Page 1Terminologia dei primi glossari di matematica
DIANA ŠILOBRITAITĖ
Istituto della lingua lituana
X La prima metà del XX secolo fu una fase importante per la normalizzazione e la sistematizzazione della terminologia matematica. Fu il periodo in cui apparve un numero considerevole di manuali e raccolte di problemi di matematica in lituano (originali e tradotti) per le scuole secondarie (per maggiori dettagli, cfr. Šilobritaitė 2007: 146–158).
Gli insegnanti di matematica dei ginnasi lituani di Voronež, Marcelinas Šikšnys, Zigmas Žemaitis e Pranas Mašiotas (quest’ultimo partecipava solo occasionalmente alle consultazioni sulle questioni terminologiche matematiche), constatando la varietà dei termini nei manuali di matematica, decisero di rivedere a fondo tutti i termini disponibili e di crearne quelli mancanti (per approfondire, cfr. Žemaitis 1966: 195). Il lavoro era considerevole, perché gli autori dei primi manuali di matematica, apparsi alla fine del XIX secolo, «dovettero creare da sé i termini matematici lituani, il più delle volte traducendoli alla lettera da altre lingue» (Rumšas 1979: 52). Pertanto, quando fu permesso di insegnare in lituano nelle scuole e si cominciarono a pubblicare sempre più manuali e raccolte di problemi di matematica, non si poté evitare la confusione terminologica: i termini usati dagli autori di alcuni manuali differivano notevolmente da quelli usati dagli altri.
Il normatore della lingua lituana Jonas Jablonskis accettò volentieri di aiutare i matematici: quando gli veniva proposto un termine, «chiedeva prima di descrivere l’essenza e le proprietà fondamentali del concetto che quel termine avrebbe dovuto esprimere, e solo allora o concordava con il parere dei matematici oppure spiegava perché il termine scelto non fosse accettabile» (Rumšas 1974: 11). I risultati della creazione e della sistemazione della terminologia matematica furono il Glossario dei termini di aritmetica e algebra di Marcelinas Šikšnys (1919) e il Repertorio dei termini di geometria e trigonometria di Zigmas Žemaitis (1920). Questi furono i primi glossari terminologici lituani a stampa, pubblicati nella «capitale provvisoria dello Stato lituano ricostituito, Kaunas» (Klimavičius 2003: 11). Lo scopo di questo articolo è esaminare i termini in forma di sostantivo o di sintagma nominale presenti nei primi glossari di termini matematici. Nell’articolo non vengono esaminati gli aggettivi, i participi, i verbi e simili riportati come voci nei glossari.
180 Diana Šilobritaitė │ Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija
Page 21. IL GLOSSARIO DEI TERMINI DI ARITMETICA E ALGEBRA DI MARCELINAS ŠIKŠNYS
Marcelinas Šikšnys (1874–1970) buvo žymus XX a. matematikos mokytojas (dirbo ir lietuvių kalbos mokytoju (žr. Šikšnys 1962: 81)), kūręs lietuvišką matematikos terminiją. Matematikos mokslus M. Šikšnys baigė Maskvos universitete. Dirbo mokytoju Rygoje, Voronežė, Vilniuje. Jo parašyti aritmetikos, algebros ir geometrijos vadovėliai buvo leidžiami keletą dešimtmečių. Lietuvių terminologijai svarbus šio matematiko parengtas Aritmetikos ir algebros terminų žodynėlis, išleistas Lietuvių mokslo draugijos 1919 metais. M. Šikšnys jau buvo parengęs Matematikos terminų projektą (1918), kuriame pateikė ne tik aritmetikos ir algebros, bet ir geometrijos bei trigonometrijos terminų.
Il Glossario dei termini di aritmetica e algebra è di piccolo formato e di dimensioni contenute (47 pagine). È composto da due parti: nella prima (pp. 3–25) sono presentati in ordine alfabetico i termini lituano-russi, nella seconda (pp. 26–47) quelli russo-lituani.
Nella parte lituana del Glossario dei termini di aritmetica e algebra, M. Šikšnys riporta circa 250 termini come voci (221 nella parte russa), di cui oltre 150 sono espressi da sostantivi. M. Šikšnys non indica le forme grammaticali dei termini, ma in alcuni casi ne specifica il genitivo singolare: aukštis, –čio1, brūkšnis, –io, ilgis, –io, lygtys, –čių. Nel glossario si tenta già di indicare l’accentazione dei termini (l’accento è segnato in modo errato): bėgalė, daugiãnaris, dvinãris, vienanãris.
Quasi tutte le voci sono termini monolessematici, ma si incontrano anche termini composti: numero complesso, numero misto, numero indivisibile, frazione impropria.
Nel presentare i termini matematici (e anche quelli di altri ambiti), M. Šikšnys ne spiega spesso il significato: minusas (segno di sottrazione «–»); paviršiai – поверхность; paviršiai è una grandezza a due dimensioni (matlinkių) (oggi si usa il singolare paviršius «limite che separa un corpo geometrico dallo spazio esterno»; Z. Žemaitis nel Repertorio dei termini di geometria e trigonometria riporta la forma singolare paviršius: šonų paviršius); saikas (unità di misura del volume di solidi granulari e liquidi); skaidymas (riferito a un numero) – разложение; scomposizione di un numero in fattori indivisibili; skaidinys – разложение, результатъ разложения; pavertę skaičių nedalųjų daugiklių sandauga гаuname то skaičiaus skaidinį. Il significato del termine pliusas viene spiegato solo in russo: pliusas – плюсъ (знакъ сложения).
1 I termini sono presentati come nei glossari.
Terminologija | 2008 | 15
181
Page 3In alcuni articoli terminologici, accanto ai termini monolessematici sono talvolta riportati anche termini composti: ataskaita – учеть: vekselio ataskaita, matematinė ir prekybinė; darymas – составление: lygčių darymas – составление уравнений; lygtys, -čių – уравнение: nežinomieji ir žinomieji (laisvieji) lygčių nariai; lygčių šaknis, lygčių sprendimas, lygiakraštės (tolyginės) lygtys e così via.
Ci sono casi in cui M. Šikšnys presenta soltanto il termine lituano e il suo equivalente russo, senza alcuna spiegazione: aksioma – аксиома; atėmimas – отнимание, отнятие; dalmuo – частное; daugmuo – множеимое; ėmimas – отнимание, вычитание; plotas – площадь; skaičius – число ecc.
Gli aggettivi e i participi lemmi riportati nel glossario non sono in forma definita, ma nei termini composti si usa anche la forma definita: la is-vas: laisvasis (žinomasis) lygčių narys; panašus: panašiųjų daugianario narių traukimas krūvon (jungimas); sveikas (skaičius): sveikasis skaičius ir trupme-na. Talvolta viene riportato l’infinito: matuoti: išmatuojamieji ir neišmatuojamieji dydžiai.
