scieee Science in your language
[lt] (orig) [de] [fr] [it] [es] [pt]

Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija

Author: Diana Šilobritaitė
Year: 2008
Source: https://journals.lki.lt/terminologija/article/download/600/691
180
Te minia dos p imei os
ocynó ios ma emá ica
DIANA ŠILOBRITAITĖ
Ins i u o das línguas Lie u ių
XX a. p imei a pa e impo an e e minologia ma emá ica no minimo e
en epsnis. Es e pe íodo, quando apa eceu nemažas pluoš as nynų secundá ias
lie u iškų (o iginalių e e s inių) ma emá ica manualėlių e zda isis eminimo
escolas (plačiau ž . Šilob i ai ė 2007: 146158). Vo onežo Li huanian gimnazijos
p o esso es ma emá icos Ma celinas Šikšnys, Zigmas Žemai is e P anas
Mašio as (ele po causa das consul as de ma emá ica e miniais pe gun ais
isi a a apenas e ka čiais), endo a a iedade de e mos das ma emá icas
manualī es, esol e am dos undamen os pe žiū ė i odos os e minus
exis en es e c ia al an es (plačiau. Žemai is 1966: e 195). O abalho oi
nãoha, po que p imei os manual de ma emá ica, apa eciusių do XIX a. inal,
au o es lie u iškus e mos ma emá icos i e am que c ia eles mesmos,
ge almen e ao e bo aduzindo eles de ou os idiomas (Rumšas 1979: 52).
Po an o, quando oi leis a nas escolas ensina lie u iškai e começou-se a
pe mi i cada ez mais ma emos manualėlių e za a inynų, neiš eng a e minos
con inia os: unsų ado ėlių au o ių u ilizados e mininai ge okai sky ėsi nuo
ki ų au o ių. No minado da língua Li u ias Jonas Jablonskis g aciosamen e
conco da a em pagabulá ma emá icos: suge indo algum que seja e mo, ele
p asyda a p imei o unsaci nesse e mo eikš inas noção esmę e p incipais
p op iedades e só en ão ou p ima a a opinião ma emá icos, ou expliškinha a, po
quê escolhido o e mo não acei á el (Rumšas 1974: 11). Resul ados da c iação e
o ganização da e minologia ma emá ica Ma celino Šikšnio A i me ica e álgeb a
e mos de diccioná io (1919) e Zigmo Zemaičius Geome ia e igonome ia
e mos de compilação (1920). Es es são os p imei os imp in ados e mos
Li u iški e minų žodynėliai, publicados já a sikū usios Lie u os als ybės
laikinojoje sos inėje Kaune (Klima ičius 2003: 11). O obje i o des e a igo é
discu i p imei os e mos da ma emá ica dicynėlių doik a a džio ou
doik a a dinio o ma de combinação e minos. Joodynėliões o necidos
i ulaçãois ca ac e a džiai, pa icipan es, eiksmažodžiai e pan. no a igo nenag inėjami.
Diana Šilob i ai ė | Pi mųjųma ema ikosžodynėlių e minija
Te minologia | 2008 | 15 181
1. MARCELINO ŠIKŠNIO ARITMETIKOS IR ALGEBROS
TERMIN VOZYNLIS
Ma celinas Šikšnys (18741970) oi amoso XX a. ma emá ica mes ej (di bo e lie u ių
kalbos moky oju (ž . Šikšnys 1962: 81)), kū ęs lie u išką ma ema ikos e miniją.
Ma emá icas ciência M. Šikšnys acabou Uni e sidade de Moscou. T abalho mes e
em Rygo, Vo oneže, Vilniuje. Seus esc e e a i me ica, álgeb a e geome ia
manualê o am emi idos á ios A i me ica e álgeb os e minos ocynėlis, expulso
dešim mečių. Lie u ių e minologijai s a bus šio ma ema iko pa eng as
Li u ians mokslo d augijos 1919 anos. M. Šikšnys já e a p epa adoęs Ma ema ikos
e minų p ojek ą (1918), no qual ap esen ou não só a i mé icas e álgeb as, mas
ambém geome ias
bei igonome ijos e minų.
O glossá io de e mos de a i mé ica e álgeb a é de pequeno o ma o e olume (47
páginas). Ele cons i ui duas pa es: na p imei a pa e (325 p.) abėcėlės o dem
ap esen ados Li uães usos, na segunda pa e (2647 p.) usųlie u ių línguas
e mininai.
