a mių e imo egiolek ais endencias, sin abejo, son simp omiškos muchoseliui o os lie u ių kalbos pa a mių. de pa (žalininkacijos y Ma ke icijos) o de posible o al (ad) nea spind. De alamiu ap ašu mos ada, que la mayo ía dicciona ios desc i os de Li u iškų p ie eiksmių y ų aukš aičių a mėje man ene has a šiol ellos así ebe a iami y aho a, pe o pa e desapa eció o cambii o. Algunos nues os días pasa on a se p e eiksmías ue on Si ydo c ea naujada ai. Anais iempos nelie u iškos o igen p ie eiksmių, con a iamen e que la ac ual eas e n aukš aičių a mėje, u a nedaug. Los au o es inamen e classi ica on an e eiksmių ipos según o mę y da omuosius o man us es o ayuda mejo a comp ende plu ialypé su di e sidad, ambién e alua a a és amžius ykusią e olución de p incipios de da ybos de palab as. Ino a í us, in e disciplininas eo ías basadas Dai os Ka dely ės-G ine ičienės es udio Loka y inių cons ucciones elacionesia y ų aukš aičių ilniškių pa a mėje pe mi ió g anokai pako egui has a šiol dialek ologinėje li e a u a mencionė us eignios, jog ilniškių plo e esama sólo pa ienių ie ininkų (inesy o y ilia y o) casos ellos esama más y egula a ių. Kalbininkė dis inguió a los cien í icos li uanos amilia y in e p e aciones mención de p ocesos mo ologicos (mo ologico y sis emico sho ėjimo) nulem á o mas loca i as neu izacion, Joli a U bana ičienė, Ri u ė Pe okienė (suda y ojos) Ry ų aukš aičių a mė: kai a i pokyčiai Re iews 293 cuando las cons ucciones loca i ís icas pudie on cons i ui condiciones cuando su umpėjusios o mas ila i o plu isci os coincide con el plu isci os inesy u, desde seman ís icos mo i os basadas de las o mas loca i as compe encia (ese es en esencia un nue o au o é p opues o en oque), a la cual el po encial de las cons ucciones loca i ís icas inesy o y ilia i o diseña en kalbo konechas iden i si u ines. muy in e esan e y basada au o é idea, que loka y inės inesy o cons ucciones į a dija mo imien o en un de e minado espacio, dinamismo señas coduoja sólo en yose usan e bmawodžiai. [...] Dado que mayo semán ica ca ga iene no aleg niai, sino accionesmaodžiai, en espon anišku discou sos inesy o e ilia i liksniai, como secundiniai escenas espa inės s a ičnos i o dinamičnos i indicado es, pudo pe de la dis ing i é de es as señas unción (281 p.). Au o ė con enció, que seman ís icos mo i os basada a ic o es o mas de compe encia ilniškiai simila es a su os alš aičių pa a mę. T es úl imos es udios, elacionados con y ų aukš aičių leksika y semán ica, pone en el cua o lib o capí ulo de Leksikos kai a. Bi u ė Jasiūnai ė a ículo U eniškių sudu iniai pejo a i ai con incen emen e con i mó que eas e n aukš aičių plo e ixuojama imagina dingųjų nomb e humano nominacija, especialmen e según nega i os ca ac e ís icos del modo humano, oda ía i ia. Au o ė, u ilizando ma e iales de dicciona io de la lengua Li uania, u eniškių pejo a i ų signi icado la dise s o según dėmenis, ca ác e de ans e encia de signi icación, acen uándose e nokul ú icos peculia idades. Ella mues a que p edomina en la ada mía más inukamen e g upuojami me oniminas y me oniminas-me a o iniai dū inia, cuyo segundo dėmenío mo y uja el nomb e de pa e co po al. La mayo ía de pejo a i os cons i uye nomb es humanos según modo, ca ác e io ydas, cuan o menos elacionados con neg a ijaizda, o asokias isicales de iciencias. Saliendo an o mencionado el, an o olesnį emá p olésien e a ículo Au elijos G i ėnienės No e pane ėžiškių igu dingieji nomb es de pe sonas noblėso pasigė ėjimas i a hablólios