1.1. Termini di origine lituana
I termini matematici di origine lituana riportati nel Glossario di M. Šikšnys costituiscono la base della terminologia della matematica elementare attuale. La maggior parte dei termini è rimasta invariata e si è affermata: apibendrinimas, apibrėžimas (nel manuale tradotto da A. Smetona nel 1922, accanto a questo termine si usa anche nusakymas), atėminys, atimtis, begalybė, brūkšnys, dalyba, dalis, dalijimas, daliklis, dalmuo, daugianaris, daugyba, daugiklis, dauginimas, daugmuo, dėmuo, derinys, didinimas, dydis, jungimas, junginys, kėlimas, laipsnis, liekana, lygybė, matas, matavimas, mišinys, neapibrėžtumas, nelygybė, pagrindas, paviršiai, pavyzdys, plotas, reikšmė, reiškinys, riba, rodiklis, sandauga, santykis, skaičius, skaidymas, skaidinys, skaitiklis, skaitmuo, skirtumas, skliaustai, smulkinimas, sprendimas, stambinimas, sudėtis, šaknis, taisyklė, tapatybė, tikrinimas, traukimas, trupmena, turinys, tūris, uždavinynas, uždavinys, varad iklis, veiksmas, vertimas, vienetas, ženklas. Anche oggi sono ancora in uso i termini lituani di economia e finanza, fisica e tecnica riportati nel Glossario: ataskaita (economia), lydinys (tecnica), mainai (economia), palūkanos (finanza), skolininkas (finanza), skolintojas (finanza), svarumas (fisica), svoris (fisica).
Tuttavia, non tutti i termini presentati nel Glossario sono usati nella matematica attuale, per esempio dato (presente anche nella Raccolta dei termini di geometria e trigonometria): dati del problema, dati numerici (dati numerici). LKŽₑ dato è considerato inadatto a designare il concetto «ciò che
182 Diana Šilobritaitė | Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija
Page 4; oggi si usa duomuo. Daoinį M. Šikšnys lo usò ancora anche nel manuale di Geometrijos del 1923.
Nel Glossario il termine įvykis (rus. результат), nel significato di «numero ottenuto sommando più numeri», non è più usato. Al suo posto si usa oggi il termine internazionale rezultatas, che M. Šikšnys, sostenitore della terminologia lituana, non riporta. Įvykis è oggi usato soltanto nella teoria delle probabilità: asimptominis, atsitiktinis, būtinasis, elementarusis e così via, įvykis (MTŽ 1994).
Altri termini non più usati in senso matematico: įvardijimas (oggi žymėjimas, vardas, pavadinimas); luomas (skaičiuje): vienetų, tūkstančių, milijonų ecc. (oggi klasė); skyrius (oggi skiltis, che nel Glossario era riportato con un altro significato: skiltis – грань: traukdami kvadratinę šaknį skaičiaus skaitmenis skirstome į skiltis <…>); trumpinimas: sutrumpink trupmeną iš šešių (oggi prastinimas).
In alcuni casi la forma del termine è cambiata leggermente, per esempio: darymas (oggi sudarymas: lygties sudarymas MTŽ 1994); lyginimas (oggi palyginimas); suradimas (oggi radimas).
Per indicare un’uguaglianza con incognite, M. Šikšnys propose il termine plurale lygt ys, -čių, inizialmente accolto perché, secondo M. Šikšnys, «le equazioni sono composte da due parti e, in un caso analogo, la nostra lingua usa normalmente il plurale» (Šikšnys 1962: 86). Anche J. Jablonskis lo aveva approvato. In seguito, però, i matematici lo convinsero che «è importante avere quel concetto espresso al singolare, affinché sia chiaro che non si ha a che fare con più equazioni, ma con una sola» (Žemaitis 1966: 198).
1.1.1. TERMINI DI ORIGINE LITUANA SINONIMI
Non di rado i termini sinonimici sono presentati senza alcun rimando, in voci terminologiche separate: la sinonimia è indicata dal termine russo, corrispondente a più termini lituani. Di tali coppie sinonimiche si è affermato un solo termine. C’erano lavinimas (rus. упражнение) e pratimas (rus. навык, упражнение); nella parte russa del Glossarietto la loro presentazione è diversa: упражнение – lavinimas, pratimas, e si è affermato quest’ultimo (nel Manualetto dei termini di geometria e trigonometria, Z. Žemaitis proponeva ben tre termini per designare questo concetto: Geometrijos ir trigonometrijos terminų rankinėlyje pratinimas, pratimas, prasmas). Anche la presentazione di Tolumo e nuotolio nella parte russa ne mostra la sinonimia: расстояние – nuotolis, tolum as (atstumas). Tolumo Z. Žemaitis considerava sinonimo di atstumą: tolum as – расстояние; iš miesto A į miestą B yra c varstų tolumo (atstumo). MTŽ 1994 riporta soltanto atstumas (rus. расстояние, angl. distance).
Terminologija | 2008 | 15
183
Page 5Talvolta i sinonimi terminologici sono presentati con il rimando žiūr. (talvolta žiūrėk). In questi casi, l’equivalente russo è riportato accanto al termine a cui si rimanda: pažymys, vedi «žymė» e žymė (pažymys) – признак: dalingumo žymės; tikrumas, vedi «tikslumas» e tikslumas – точность: padalyti, ištraukti šaknis vieneto, dešimtosios dalies, šimtosios dalies ir tt. tikslumo (tikrumo); skaičiuotė, vedi «skaičiavimas» e skaičiavimas (skaičiuotė) – счисление: skaičiavimas žodžiu ir raštu; sudėjimas – vedi dėjimas ir dėjimas – складывание: daugiaženklių skaičių dėjimo (sudėjimo) taisyklė. Oggi si usa soltanto uno dei sinonimi menzionati: požymis (forma modificata del termine) e sudėjimas. Nella terminologia matematica si sono conservati skaičiavimas ir skaičiuotė, tikrumas ir tikslumas, ma non sono considerati sinonimi: skaičiavimas: apytikslis, artutinis, asociacinis ecc. e skaičiuotė: arabų, dešimtainė, dvejetainė ecc.; tikrumas (rus. достоверность, ingl. certainty, truth, reliability) e tikslumas (rus. точность, ingl. accuracy, exactness, precision): absoliutusis, santykinis ecc. (MTŽ 1994). L’inadeguatezza di Dėjimo è stata notata da Z. Žemaitis: questo termine «non indica necessariamente l’unione di due numeri <⋯>; inoltre, “dėjimas” può significare aggiungere e togliere, mettere sopra e togliere da sopra, inserire e rimuovere <⋯>» (Žemaitis 1917). Gli equivalenti russi indicano che M. Šikšnys probabilmente considerava sinonimi i termini atėmimas (rus. отнимание, отнятие) e ėmimas (rus. отнимание, вычитание). In matematica nessuno dei due si è affermato: in tutti i casi si usa il termine atimtis, presente anch’esso nel Glossarietto. Nella serie di sinonimi pakeitimas (keitimas), il termine tra parentesi (keitimas) è stato promosso anche a lemma, ma accanto non compare pakeitimo. Che questi termini siano sinonimi è indicato dal termine composto riportato nella voce keitimas: keitimas: (pa)keitimo kelias. Oggi questi termini non sono considerati sinonimi (come mostrano le denominazioni specifiche): keitimo būdas, keitimo metodas, keitimo operacija ir pakeitimo aksioma, pakeitimo koeficientas, ma nelle denominazioni specifiche keitimo taisyklė ir pakeitimo taisyklė (cfr. taisyklė: (pa)keitimo) sono sinonimi (MTŽ 1994).