Li u iškoje A i me ikos i algeb os e minų žodynėlio pa e M. Šikšnys o nece
sob e 250 an aš inių e minų ( usiškoje 221), dos quais sob e 150 em eikš i
daik a a džiais. Te minų g ama inių o mų M. Šikšnys não o nece, só kai onde indica
ienaskai os kilmininką: aukš is, -čio1, b ūkšnis, -io, ilgis, -io, egg ys, -čių. Žodynėlyje já
en ou e minus ki čiuo i (p iegaidė pažymė a não adequamai): bégalė, daugian is,
d in is, ienan is. Beijinha odos os i u ais e mos são uma oodžiai, mas pasi a e
compos os: complexo núme o, mix as núme o, nedalus núme o, ne ik a upmena.
P esen ando a ma emá ica (y a e de ou as á eas) e mos, M. Šikšnys mui as ezes
explica seu signi icado: minusas (sincal de a im ie ); supe ícies supe ície;
supe ícies são de duas medidas (ma linkių) de amanho (con a usa -se unisci a
pa i šius iba, sepa ando geome inį kūną do espaço ex e io ); Z. Žemai is
Geome ijas ja igonome ia e minos inkinėlyje o nece uma o maaskai os
pa i šius: šonų pa i šius); saicas (bi alų i skys imų ū io me as); di isão (apie
núme os) declojenié; di isão de núme o não di isí eis múl iplos; skaidinys разложенiе,
результатъ разложенiя; pa e ę числа недилых многоклых sandauga ob emos ha
skaičiaus skaidinį. Te mo pliusas signi icado explica só usiškai: pliusas
mais (com a no a compliciia).
1 Os e mos ap esen am-se da mesma o ma, como ambém nos dicynêlios.
182
Em ce os a igos de e mos ao lado únicajões às ezes ap esen am-se e e mos
compos os: ela ó io учетъ: ekselio ela ó io, ma ema inė i p ekybinė; da ymas
составленiе: lygčių da ymas составленiе уравненiй; lygčių šaknis, lygčių sp endimas,
lyg ys,-čių –уравненiе:nežinomiejii žinomieji(lais ieji)lygčiųna iai;
lygiašaknės ( olyginės) egg ys e pan. Há casos, quando M. Šikšnys o nece apenas
e minou li u iana e seu co espondemem da língua usas sem nenhuma explicação:
axioma аксiома; a ėmimas отниманiе, отнятiе; dalmuo частное; plu al множимое;
ėmimas отниманiе, вычитанiе; plo as площадь; núme o и т. Soodynėlyje ap esen ados
i ula es a ibu os e pa icipan es são neį a džiuo iniai, mas compos os e minos
usada e į a džiuo inė o ma: li e as: li eis (žinomasis) lygčių na ys; panašus:
panašių daugiana io memb os aukimas k ū on (junção); saudá el (skaičius):
saudá elis núme o e upmena. Ca os ap esen ada bend a is: medi : medi ojiais e
não medi ojiais dimensões.
1.1.Te mais de o igem Li u iška
M. Šikšnio Žodynėlyje o nece Li u iškos o igem ma emá icas e mos são a ual
elemen a iosios ma emá icas e miniação base. pa e maio dos e mos nepaki o e
p igijo: gene endização, de inição (1922 m. A. Sme onos e s ame guiê de lado des e
e mo usado e p esagio), a êminho, a im is, in inidade, b ūkšnys, di isba, pa e, di isão,
aquil, dalmio, plu al, plu al, plu al, dimensão, de inys, aumen amen o, di isão, junção,
conjunção, kus a, kus a, g au, smana, equib ação, ma as, sanda, mis u a, g andi ude,
nelygybė, base, supe ícies, dimensão, á ea, signi icado, iden idade, limi e, simbik,
ges u a, núme o, p oje o, aciocínio, cla i icação, eg a, eg a, e binha, e binha,
e binha, p oeminha, eg a, E ago a ebe a ojados em Žodynėlyje o nece lie u iški
economia e inanças, ísica e écnica e mos: ela ó io (ekonomika), lydinys ( echnika),
mainai (ekonomika), palūkanos ( inansai), skolininkas ( inansai), skolin ojas ( inansai),
s a um ( isika), s o is ( isika). No en an o, não odos os e mos lis ados em Žodynėly
são usados na a ual ma emá ica, po exemplo, da inys (pa eik as e Z. Žemaičio
Geome ijos i igonome ijos e minų inkinėlyje): da iniai do enca da inio, skai iniai
(skaičių) da iniai. LKŽe da inys é conside ado como não des inado in oduzi concei os
kas
Diana Šilob i ai ė | Pi mųjųma ema ikosžodynėlių e minija
Te minologia | 2008 | 15 183 due a, a que se baseia em aze conclusões; ago a é
u ilizado duomuo. Da inį M. Šikš nys ainda us a a e 1923 m. Geome ijos ado ėlyje.