sabome. En el úl imo bien sulyda ame y uni isi o es udio se discu en 300 pe sonas nomb amien os según nega i os humanos ca ac e ožes del modo. Au o ė con i mó conocinomá e dad, que el undamen o de los nomb amien os igu dingos accionmazodis; a él pasap aukas, ol idš amos y de él pasadoso imaginingos poik a a dis. También cons a a que en ada mėje sla izmai man enikomi mejo que ge manizmai. A a ijos ejemplos pe mi e e y cie os aspec os del nacionino mundialė aizdžio y mo alés c í ica, pe o no ulga ų p íncipio lie u io hacia o os pe sonas ydas la mayo ía leksemų iene menoscamujoso e lejo, pe o sólo insigni icé pa e niecinamąneo o ulga ų e lejo. Ri u ės Pe okienės a ículo In luencia de la Lengua Bend inė en la lexis de y ų aukš aičių discu a ma e ial, la cual cons i uye XX a. an ojoje pa e a. publicb i y ų aukš aičių a mės šnek ų žodynai i eks ai, a pa eik ų ak ų analizė, sin dudaė, ik ų XXI si uacijai isų lie u ių kalbos a mių. En es e a ículo al ez algo al a de de alles in e p e aciones, sin emba go au o é co ec amen e obse ó que šnek ose EDMUNDAS TRUMPA 294 Ac a Linguis ica Li huanica LXXX ik e ais a ejais konku uoja idinė (indigeni) leksika – dažniausiai an asis i s ip esnysis compe encia del miemb o es la palab a de lengua bend inesa. S ip iau p onunciuiama skolin inė leksika, aunque y en es e s a oksnyje esasa compe encia a a spa ios palab as. A ículo mues a necesidad necesidad más de allada expe imen inė p ocesos y dėsningumus, elacionados con leksinės į ai o ės mažėjimu a mėse. Ziones sob e gene al con empo anies a mė y os imagenda p opo ciona anexo p esen anami depa amen os Lie u os kalbos žodino papildymų ka o eka bei Skai meninė a mių ka o eka con nuscanuo asis ko elių i anke ų pa yzdžiais, ellos papildy i Lie u ių kalbos žodino ka o ekų ie o ių san umpų są ašu. El apéndice lexicog á ico del lib o no es casual. Knygos idėja kilo e sub endo ealizando di e sos p oyec os de complemen os de dicciona io de la lengua Li uánica. conjun o de a ículos es e es un excelen e ejemplo, cuando un pe íodo (lexicog a ía) de un á ea de es udio, in en ando de e mina endencias del desa ollo lingüís ico en un e i o io a ealmen e de inido, debido a hechos e ideas abundos i s a de allia de a ios ni eles del sis ema lingüís ico comenzando en XVII a. (K. Si ydo), e minando en nues o XXI a. En es e caso cualquie posible cualquie posible ne ien izumb e de in es igaciones debie an alo a se no como de iciencia, sino como en aja, ya alcanza ía y busca an la o alidad de posibilidades. To almen e co ec amen e p a a memen e econoció suda ai o a J. U bana ičienė, no ándose que ski ingi pun os de en oque de los in es igado es, aplicadas di e sas me odologías, dejadas bal osios dėmės (neiš i i odos ada mių odos ni eles) al lec o debe ía cons i ui no ex inguido y ų aukš aičių pa eikslo imp esionį, sino más ápido emi i mozaiką con al an es elemen ales. Mozaiką, que p ome e despe a la cu iosidad, plan ea nue as p egun as y alien a oma ul e io es iechkojimien os. Hay que econoce , que es e conjun o de a ículos como mosaica es muy ija, con iable y pasí i able. Sus p og amá icos idėjos po mojais, amplia emá ica, de alladas análisises y al a calidad de in es igaciones lib o impo an e no sólo aho ačiai, sino y u u očiai leis mejo comp ende la gene al de lenguas li uanas y en gene al bal os a menes desa ollá y modosus a ella desc ibi . Į eik a 2019 m. junio 12 d. EDMUNDAS TRUMPA La ijos uni e si e as Vis alža 4a, Rīga, LV-1050, La ija e [email p o ec ed]