Vi è un caso in cui il sinonimo compare solo tra parentesi e non viene riportato come lemma: parte (dividendo); tuttavia, nell’articolo sul termine divisione la presentazione di questi termini è invertita: divisione – деление (матем. дѣйствіе); dividendo (parte). Nel progetto di terminologia matematica M. Šikšnys proponeva solo il dividendo (Šikšnys 1918: 322). Anche Z. Žemaitis, nell’articolo, proponeva il dividendo nel significato di «dalmųo»: «Oggi “numero moltiplicato” e “parziale”, oppure “prodotto” e “dalmųo”. Questi due numeri sono i risultati della moltiplicazione e della divisione. Per esprimere questo significato, in lituano si usano soprattutto le desinenze; per esempio: pirkinys, malinys, benché si usi»
184 Diana Šilobritaitė │ Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija
Page 6Nel suo significato di cosa acquistata o macinata, è però usato anche per indicare l’oggetto che è il risultato dell’acquisto o della macinazione. Basandoci su questo, abbiamo chiamato i due numeri menzionati dauginiu ir daliniu» (Žemaitis 1917). Negli anni Cinquanta del XX secolo si propose di usare come termine principale dalijamasis, mentre dalinys era giudicato sconsigliabile (Rumšas 1975: 60). Tale valutazione dei termini si riflette anche in DŽ₂, ma già DŽ₃ considera normativo dalinys 2. mat. «grandezza divisibile». Questo è il termine usato nella terminologia matematica.
Si sono affermati anche i termini che M. Šikšnys considerava secondari (riportati tra parentesi e non promossi a lemma), gretinys (rus. размещение) e perstata (rus. перестановка). I loro sinonimi gretinimas ir perstatinėjimas non si usano più in matematica.
In matematica non si è affermato nessuno dei termini di questa serie sinonimica: tiekybė (tie kis) – rus. количество. Per designare questo concetto oggi si usa kiekis (MTŽ 1994).
Per denominare il resto della divisione, M. Šikšnys propose due termini distinti: išdalos (dalybos) e liekana (at imties, dalybos, šaknies traukimo). J. Jablonskis era d’accordo: Dalybos liekaną ir išdalomis vadiname (LKŽₑ). Col passare del tempo si è affermato soltanto liekana. Questo termine si trova già nei primi manuali di matematica (per maggiori dettagli, cfr. Rumšas 1979: 52).
Talvolta nel Glossarietto i termini sinonimici sono separati da un punto e virgola: dalumas, dalin-gumas (si è affermato dalumas), dalinėjimas, dalinėjimo kelias (per questo concetto in matematica si usa il termine nuoseklusis dalijimas), kitėjimas, kitimas (si è affermato soltanto kitimas).
M. Šikšnys tentò già di distinguere i termini derivati mediante desinenze e suffissi (nella parte russa del Glossarietto tale distinzione non è sempre indicata), che nella terminologia matematica attuale sono chiaramente distinti. Nella parte lituana la presentazione di questi termini è diversa da quella della parte russa. Nella parte lituana: aukštis (rus. вышина) e aukštumas (rus. высота, вышина), ilgis (rus. длина (величина)) e ilgumas (rus. длина (значение величины)), platumas (rus. ширина) e plotis (rus. ширина (въ смыслѣ величина)), storis (rus. толщина (величина)) e storumas (rus. толщина (значение величины)); nella parte russa: вышина – aukštis, -čio (aukštumas); длина – ilgis, -io, ilgumas; комната длиною въ три сажени – kambarys trijų s.; ширина – plotis (dydis); platumas; толщина – storis, -io, storumas.
1.2. Termini di origine non lituana
La maggior parte dei termini matematici internazionali è rimasta in uso anche nella matematica attuale—
Terminologija | 2008 | 15
185
Page 7in matematica: assioma, algebra, aritmetica, coefficiente, logaritmo, meno, più, percentuale, progressione, proporzione, proporzionalità, radicale, sistema, teorema. Sono rimasti in uso anche i termini finanziari kapitolas (oggi kapitalas), vekselis.
In matematica non si usa più il termine tabelė (tabelle dei logaritmi, tabella della moltiplicazione); al suo posto si usa oggi il termine lituano lentelė, che A. Jakštas proponeva di usare (accanto al termine tabelė), poiché knygos (libri dei logaritmi) in questo caso non è affatto appropriato: «Che libri potrebbero mai essere, se contengono soltanto cifre e simboli matematici?! Il loro nome più semplice è “tabelle dei logaritmi” (cfr. rus. tablicy, ted. Tafeln, franc. Fables). Perché mai opporsi al mondo intero e chiamare “libri” una cosa che non contiene neanche una parola viva? Se al sig. M-tui non piacciono le tabelle, può intitolare la sua pubblicazione “tabelle dei logaritmi”, sebbene le tabelle non siano affatto migliori delle tavole» (Jakštas 1919 1: 359). Per il componente del termine composto daugybos tabelė, M. Šikšnys proponeva di sostituire tabelė con una parola lituana: daugybos abėcėlė.
1.2.1. TERMINI DI ORIGINE DIVERSA: SINONIMI
Nel Glossario i sinonimi dei termini di origine diversa sono pochi: talvolta viene preferito il termine di origine straniera, talvolta quello lituano.
Il termine principale è quello internazionale kvadratas: il termine lituano ketvirtainis è riportato tra parentesi e considerato secondario. Questi termini erano usati anche come sinonimi nei manuali di A. Busilo (1921) e Masingas (1922; traduzione di A. Smetona), ma in seguito si affermò soltanto kvadratas (per maggiori dettagli, cfr. Šilobritaitė 2007: 150).