Zodynėlyja o necido e mo acon ecis ( us. esul ado) signi icado skaičius, ob ido
sudėjus á ios núme o ambém não us ojamo. Em ez dele ago a é in e nacional o
e mo esul ado, do qual M. Šikšnys, lie u iškos e minijos shalininkas, não dáia. O
acon ecimen o ago a é usado ikimybių eo ijoje: asimp omá ico, aciden al,
bū inasis, elemen a usis e k . acon ecis (MTŽ 1994). Mi i ma emine signi icado não
us ojam os e mos: in oduzi im (daba ma cação, nome, nomeação); luomas
(caičiuje): unidades de, milha es de, milijonų e . . (daba klasė); capí ulo (daba
skil is, que em Žodynėlyja oi o necido em ou o signi icado: skil is грань:
aukdami k ad a inę šaknį skaičiaus skai menis ski s ome į skil is <...>); ab e iação:
su umpink upmeną из šešių (daba p as ).
Há casos em que ligei amen e mudou a o ma do e mo, po exemplo: aze
(ago a composição: igual ies composição MTŽ 1994); compa ação (ago a
compa ação); su adimas (ago a adimas).
Lygybei, con enčiai nežinomųjų, M. Šikšnys siūlė daugiskai inį e miną lyg ys,
-čių, que inicialmen e oi acei o, po que, ano M. Šikšnio, lyg ys consis e de
duas pa es, e uma analšiu caso nossa língua ge almen e usa a daugiskai ą
(Šikšnys 1962: 86). Pa a isso oi p on ês e J. Jablonskis. No en an o depois
ma emá icos o con ence am de que impo an e e aquela noção
exp esss á a unígi a, pa a que seja cla o que i a e e ido não com á ios, mas com uma igu imi
(Žemai is 1966: 198).
1.1.1. LIETUVIŠKOS KILMS TERMINAI SINONIMAI
Ne dai sinonimiais e mos são ap esen ados sem quaisque e e odas, em
sepa ados e minos a igos […] sinonimiją pa odo usiškas e minus,
co esponden alguns lie u iškus. Tokios sinonimá ios pa os p igio só um dos
e mos. Fo am la inimas ( us. упражненiе) e p a imas ( us. навыкъ, упражненiе),
na usiškoje Pa e de Žodynėlio sua ap esen ação di e en e: упражненiе
la inimas, p a imas, las a asis e p igijo (Z. Žemai is Geome ijas i
igonome ijas e minų inkinėlyje šiai są okai žymė i eikė ne is e minus:
p a inimas, p a imas, p asmas). A ap esen ação de dis ância e dis ância em
usiško pa e ambém indica sua sinímiskidade: разстоянiе dis ância, olumas
(a s umas). Sinônimo de dis ância Z. Žemai is conside ou dis ância: olumas
разстоянiе; de cidade A à cidade B é c a s ų dis ância (a s uma). MTŽ 1994 é só dis ância ( us.
dis ância, angl. dis ance).
184
Te minos sinônimos às ezes são ap esen ados com a e e ência olha . (às ezes olhe).
Nesses casos a co espondência das usas é ap esen ada ao e mo ao qual se indica:
pažymys, žiū ėk žymė i žymė (pažymys) признакъ: dalingumo i šaknis une o, décima
žymės; ik umas, žiū . „ ikslumas“ i ikslumas–точность:padaly i,iš auk-
pa e, x cen ená ia pa e e . p ecisão ( ic umo); con ečiuo ê, olha . cuičiação e
cálculo (skaičiuo ė) счисленiе: cálculo o almen e e po esc i o; sudamen o olha . diação
e diação складыванie: múl iaženklių núme os dėjimo (sudėjimo) eg a. Ago a usa-se
apenas um dos mencionados sinónimos: sinal (paki usi e mo o ma) e cons i uição.
Te minologia ma emá ica pe maneceu cálculo e skaičiuo ė, ce eza e p ecisão, po ém
eles não são conside ados sinónimos: cálculo: apy ikslis, a u inis, asociacinis e k . e
skaičiuo ė: a abų, dešim ainė, d eje ainė e k . ; ce eza ( us. достоверность, angl.
ce ain y, u h, eliabili y) e p ecisão ( us. точность, angl. accu acy, exac ness,
p ecision): absoliu usis, san ykinis e k . (MTŽ 1994). A inadequação de Dėjimo é no ado Z.