Il termine internazionale kubas nel Glossario è considerato secondario (è riportato soltanto tra parentesi); quello principale è il termine lituano šeštainis, che però non si è affermato. Kubas era già usato nel più antico manuale lituano a stampa, quello di P. Matulionis e J. Spudulis (compilato da J. Gailutis), Užduotinas, tai ira Rankius užduocziu Aritmetikos arba Rakundos mokslo (1885) (nel manoscritto del manuale si usava kubikas) (Rumšas 1974: 4). Nel Progetto di terminologia matematica il termine secondario è šeštainis, mentre quello principale è kūbas (= kubas) (Šikšnys 1918: 322). Questo termine si affermò nei manuali dell’epoca; soltanto nel manuale di Masingas del 1922 questi termini erano ancora considerati sinonimi.
Sebbene accanto al termine internazionale suma il Glossario riporti anche i termini lituani dėjinys e dėtinys, che non si sono affermati in matematica, nei manuali (sia di M. Šikšnys sia di altri autori) si usa soltanto suma (nel manuale di V. Budrevičius (1919) e in quello tradotto da A. Smetona (1922), suma e dėjinys sono usati come sinonimi).
186 Diana Šilobritaitė | Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija
Page 8M. Šikšnys tentò senza successo di lituanizzare il termine formulė: formulė, cfr. sprendinys. Sprendinys oggi ha un significato diverso: sprendinys in matematica «risultato della soluzione di un problema» (DŽ₆). Nel progetto di terminologia matematica si dà la preferenza a formulei, mentre il termine lituano è riportato tra parentesi come secondario: «Due espressioni algebriche unite da un segno di uguaglianza o di disuguaglianza formano una formula (soluzione)» (Šikšnys 1918: 322). La formula era già usata nei manuali dell’epoca e si affermò.
Anche il tentativo di M. Šikšnys di lituanizzare il termine numeracija (numeracija, cfr. «skaičiavimas») non ebbe successo: in matematica si usano entrambi i termini. Z. Žemaitis scriveva: «Per conoscere il numero delle cose, bisogna contarle, o computarle; pertanto, ciò che in russo si chiama “sčislenije” in lituano si dovrebbe chiamare skaičiavimas oppure skaitymas; in questo senso sarebbe forse meglio usare soltanto la prima parola (skaičiavimas), perché la seconda (skaitymas) ha un significato proprio, ampiamente diffuso» (Žemaitis 1917). Secondo P. Rumšas, il significato di numeracijos è «rappresentazione di un numero (a parole o per iscritto); numerazione» (Rumšas 1975: 64).
È difficile stabilire se i termini dvinaris e binomas siano sinonimi: nella parte russa del Glossario, accanto al termine lituano dvinaris è riportato anche il termine internazionale binomas, mentre nella parte lituana i termini sono riportati separatamente. Nel manuale pubblicato nel 1939, M. Šikšnys li considera sinonimi (Šikšnys 1939: 110). Nel MTŽ 1994 questi termini non sono considerati sinonimi in tutti i casi (per maggiori dettagli, cfr. Šilobritaitė 2007: 148).
2. DI ZIGMAS ŽEMAITIS GLOSSARIO DI TERMINI DI GEOMETRIA E TRIGONOMETRIA
Zigmas Žemaitis (1884–1969) – žymus XX amžiaus matematikas, profesorius, pedagogas ir mokslininkas. Jo pagrindinė, mokslinė ir pedagoginė, veikla skirta matematikos dėstymo metodikai, matematikos istorijai. Z. Žemaitis, kaip ir M. Šikšnys, prisidėjo prie lietuviškų matematikos terminų kūrimo ir vienodinimo. Vienas iš svarbių jo darbų, skirtų matematikai, yra Geometrijos ir trigonometrijos terminų rinkinėlis (1920).
La raccolta è di dimensioni ridotte. Si tratta di un glossario in due parti, composto da 99 pagine di piccolo formato. La prima parte contiene termini russo-lituani (pp. 3–45), la seconda termini lituano-russi (pp. 47–99). Nella sezione lituana Z. Žemaitis presenta circa 720 termini: non solo di geometria e trigonometria, ma anche di algebra e matematica superiore. Circa 340 lemmi sono sostantivi (parole singole).
Terminologija | 2008 | 15
187
Page 9Accanto ai lemmi sono indicate le categorie grammaticali: per i sostantivi e gli aggettivi è fornita la desinenza del genitivo singolare, per esempio: aksiomė, ės, algebra, os, analizis, io, (analizė, ės), apibendrinimas, o, didinimas, o, didumas, o, dvejėjimas, o, dvejinimas, o, absoliutinis, ė, abypusis, ė, daugiasienis, ė, daugiaženklis, ė, daugiareikšmis, ė, dešimtainis, ė ecc.
Nella raccolta Z. Žemaitis riporta come lemmi non solo termini composti da una parola, ma anche termini polirematici: angoli con lati comuni dalla stessa parte (interni, esterni), misura comune, condizione necessaria e sufficiente, cerchio massimo della sfera, geometria dello spazio, angoli incrociati (interni, esterni), lune (falci) di Ippocrate, geometria delle posizioni, figure in posizioni simili, rette sghembe, angoli corrispondenti, spezzata da un solo lato. Questi termini hanno anche sinonimi, riportati dopo una virgola, dopo il segno di uguaglianza o tra parentesi. In alcuni casi sono sinonimi i componenti secondari del termine: passante, punto di passaggio; linea verticale=linea statica; angoli verticali=angoli incrociati; funzione esplicita, funzione espressa; frazioni con denominatore non comune (denominatori); angolo lineare (piano); in altri casi, al posto del termine composto è riportato (tra parentesi o dopo una virgola) un termine di una sola parola: somma dei lati (perimetro); tavoletta di rilevamento, mensola, ės; angolo retto (angolo rettangolo). Z. Žemaitis definisce un termine composto: luogo geometrico dei punti (serie)=linea i cui punti hanno una proprietà comune.
Alcuni termini recano l’accento, ma non sempre quello corretto: figūrą, netrukūs (rus. непрерывный), pastovūs, ribà, tyrà, tašà, tiesioginis, trūkūs, ma elipsoidas, hipérbolė, hipérbolinis, hipérboliškas, matériinis, milimétrinis, paràbolė, paràbolinis, pènkelias, sinusóidė, stereométrinis, tangensóidė, taškų bégale, transcendéntinis.
2.1. Termini di origine lituana
Z. Žemaitis presenta oltre 230 termini lituani nominali monolessematici. La maggior parte di questi termini è tuttora in uso nella scienza matematica: generalizzazione, circonferenza, rotondità, asse, segmento, risposta, distanza, altezza, altezza, infinito, disegno, spigolo, poliedro, trattino, divisione, divisione, moltiplicazione, poligono, poligono, combinazione, legge, incremento, ingrandimento, spazio, parallelogramma, parallelepipedo, lunghezza, sviluppo, ritaglio (= ritaglio), dimostrazione, diagonale, ipotenusa, squadra, angolo, cambiamento, quadrilatero, tetraedro, variazione, lato, cono, solido, grado, arco, resto, contatto ecc. Due termini conservatisi
188 Diana Šilobritaitė │ Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija
Page 10presentano varianti ortografiche (tra parentesi è riportata la radice della variante ortografica): apibriežimas, o (–brež), briežinys (brež.).
Nel volumetto figurano anche termini che non si sono affermati nella terminologia matematica e che, per vari motivi, sono stati sostituiti da altri.
Z. Žemaitis, come M. Šikšnys, propone due termini distinti per denominare il resto della divisione: išdalos, ų e liekana.
Non si è affermato il termine ieškinys (teorėmės) (rus. заключение (теоремы)). LKŽe ieškinys 3 è registrato con l'indicazione neol. (neologismo), con il significato di «incognita, quantità incognita»: L’uguaglianza di due incognite (quantità incognite) J. Jablonskis. Oggi ieškinys (rus. заключение (теоремы)) non è più usato in senso matematico; al suo posto si usa il termine išvada (nel volumetto sono riportati išvadas – вывод, слѣдствіе): conclusione di un teorema – rus. вывод, слѣдствіе, заключеніе: слѣдствіе теоремы, ingl. conclusion, deduction, inference, corollary, consequence, implication: corollary of a theorem (MTŽ 1994).
Non si è affermato neppure il termine mast as proposto da Z. Žemaitis e J. Jablonskis per denominare la scala (per ulteriori dettagli, cfr. Klimavičius 2005: 143–146).
In seguito lo stesso Z. Žemaitis propose di sostituire con nomi più brevi le denominazioni delle linee non affermatesi in matematica liečiamoji (linija), kerta-moji, kreivoji, šios, tiesioji (linija). Si affermarono soltanto i termini kreivė e tiesė. Tuttavia, lietėja, kirtėja (proposti da J. Jablonskis) furono in seguito sostituiti dai termini liestinė, kirstinė.
Altri termini non affermatisi: a) non usati in senso matematico (come i termini già menzionati ieškinys, mastas): atmaina, os (oggi keitimas), braiža, os (oggi braižymas), dalinėjimas, o (rus. послѣдовательное дѣленіе) (oggi nuoseklusis dalijimas), davinys, io (oggi duomuo), įvardinimas, o (oggi žymėjimas), klostinėjimas, o (paeilinis) (oggi atidėjimas), pagrindinė, ės (oggi pagrindo linija), priedėlis, io (oggi papildinys, papildymas (?)), sankryža, os (oggi susikirtimo (sankirtos) taškas), visetas, o (oggi visuma), žymė, ės (oggi požymis); b) scomparsi a causa dell'ambiguità o dell'indeterminatezza del significato (come anche išdalos): apklotis, ies (oggi uždėjimas), artimavimas (di circonferenze, linee) (oggi santykiavimas), ketverėjimas, o (oggi keturgubinimas), liesmas, o (oggi lietimas), linkmatis, čio – rus. измѣреніе (мѣры); трију линкмачію кунас – рус. тѣло трех измѣреній (oggi matmuo), pakeičiamybė, ės (oggi apgręžiamumas), priklotis, ies (oggi pridėjimas), rietiklė, ės (oggi kreivinė liniuotė, lekalas), skretė, ės (oggi diskas), skrieplūksnis, io (oggi braižiklis).
2.1.1. TERMINI DI ORIGINE LITUANA, SINONIMI
Tutti i termini menzionati (tranne kitėjimas (kitimas)) sono presentati da Z. Žemaitis come termini distinti, privi di sinonimi. Tuttavia, i sinonimi dei termini non sono stati evitati nel Rin-
Terminologija | 2008 | 15
189
Page 11kinelyje: per denominare un certo concetto vengono talvolta proposti più termini (tra parentesi, dopo una virgola, un trattino, un punto e virgola o il segno di uguaglianza).
I termini tra parentesi sono considerati secondari (erano ancora in uso in alcuni manuali dell’epoca) e non sono presentati come lemmi: ištyrimas, o (tyra, os), kitėjimas (kitimas), o, plokšmė, ės (plokštumas, o) (Z. Žemaitis proponeva il termine plokštė, perché, a suo avviso, «serve un termine che indichi non la proprietà o la natura di una superficie, ma la superficie infinita stessa; una parola-termine di questo tipo potrebbe essere (terminus technicus) plokšmė, plokštis» (Žemaitis 1966: 198)), šakniženkis, io (šaknies ženklas), radikalas (radikalas è un lemma, ma non è chiaro perché il suo sinonimo sia considerato il termine lituano šaknis: radikalas, o (šaknis, es – padūkar), veiksm ženklis, io (veiksmo ženklas). Talvolta un termine riportato tra parentesi viene presentato anche come lemma, ma viene corretto (il termine appropriato è indicato dopo il segno di uguaglianza): apskritimas, o (skraja, os), o (skraja, os)=apskritimas, o; pagrindas, o (pamatas, o), o pamatas, o=pagrindas, o.
Non tutti i termini proposti da Z. Žemaitis (come lemmi) si sono affermati: non si usano più né ištyrimas, né tyra (per questo concetto si usa tyrimas (Rinkineliyje compare anch’esso), né plokšmė né plokštumas (si è affermato plokštuma). Si sono affermate le varianti secondarie dei termini non considerati principali, kitėjimas, šakniženkis, veiksm ženklis: kitimas, radikalas (šaknies ženklas), veiksmo ženklas.
Z. Žemaitis correggeva severamente i seguenti termini lituani: laipsnėjimas, liesmataškis, tikrumas ir vaisius. A suo avviso, erano migliori i termini matematici riportati dopo il segno di uguaglianza: laipsnėjimas=laipsniavimas (oggi non si usa più nessuno dei due, ma soltanto kelimas laipsniu), liesmataškis, o=lietimo taškas (oggi lietimosi taškas), tikrumas, o=tikslumas, o (oggi tikslumas), vaisius, aus=gavinys, io (oggi rezultatas, termine che Z. Žemaitis correggeva severamente). Come si vede, non tutti i termini da lui proposti si sono rivelati precisi e corretti.
Z. Žemaitis considerava probabilmente sinonimi i termini riportati dopo il trattino: delčios–mėnuliai (rus. луночки). MTŽ 1994 riporta mėnulis (rus. лун(оч)ка, ingl. lune, biangle). Dopo il trattino sono riportati anche svara, os–svoris, io (rus. вnc). MTŽ 1994 riporta soltanto svoris (rus. вес, ingl. weight).