Žemai is: es e e mo ne necessa iamen e signi ica a união de dois núme os <...>;
ambém de ação pode signi ica adição e adição, zamdão e nudão, inse ção e sadão <...>
(Žemai is 1917). A i menos usos na língua indicam que sinónimos M. Šikšnys, ma y ,
laikė e minus a ėmimas ( us. отниманiе, отнятiе) e ėmimas ( us. отниманiе, вычитанiе).
Em Ma ema ikoje nenhum um deles nep igijo em odos os casos usado o e mo a im is,
que em Žodynėlyje ambém di o. Sinonimos eilu ês al e ação (kei imas) skliaus elias
ap esen ado e mis (kei imas) le an ado e como i aš inis, mas subs i uição xai não.
Que esses e mos são sinônimos, mos o o e mo kei imas a igo o necido e mo
compos o: kei imas: (pa)kei imo kelias. Esses e mos ago a não são conside ados
sinônimos (isso is o de nomes de espécies): jei amen o, mé odo de oca, ope ação de
oca e axioma de oca, coe icien e de oca, mas em nomes de espécies eg a de
oca e eg a de oca (plg. eg a: (pa)kei imo) eles são sinonimiški (MTŽ 1994).
Há o caso, quando o sinônimo só skliaus elias, e como i i a ó io não é
ap esen ado: dalinys (dalijamasis), po ém e mo dalyba nes e a igo e minos
ap esen ação é opos o: dalyba dlenie (ma em. дйствiе); dalijamasis (dalinys).
Ma emá icos e minos no p oje o M. Šikšnys o neceu apenas pa ínio
(Šikšnys 1918: 322). E Z. Žemai is no a igo signi icado dalmuo o neceu pa ínio:
Daba padaugin asis núme o e dalinis ou daugmuo e dalmuo. Šiuodu núme o com
isso são os esul ados de mul iplicação e di isão. Tais sen ido p onos ica em
língua li uaniana p incipalmen e é usada galūnės; pa . ; pe kinys, malinys no s a o-
Diana Šilob i ai ė | Pi mųjųma ema ikosžodynėlių e minija

Te minologija | 2008 | 15 185 jam e comp amo, malamo daik o sen idoê, mas
signi ica ambém ambém e daik ą, ku s é comp aimo, malimo esul ado.
Naquele abandonada in i ulada somos menê o do p incipal suge ido usa o
skaičiu dauginiui daliniu“ (Žemai is 1917). XX a. šeš ame dešim me yje
e mo dalijamasis, e dalinys a aliado como ne ekomenduo inas (Rumšas 1975:
60). Tal a aliação desses e mos a igu a-se e DŽ2, mas já DŽ3 no ma i o
conside ado pa inys 2. ma . deliijamasis dydis. Es e e mo e é u ilizado na
e minologia ma emá ica. P igijo e M. Šikšnio secundá ios conside a em
(paduik i skliaus eliuose e neiškel i como an aš iniai) os e mos g e inys
( us. размщенiе) e pe s a a ( us. перестановка). Jão sinónimas g e inação e
pe s a inização ma emá icas não us ojam.
Ma ema ikoje nep igijo nenhum um des a sinónimos eilu ês e m: iekybė
( iekis) us. количество. Essei concei os ma ca ė i ago a consumido quan idade
(MTŽ 1994).
Dalybos liekanai nomeado M. Šikšnys ap esen ou dois sepa idos e minos: išdalos
(dalybos) e liekana (a im ies, dalybos, šaknies aukimo). Tam conco eu J.
Jablonskis: Dalybos emancaná e isdalomis chamamos (LKŽe). Com o deco e do
empo es abeleceu-se só liekana. Es e e mo encon a-se já nos pionei os
manualêlios de ma emá ica (plačiau e . Rumšas 1979: 52). Às ezes e mos
sinônimos Žodynėlyje são sepa ados cableliu: dalumas, dalingumas (p igijo
dalumas), dalinėjimas, dalinėjimo kelias (ais concei os ma cė i ma ema ikoje
u ilizado o e mo nuoseklusis dalijimas), ki ėjimas, ki imas
(p igio só ou o).
M. Šikšnys já en ou dis ingui (na usiškoje pa e de Žodynėlio essa dis inção
não semp e mos ado) galūnių e p eesagų da ybos e mos, que na a ual
e minologia ma emá ica cla amen e dis inguem. Na pa e Li u iško al dos
e mos ap esen ação é unooks, em usiško i oks. Lie u iškoje al u ais ( us.
вышина) e al u aumas ( us. высота, вышина), alongis ( us. длина (величина)) e
alongumas ( us. dlina (значенiе величины)), pla uma ( us. la gu a) e plo is ( us.
la gu a (въ смысл величина)), o is ( us. толщина (величина)) e s o umas ( us.
толщина (значенiе величины)); usiškoje вышина aukšsaжени kamba ys ijų s. ;
is,-čio(aukš umas); длина–ilgis,-io,ilgumas;комнатадлиноювътри
la gu a p o is (dydis); wid h; толщина ho is, -io, o umas.
1.2. Nelie u iškos o igem e mos
G ande pa e dos in e nacionais ma emá ica e mos de sob e i eu e a ual na
186
ma emá ica: axioma, álgeb a, a i mé ica, coe icien e, loga i mo, minusas, plusas,
pe cen uas, p og essija, p opo ção, p opo cingumas, adicalas, sis ema, eo ema.
Sob e iu e inancei os e minai capi olas (daba capi alas), ekselis. bos abelė), em ez
Ma ema ikoje nebe a ojamas e minas abelė (loga i mų abelės,daugy-
dele ago a é Li u iškas e minus len elė, que siūlė a o i A. Jakš as (šalia e mino
abelė), pois li os (loga i mų knygos) nes e caso nada não cabe: Kokios aqui pode se
li os, que jose ieni só núme osis e us. ablicy, ok. Ta eln, anc. Fables). Po aqui
ma ema iški simboliai?! Pap asčiausias jų a das – loga i mų len elės, (slg.
opo - e a odo o mundo e chama li os uma coisa que não con ém nenhuma pala a
i a? p. Se M- ui não gos a de abelas, pode ele chama sua publicação loga i mų
abelėmis, embo a abelės não pelo nege esnês po abelas (Jakš as 1919 1: 359).
Comė inio e mo daugybos abelė dėmenį abelė M. Šikšnys siūlė keis i lie u išku:
daugybos abėcėlė.
1.2.1. ĮVAIRIAKILMIAI TERMINAI SINONIMAI Į ai iakilmių e minų sinonimų
Žodynėlyje é pouco: p imemybė às ezes o necida es animas o igem, às
ezes lie u iškam e mo. O e mo p incipal é conside ado in e nacional
quad a as: lie u iškas ke i ainis ap esen a-se skliaus eliões e é
conside ado la e aliniu. Sinonimicamen e esses e mos ainda o am
usados A. Busilo (1921) e Masingo (1922; adução A. Sme ona) manualêlios,
po ém mais a de adquili só quad a as (plačiau ž .
Šilob i ai ė 2007: 150).
O e mo in e nacional kubas Žodynėlyje conside ado secundá io (pede-se
apenas skliaus eliuose), p incipal lie u iškas šeš ainis, mas ele nep igijo. Kubas
já e a usado no mais an igo imp en ado Li u iškame ado ėlyje P. Ma ulionio e
J. Spudulio (suda ė J. Gailu is) Užduo inas, isso i a Rankius užduocziu
A i me ikos ou Rakundos mokslo (1885) ( a ėlio handyje kubo asikas)
(Rum aš šas 1974 4: P oje o de e mos ma emá icos é conside ado
secundu inho šeš ainis, o p incipal e mo é kūbas (= kubas) (Šikšnys 1918: 322).
Es e e mo e adquilėjo dos manuaisêlios da época, só 1922 m. Masingo
manuaisêlyes esses e mos ainda o am conside ados sinônimos. Embo a ao
lado do e mo in e nacional suma Žodynėlyje ainda sejam ap esen ados e
ma emá ica nep igiję lie u iški e mos dėjinys e dė inys, manualėliuose (i M.
Šikšnio, e ou os au o esų) é usado apenas suma (V. Bud e ičiaus (1919) e A.
Sme onos e s ame ado ėlyje (1922) suma e dėjinys usados sinonimamen e).
Diana Šilob i ai ė | Pi mųjųma ema ikosžodynėlių e minija
Te minologia | 2008 | 15 187
Sem sucesso M. Šikšnys en ou li eu in i e mą o mulaė: o mulė, žiū .
esolinys. Sp endinys ago a em ou o signi icado: sp endinys ma . užda inio
esul ado da decisão (DŽ6). P oje o de e mos ma emá icos p imo iedade é
dada à ó mula, e mo Li u iškas ap esen ado skliaus elias, como
secunda ino: Do algeb os eiškiniu, sujun o iguais ou não-iguais sinallu, o ma
o mulae (sp endimen o) (Šikšnys 1918: 322). Fo mulė já e a usada o me o
manualėlios e įsigalėjo.