Sono particolarmente frequenti i casi di sinonimia terminologica in cui a un termine russo corrispondono due (o più) termini lituani, presentati: a) dopo un punto e virgola: atsakas, o; atsakymas, o (oggi soltanto atsakymas); atstumas, o; nuotolis, io; nutolimas, o (nella parte russa del glossario è riportato anche tolis, che
190 Diana Šilobritaitė │ Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija
Page 12nella parte lituana è presentato separatamente; oggi si usa soltanto atstumas); begalė, ės; begalybė, ės (oggi, come nel Žodynėlis di M. Šikšnys, sono considerati termini distinti); gretainis, io; lygiagretainis, io (è rimasto soltanto lygiagretainis); suprastėjimas, o; suprastinimas, o (oggi suprastinimas) oppure b) dopo il cavo: padėtis, ies, vieta, os (oggi si usano entrambi, ma non sono considerati sinonimi); pasukimas, sukimas (oggi sukimasis, posūkis – non sono sempre considerati sinonimi: posūkis: apie ašį, apie centrą, apie tašką e sukimasis: apie ašį, apie tašką, bet ašių posūkis, atkarpos posūkis, elementarusis posūkis, elipsinis posūkis ecc.); patikrinimas, tikrinimas, o (oggi soltanto patikrinimas); radimas, o, suradimas, o (oggi soltanto radimas).
Vi sono casi in cui termini sinonimi sono presentati in voci terminologiche separate, ma hanno lo stesso unico equivalente russo: pratinimas, pratimas – упражнение e prasmas – упражнение (oggi soltanto pratimas); prietaka, os, pritaikymas, o – приложение e priklotis, ies – приложение (oggi soltanto pritaikymas); tąsa, os – продолжение e tęsinys – продолжение (oggi tęsinys).
Z. Žemaitis, come M. Šikšnys, aveva già cercato di distinguere termini che neppure nella terminologia attuale sono considerati sinonimi: aukštis – вышина (как величина) e aukštumas, o – вышина (размер высоты), dydis, džio – величина e didumas, o – размер; значение (величины)2, greitis – скорость (как величина) e greitumas, o – скорость (размер скорости), ilgis – длина (величина) e ilgumas, o – длина (размер длины), plotis, čio – ширина (как величина) e platumas, o (plošio didumas) – ширина (значение), storis – толщина (как величина) e storumas, o – толщина (значение величины), толіѕ, io – даль; расстояние e tolumas, o – расстояние; дальность, talpa – вместимость e talpumas, o – вместительность.
L’autore del Rinkinelio cercò di distinguere anche altri termini: apskaitymas, o (in russo вычисление; измерение; вычисление, измерение объема, площади), apskaita, os (in russo вычисление) e išskačiavimas (in russo вычисление). Oggi per designare questi concetti si usa un unico termine, apskaičiavimas (MTŽ 1994), che non figurava nel Rinkinelyje. Inoltre brūkšnys, io (in russo черта) e bruožena, os (in russo черта (линия)); dvėjėjimas, o (in russo удвоение (как процесс)) e dvėjimas, o (in russo удвоение (дѣйствіе)); išlauké, ės (in russo внѣ находящееся (на поверхности)) e išorė, ės (in russo внѣ находящееся (в пространстве)). Oggi
2 Il concetto di grandezza era espresso per lo più dalla parola didumas. Nel 1919 A. Dambrauskas consigliò di usare la parola dydis (Rumšas 1980: 76), benché nella recensione del 1918 di S. Antanaitis si scrivesse ancora che «la parola didumo o la parola “dydis”, entrata nell’uso <...> non è adatta a esprimere il concetto indicato, poiché nella lingua comune didumas, dydis significa statura, altezza <...>. Qui si adatta meglio “didybė”, che è già in uso» (Antanaitis 1918: 56).
Terminologija | 2008 | 15
191
Page 13per designare i concetti menzionati si usano rispettivamente soltanto brūkšnys, dvigubinimas (in russo удваивание, удвоение (MTŽ 1994)) e išorė.
2.2. Termini di origine non lituana
Quasi tutti i termini di origine non lituana presentati nel Rinkinyje dei termini di Z. Žemaitis, privi di equivalenti in lituano, si sono affermati. Si tratta dei nomi dei rami della matematica: algebra, aritmetika, geometrija, trigonometrija; delle unità di lunghezza: centimetras, colis, kilometras, metras, milimetras; delle unità di misura (angoli, archi): minutė, ės, radianas, o, sekundė, ės; dei nomi delle figure geometriche: figūra, kūbas (oggi kubas), kvadratas, rombas, trapecija; dei nomi di linee e concetti correlati: elipsoidas, o, hiperbolė, ės, hiperboloidas, o, linija, os, normalė, ės, parabolė, ės, paraboloidas, o (oggi paraboloidas) e di altri termini generali: astrolebija, os (oggi astrolabija), centras, o, elementas, o, funkcija, os, materija, os, planas, o, periodas, o, projekcija, os, proporcija, os, proporcingumas, o, simetrija, os, logaritmas, logaritmuotė; logaritmavimas, o.
Hanno suscitato numerose discussioni le varianti considerate da Z. Žemaitis: analizis, io e analize, ės, bazis, io e bazė, ės (nella parte russa del Rinkinio bazis ha il sinonimo lituano pamatas, nella parte lituana non è attestato), sintezis, io e sintezė. Z. Žemaitis presenta entrambi i termini, ma ancora per molto tempo mantenne l’opinione che analizis, bazis e sintezis fossero termini migliori: «Non vi è alcun motivo per appropriarsi di termini greci dal suono del tutto lituano, come analizis e sintezis, in una forma già alterata due volte (dal francese e dal tedesco) (cfr. analizė, sintezė) e declinarli così: analizė, analizės, analizei…, quando è possibile declinare perfettamente la parola secondo la sua forma originale di base, mantenendo anche l’accento greco <…>» (Žemaitis 1966: 199–200). Tuttavia si sono affermate analizė, bazė, sintezė. Tra i risultati della lituanizzazione che non si sono affermati figurano le forme terminologiche aksiomė, ės (oggi aksioma), formula (oggi formulė), lėmė, ės (oggi lema), limbė, ės (oggi limbas; questo termine non compare in MTŽ 1994), teoremė, ės (oggi teorema) (nel glossario terminologico di M. Šikšnys: aksioma, formulė; teorema).
È cambiata anche la forma grammaticale di origine greca elipsis, sio (il termine attuale elipsė non è riportato nel Rinkinyje).