M. Šikšnio en a i a Li uu in i e mo nume acija (nume acija, žiū .
skaičia imas) ambém não conseguiu ma emá icas u ilizados ambos es es
e mos. Z. Žemai is esc e e: Kad descob indo o núme o de coisas, p ecisa eles
con e çoa , ou con a , e al modo usas língua chamadoji sčislenije lie u ių
kalboj p ecisa chama -se cálculo ou con agão; nesse sen idoj al ez melho
alesse usa só a p imei a pala a (caičia imas), po que an asai (calimas) em
sua, amplamen e us ojamá signi icmę (Žemai is 1917). P. Rumšo alega que a
signi icância da nume ação é skaičiaus eiškimas (žodžiu ou esc i o); compu ao ê
(Rumšas 1975: 64).
Sob e os e mos d ina is e binomas sinonimiškumą é di ícil esol e : na
usiškoje pa e do Žodynėlio ao lado do e mo lie u iško d ina is
ap esen a-se e in e nacional binomas, e na lie u iškoje pa e es es e mos
são ap esen ados sepa adamen e. M. Šikšnys os conside a sinônimos
(Šikšnys 1939: 110). MTŽ 1994 es es e mos não em odos os casos são conside ados sinônimos (plačiau ž .
Šilob i ai ė 2007: 148).
2. ZIGMO ZEMAIČIO GEOMETRIJOS IR TRIGONOMETRIJOS
TERMIN RINKINLIS
Zigmas Žemai is (18841969) amoso ma emá ico do XX século, p o esso ,
pedagogas e cien is a. Sua p incipal a i idade, cien í ica e pedagógica,
dedicada ao ensino de ma emá ica me odikai, his ó ia da ma emá ica. Z.
Žemai is, como e M. Šikšnys, con ibuiu pa a a c iação e uni o mização de
e mos ma emá icos li e iços. Um dos impo an es seus abalhos,
des inados das ma emá icas, é Geome ia e igonome ia Te mos de
compilação (1920). Rinkinėlis é de pequena ex ensão. Es e diccioná io de duas
99 nedidelio o ma o puslapiai. Pi moje dalyje pa eikiami usų–lie u ių
pa es, que o cons i ui (345 p.), na segunda pa e e mos das línguas
li uãs usas (4799 p.). Na Li u iškoje pa e Z. Žemai is o nece sob e 720
e mos de não só geome ia e igonome ia, mas e álgeb a bem como al a
ma emá ica. Ce ca de 340 i ula es e minos são daik a a diniai ( ienažodžiai).
188
P óximos i ula es e minos são indicadas ca ego ias g ama icais e dian e
daik a o dzes, e dian e a ibu zes o necida uniscai os kilmininko galūnė, exemplo.:
aksiomė, ės, algeb a, os, análise, io, (analizė, ės), apibend inamen o, o, didinação, o,
didumas, o, d ejinis, o, d ejinimas, o, absoliu is, ė, abypusis, ė, manyiasienis, ė,
manyiaženklis, ė, manya eikšmis, ė, ė, dešim ainis, ė e k . Rinkinėlyje Z. Žemai is como
i ula es o nece não só unicó dios, mas e ambém compos os e minos:
bend ak aščiai unila e aliai kampai ( idu iniai, išlaukiniai), gene asai ma as, bū inoji i
ganė inoji sąlyga, didysis u ulio sk i ulys, e d ės padė ies geome ija, k yžk yžminiai
kampai ( idu iniai, išlaukiniai), mėnuliai (delčios) Hipok a os, padė ies geome ija, p as
igu os semelhan es, p as silinkiamosos iesios, ienalinkmiai kampai, iena lauž inė.
Tokie e mininai em e sinónimos, eles são ap esen ados sob cablelio, sob igualbem sinal
ou escliaus elias. Umais casos sinímimiški são secundá ios êmenis do e mo:
pe e iamasai, pe e imo pon o; e icalalinė linija=s a inė linija; e icaliniai
kampai=k yžminiai kampai; из eikš oji, из eikš inė unkcija; nebend a a diklės
( a dės) upmenos; linea (plokšminis) kampas, nou os luga do e mo compos o
(skliaus eliuose ou po kablelis) ap esen a-se umažodis: pe ime as; planeado kampelis,
menzulė, ės; s a usis (s a ampelis). Um compos o e mo a Z. Žemai is de ine:
geome iné achas luga (eilė)=linija, cujas aças êm comum peculia idade. Dalis
e minų é suki čiuo i, só não semp e ap op iada p iegaidė: igū , ne ukùs ( us.
непрерывный), pas o ùs, ib, y , ąs, iesióginis, ūkùs, mas elipsóides, hipé bolė,
hipé bolinis, hipé boliškas, ma é inis, milimé inis, pa bolė, pa bolinis, pènkelias,
sinusóidė, s e eomé inis, angensóidė, aços bégal, anscendén inis.
2.1.Te minos de o igem Li u iška
Z. Žemai is o nece po 230 única- ozžių lie u iškų daik a a dinių e -lie u iškų daik a a dinių e -daik a a dinių
e minų. g ande pa e desses e mos dependendo e ago a usado na ciência da ma emá ica: esumi , o, ci cun i imas, o,
ci cun i umas, o, eiis, ies, de pa, os, espos a, o, dis ância, o, al u a, ês, al u ais, čio, in inidade, ês, b aiž, os, b iauna, os,
b iaunainis, io, b ūkšnys, io, di isão, o, kampba, mul iplicação, o, mui os kampis, io, kampiana is, io, de sien, io, dêsnis,
didnis, o, igual, o, p olongamen o, o, kampis, ės, ės, ėg e a, io, g e asi, k , kampis, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ė, ke, ke, ke, ke, ke,
ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke,
ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke,
ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke, ke,
ke, ke, ke Do illicem e minai
Diana Šilob i ai ė | Pi mųjųma ema ikosžodynėlių e minija
Te minologia | 2008 | 15 195 ma emá icas. Pa icula men e equen es casos,
quando neles o necidos e mos ma ema ine signi icado ago a não usuais
(į a dijimas, luomas, sky ius (M. Šikšnys); a maina, ieškinys, p iedėlis (Z.
Žemai is)). Há casos, quando mudi o só o ma e minos: conclusas (= conclusão),
equg ys (= equg is); cons i uição (= da ymas), compa ação (= compa aimas) (M.
Šikšnys). Na a ual alada comple amen e não usou-se só alguns e mos lis ados
diccionêlios (išdalos (M. Šikšnys); p asmas, sk e ė
(Z. Žemai is)).
Do desc i os exemplos pode-se no a au o es polinkį g ynin i e li eu in i
e mos da ma emá ica. No en an o, en a i as li eu iza e mos
in e nacionais não semp e o am oco ê na ma emá ica adqui iu aqueles
e mos in e nacionais, que já desde an igo es a am em uso ( o mulė, kubas (M.
Šikšnys); pos ula as, p incípio (Z. Žemai is)).
Analise dos p imei os e mos ma emá icos indicam que o segundo século XX
oi um impo an e décimo ano de o mação da e minologia ma emá ica. O
sinonimia de e mos, insa is a ó io de alguns e mos in e nacionais es a é
na u al e minologia de desen ol imen o peculia idade.
PAGRINDINIAI ŠALTINIAI Šikšnys M. 1919: A i me ikos i algeb os e minų žodynėlis,
Vilnius. Žemai is Z. 1920: Geome ias e igonome ia e minos inkinėlis, Kaunas.
OITI CHALTINIAI
An anai is 1918: T umpas manual de a i mé ica. Escola Li uana 3, 5557. LKŽe 2005: Lie u ių kalbos žodynas
(elek oninis leidis), Vilnius. MTŽ 1994: Ma ema ikos e minų žodynas. Sud. V. Bagdona ičius, P.
Golok osčius, R. Kašuba, J. Kubilius
( ado as), Vilnius.
Šikšnys M. 1918: Ma ema ikos e minų p ojek as. Escola Li uana 11, 321328.
Šikšnys M. 1923: Geome ija, Kaunas.
Šikšnys M. 1939: A i me ica e álgeb a 1, Kaunas.
LITERATŪRA
DŽ2 1972: Daba inėslie u iųkalbosžodynas, Vilnius.
DŽ3 1993: Daba inėslie u iųkalbosžodynas, Vilnius.
DŽ5 2003: Daba inėslie u iųkalbosžodynas(elek oninis leidimas), Vilnius.
Jakš as A. 1919 1: Loga i mų knygos penkiais dešim ainiais skai menimis. – D augija 7–8, 359.
Jakš as A. 1919 2: P . Mašio as. Geome ijos užda inynas. – D augija 7–8, 359–360.
Klima ičius J. 1969: Tangensas,sekansas a angen as,sekan as. – Kalboskul ū a 16, 18–21.
Klima ičius J. 2003: Lie u ių e minog a ija: p aei ies b uožai, daba ies sunkumai i užda iniai. – Te minolo-
gija 10, 9–32.