Non si è evitata la variazione nella presentazione dei nomi delle funzioni trigonometriche e dei concetti correlati: kosekansas (tas), kotangensas, o (tas, o), sekansas, o, sekansinė, ės, tangensas, o (ntas, o), tangensinė, ės, tangensoidė, ės, kosekansinė, ės (tinė, ės), kotangensinė, ės (tinė, ės), kosininė, ės (kosinusinė, ės), kosinus, aus (sas, so), kosinusoide, ės, sinus, aus (sinusas, o), sininė, ės (sinusinė, ės), sinusoide, ės. Non solo i matematici, ma anche i linguisti erano
192
Diana Šilobritaitė │ Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija
Page 14opinioni diverse sulle desinenze lituane e sulla declinazione: «<...> si proponeva di considerare le parole sinus, cosinus come nominativi anche in lituano e di declinarle di conseguenza: sinus, sinaus, sinui ecc. A quanto pare, fu J. Jablonskis a stabilire che i loro nominativi andavano lituanizzati, cioè scritti sinusas, kosinusas. Si affermò allora che tangens, cotangens, sekans dovessero essere chiamati tangensas, cotangensas, e non tangent as, kotangent as..., come invece esigeva J. Jablonskis, basandosi sul principio che le desinenze lituane del nominativo dovessero essere aggiunte al tema del genitivo della parola straniera» (Žemaitis 1966: 198). Secondo A. Jakštas, «sinusai, kosinusai», «tangentai, kotangentai» non sono neppure migliori di «sinus ir kosinus», «tangensus, kotangensus» (Jakštas 1919 1: 359). Le forme attuali dei termini tangentas, kotangentas, sekantas, kosekantas furono affermate da P. Mašiotas, benché dopo 50 anni, sotto l’influenza della lingua russa, si siano nuovamente diffuse tangensas, kotangensas, sekansas, kosekansas (per maggiori dettagli, cfr. Klimavičius 1969: 18–21). A quanto pare, per questo Z. Žemaitis riporta entrambe le denominazioni del segno di sottrazione: minus, aus (minusas, o).
2.2.1. TERMINI SINONIMI DI ORIGINE DIVERSA
Nella raccolta, accanto ai termini non lituani, Z. Žemaitis talvolta ne presenta anche di lituani. Alcuni si sono affermati, altri no. A. Jakštas, sostenitore dei termini di origine non lituana, si indignava in particolare per il fatto che i termini «divenuti internazionali e usati nella letteratura matematica di quasi tutte le lingue» venissero lituanizzati: «Ci pare che siano stati lituanizzati senza necessità, tanto più che la loro lituanità è ben lungi dall’essere riuscita in tutti i casi» (Jakštas 1919 2: 360). Non erano d’accordo né J. Jablonskis né i matematici dell’epoca (compreso Z. Žemaitis).
Z. Žemaitis correggeva con rigore una parte dei termini di origine non lituana. In questi casi, i termini lituani (talvolta composti da una sola parola, talvolta da più parole) sono riportati dopo il segno di uguaglianza: binomas, o=dvin aris, io, bisektrisė, ēs=pusiaukampinė, ēs, chordė, ēs=styga, os, cilind eris, io=ritinys, io (A. Jakštas non approvava l’uso del termine ritinys: «Ritinis non può in alcun modo significare cilindro» (per maggiori dettagli, cfr. Rumšas 1974: 17)), cirkielis, io=skriestuvas, katetas, o=statinis, io, kontro-lė, ēs=tikrinimas; patikrinimas, kūbatura, os=tūrio apskaitymas, matavimas; medianė, ēs=pusiaukraštinė, ēs, ortocentras, o=aukštinių sankryža, radiusas, o=spindulys, io (A. Jakštas proposeva radiuso, al posto di, radijus (per maggiori dettagli, cfr. Rumšas 1974: 10)), rezultatas, o=gavinys, io; vaisius, aus, segmentas, o=nuopiova, os, sekt oras, o=išpiova, os, stereometrija, os=erdvės geometrija; dopo un trattino: (liniuotė, es)–tiesiklė, es, kvadratūra, os–ploto apskaitymas oppure con il rinvio «cfr.»: diametras, o cfr. skersmuo, ens.
È quindi comprensibile perché, pur lituanizzando i termini, Z. Žemaitis lasci tuttavia
Terminologija | 2008 | 15
193
Page 15diagonalę ir hipotenuzę, mostrando che un termine lituano va sostituito con un termine di origine straniera: diagonalė, ės (įstrižainė, ės) e įstrižainė, ės=diagonalė, ės; hipotenuzė, ės (įžambinė, ės) e įžambinė, ės=hipotenuzė, ės.
Solo in rari casi il termine lituano e quello di origine straniera sono presentati nella stessa voce terminologica e separati da una virgola o da un punto e virgola: postulatas (–tetas)3, dešnis – постулат; principas, dešnis – принцип; pavidalas, o; forma, os – форма; вид. Non è chiaro, tuttavia, perché accanto ai lemmi dešnis e forma non compaiano sinonimi: dešnis, io – положение, предложение; принцип; постулат e forma – форма. MTŽ 1994 considera talvolta sinonimi anche pavidalas e forma: pavidalas: algebrinis, diagonalusis, diferencialinis ecc. (cfr. forma: algebrinė, diagonalioji, diferencialinė, ma compaiono soltanto apipusė forma, antis imetrinė forma, antroji kvadratinė forma e simili). Postulatas ir dešnis; principas ir dešnis non sono considerati sinonimi in MTŽ 1994: postulatas (rus. постулат, ingl. postulate, axiom), dešnis (rus. закон, ingl. law, distribution, principle, rule), principas (rus. принцип, ingl. principle, law, axiom).
Z. Žemaitis nutriva dubbi sul termine radikalas. Il termine lituano šaknis, riportato tra parentesi, evidentemente non gli sembrava appropriato: l’articolo radikalas non riporta šaknis, che è invece considerato sinonimo di šakniženklio. Per indicare il simbolo di estrazione della radice si usa oggi il termine radikalas.
Z. Žemaitis riteneva da correggere anche il termine apotemė (oggi apotema), perciò lo riportò tra parentesi (sebbene nella Raccolta figuri come lemma), seguito da una spiegazione del termine: raggio del cerchio inscritto (in un poligono regolare).
Non si è affermato neppure il termine lituano tieseklė, che Z. Žemaitis considerava sinonimo del termine attuale liniuotė (quest’ultimo era riportato tra parentesi).
3. CONCLUSIONI
L’inizio del XX secolo è una fase molto importante nella creazione della terminologia matematica: furono pubblicati numerosi manuali di matematica ed eserciziari in lingua lituana, nonché i primi glossari dei termini matematici.
Il Glossario dei termini di aritmetica e algebra di M. Šikšnys e la Raccolta di termini di geometria e trigonometria di Z. Žemaitis sono i primi glossari terminologici lituani pubblicati nella Lituania indipendente, ormai ricostituita. Essi gettarono le basi dell’attuale terminologia matematica: la maggior parte dei termini (sia lituani sia internazionali) si è affermata.
Tuttavia, non tutti i termini riportati nei glossari sono sopravvissuti e vengono utilizzati
3 È una variante del termine postulato.