Klima ičius J. 2005. Te minas p ie e mino. II. – Te minologija 12, 143–146.
Rumšas P. 1974: Lie u iškų geome ijos e minų is o ija. – Mūsųkalba 2, 4–19.
Rumšas P. 1975: Ma ema ikos e minai „Daba inės lie u ių kalbos žodyne“. – Kalboskul ū a 28, 3–16.
Rumšas P. 1979: P ie ma ema ikos e minijos iš akų. – ZigmasŽemai is, 52–58.
Rumšas P. 1980: Lie u ių a i me ikos e minai XX amžiaus p adžioje. – Kalbo y a XXXI(1), 69–78.

196
Šikšnys M. 1962: Mano lie u ių kalbos pamokos i a siminimai apie J. Jablonskį. – Kalbo y a 5, 81–87.
Šilob i ai ė D. 2007: Vienažodžių ma ema ikos e minų sinonimija ma ema ikos ado ėliuose (1910–1940). –
Te minologija 14, 146–158.
TŽŽe 2002: In e leksis.Kompiu e inis a p au iniųžodžiųžodynas (elek oninis leidimas). A s. ed. A. Kinde ys,
Vilnius.
Žemai is Z. 1917: Dėl a i me ikos e minologijos. – San a a28.
Žemai is Z. 1966: Lie u iškos ma ema inės e minologijos is o ijai. – Lie u iųkalbo y osklausimai 8, 195–201.
TERMINOLOGY OF THE FIRST DICTIONARIES OF MATHEMATICS
The beginning he 20 h cen u y is a e y impo an s age o he c ea ion o e ms o
ma hema ics – a lo o ex books and exe cise books o ma hema ics and, mos impo -
an ly, i s dic iona ies o ma hema ics we e published.
A i me ikosi algeb os e minųžodynėlis (Dic iona yo  e mso a i hme icandalgeb a)
by M. Šikšnys and Geome ijosi  igonome ijos e minų inkinėlis (Acollec iono  e mso 
geome yand igonome y) by Z. Žemai is we e he i s Li huanian dic iona ies o e ms
published in al eady es o ed independen Li huania. They laid he ounda ions o he
mode n e minology o ma hema ics – he majo i y o e ms om hem ook oo in
he language. Howe e no all e ms p esen ed in dic iona ies su i ed and we e used in
ma hema ics. The impo an hing is ha special meanings o hese e ms, bu no e ms
hemsel es anished, because hese wo ds a e s ill being used (į a dijimas(naming),
luomas(cas e, es a e),sky ius (sec ion, chap e ) (M. Šikšnys); a maina(species, a ie y),
ieškinys(plain , lawsui , claim),p iedėlis (appendage) (Z. Žemai is)). The e a e some
cases when only g amma ical o m o e ms o hei wo d- o ma ion changed (iš adas
conclusão) (equa ion), equg ys (= equg is) ( o ma ion), compa is (= compa ação) (cong uence)
(M. Šikšnys); ochiamoji (= lies inė) ( angen ), ke amoji (= ki s inė) (secan line),
eiksmaženklis (= ação sinal) (Z. Žemai is)). Only ew e ms om hese dic iona ies ell ou o
he usage in he mode n language comple ely (išdalos (M. Šikšnys); p asmas, sk e ė (Z.
Žemai is)). In he ea lie men ioned dic iona ies he e a e some synonyms o e ms (o he
same o di e en o igin), which a e p esen ed in b acke s, a e comma, dash o equal sign.
Howe e i is qui e di icul o judge he synonymy, because a he equen ly one Russian
e m has wo o h ee equi alen s, which in Li huanian pa s o dic iona ies a e The wish o
pu i y e ms and make hem mo e Li huanian is a pa icula ly no iceable endency. Te ms o
p esen ed as sepa a e e ms and in Russian pa s – in he same e m en y.
he o eign o igin a e no nume ous (especially in he dic iona y o M. Šikšnys). Almos all o
hem ha e Li huanian equi alen s, which a e iewed as main a ian s. Howe e , no all
a emp s o subs i u e in e na ional e ms wi h Li huanian e ms we e success ul. The e
a e ew in e na ional e ms he ex books o ma hema ics, which we e in usage o a long
ime ( o mulė ( o mula), kubas (cube) (M. Šikšnys); pos ula as (pos ula e), p incípio (p inciple)
(Z. Žemai is)).
Recebida 2008-12-05
Diana Šilob i ai ė
Ins i u o das línguas Lie u ių
P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius
E-mail: [email p o ec ed]
Diana Šilob i ai ė | Pi mųjųma ema ikosžodynėlių e minija