194
Diana Šilobritaitė | Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija
Page 16in matematica. Sono particolarmente frequenti i casi in cui i termini riportati non sono più usati con significato matematico (įvardijimas, luomas, skyrius (M. Šikšnys); atmaina, ieškinys, priedėlis (Z. Žemaitis)). In alcuni casi è cambiata soltanto la forma dei termini: išvadas (= išvada), lygtys (= lygtis); sudarymas (= darymas), lyginimas (= palyginimas) (M. Šikšnys). Nella lingua odierna non si usano più affatto soltanto pochi termini presenti nei glossari (išdalos (M. Šikšnys); prasmas, skretė (Z. Žemaitis)).
Dagli esempi riportati si può osservare la tendenza degli autori a depurare e lituanizzare i termini matematici. Tuttavia, i tentativi di lituanizzare i termini internazionali non sempre hanno avuto successo: in matematica si sono affermati quei termini internazionali che erano già in uso da tempo (formulė, kubas (M. Šikšnys); postulatas, principas (Z. Žemaitis)).
L’analisi della terminologia dei primi glossari matematici mostra che il secondo decennio del XX secolo fu un periodo importante per la formazione della terminologia matematica. La sinonimia terminologica e il tentativo non riuscito di lituanizzare alcuni termini internazionali sono caratteristiche naturali dell’evoluzione terminologica.
FONTI PRINCIPALI
Šikšnys M. 1919: Aritmetikos ir algebros terminų žodynėlis. Vilnius.
Žemaitis Z. 1920: Geometrijos ir trigonometrijos terminų rinkinėlis, Kaunas.
ALTRE FONTI
Antanaitis 1918: Trumpas aritmetikos vadovėlis. – Lietuvos mokykla 3, 55–57.
LKŽe 2005: Lietuvių kalbos žodynas (elektroninis leidimas), Vilnius.
MTŽ 1994: Matematikos terminų žodynas. Sud. V. Bagdonavičius, P. Golokvoščius, R. Kašuba, J. Kubilius (vadovas), Vilnius.
Šikšnys M. 1918: Matematikos terminų projektas. – Lietuvos mokykla 11, 321–328.
Šikšnys M. 1923: Geometrija, Kaunas.
Šikšnys M. 1939: Aritmetika ir algebra 1, Kaunas.
LITERATŪRA
DŽ2 1972: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius.
DŽ3 1993: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius.
DŽ5 2003: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas (elektroninis leidimas), Vilnius.
Jakštas A. 1919 1: Logaritmų knygos penkiais dešimtainiais skaitmenimis. – Draugija 7–8, 359.
Jakštas A. 1919 2: Pr. Mašiotas. Geometrijos uždavinynas. – Draugija 7–8, 359–360.
Klimavičius J. 1969: Tangensas, sekansas ar tangentas, sekantas. – Kalbos kultūra 16, 18–21.
Klimavičius J. 2003: Lietuvių terminografija: praeities bruožai, dabarties sunkumai ir uždaviniai. – Terminologija 10, 9–32.
Klimavičius J. 2005. Terminas prie termino. II. – Terminologija 12, 143–146.
Rumšas P. 1974: Lietuviškų geometrijos terminų istorija. – Mūsų kalba 2, 4–19.
Rumšas P. 1975: Matematikos terminai „Dabartinės lietuvių kalbos žodyne“. – Kalbos kultūra 28, 3–16.
Rumšas P. 1979: Prie matematikos terminijos ištakų. – Zigmas Žemaitis, 52–58.
Rumšas P. 1980: Lietuvių aritmetikos terminai XX amžiaus pradžioje. – Kalbotyra XXXI(1), 69–78.
Terminologija | 2008 | 15
195
Page 17Šikšnys M. 1962: Mano lietuvių kalbos pamokos ir atsiminimai apie J. Jablonskį. – Kalbotyra 5, 81–87.
Šilobritaitė D. 2007: Vienažodžių matematikos terminų sinonimija matematikos vadovėliuose (1910–1940). – Terminologija 14, 146–158.
TŽŽe 2002: Interleksis. Kompiuterinis tarptautinių žodžių žodynas (elektroninis leidimas). Ats. red. A. Kinderys, Vilnius.
Žemaitis Z. 1917: Dėl aritmetikos terminologijos. – Santara 28.
Žemaitis Z. 1966: Lietuviškos matematinės terminologijos istorijai. – Lietuvių kalbotyros klausimai 8, 195–201.
TERMINOLOGY OF THE FIRST DICTIONARIES OF MATHEMATICS
The beginning the 20th century is a very important stage of the creation of terms of mathematics – a lot of textbooks and exercise books of mathematics and, most importantly, first dictionaries of mathematics were published.
Aritmetikos ir algebros terminų žodynėlis (Dictionary of terms of arithmetic and algebra) by M. Šikšnys and Geometrijos ir trigonometrijos terminų rinkinėlis (A collection of terms of geometry and trigonometry) by Z. Žemaitis were the first Lithuanian dictionaries of terms published in already restored independent Lithuania. They laid the foundations for the modern terminology of mathematics – the majority of terms from them took root in the language. However not all terms presented in dictionaries survived and were used in mathematics. The important thing is that special meanings of these terms, but not terms themselves vanished, because these words are still being used (įvardijimas (naming), luomas (caste, estate), skyrius (section, chapter) (M. Šikšnys); atmaina (species, variety), ieškinys (plaint, lawsuit, claim), priedėlis (appendage) (Z. Žemaitis)). There are some cases when only grammatical form of terms or their word-formation changed (išvadas (= išvada) (conclusion), lygt ys (= lygtis) (equation), sudarymas (= darymas) (formation), lyginimas (= palyginimas) (congruence) (M. Šikšnys); liečiamoji (= liestinė) (tangent), kertamoji (= kirstinė) (secant line), veiksmaženklis (= veiksmo ženklas) (action sign) (Z. Žemaitis)). Only few terms from these dictionaries fell out of the usage in the modern language completely (išdalos (M. Šikšnys); prasmas, skretė (Z. Žemaitis)).
In the earlier mentioned dictionaries there are some synonyms of terms (of the same or different origin), which are presented in brackets, after comma, dash or equal sign. However it is quite difficult to judge the synonymy, because rather frequently one Russian term has two or three equivalents, which in Lithuanian parts of dictionaries are presented as separate terms and in Russian parts – in the same term entry.
The wish to purify terms and make them more Lithuanian is a particularly noticeable tendency. Terms of the foreign origin are not numerous (especially in the dictionary of M. Šikšnys). Almost all of them have Lithuanian equivalents, which are viewed as main variants. However, not all attempts to substitute international terms with Lithuanian terms were successful. There are few international terms the textbooks of mathematics, which were in usage for a long time (formulė (formula), kubas (cube) (M. Šikšnys); postulatas (postulate), principas (principle) (Z. Žemaitis)).
Gauta 2008-12-05
Diana Šilobritaitė Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. paštas: [email protected]
196
Diana Šilobritaitė | Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija