scieee Science in your language
[lt] (orig) [de] [fr] [it] [es] [pt]

Terminologijos komisijos (1921–1926) vaidmuo lietuvių literatūros mokslo terminijos istorijoje

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Terminologijos komisijos (1921–1926) vaidmuo lietuvių literatūros mokslo terminijos istorijoje

Author: Asta Mitkevičienė
Year: 2013
Source: https://journals.lki.lt/terminologija/article/download/479/568
172 As a Mi ke ičienė | Papel da Comissão de Te minologia (19211926)
| lie u ių li e a ū os mokslo e minijos is o ijoje
Comissão da Te minologia (19211926)
papel das li e a u as li uanas na
his ó ia da ciência e minológica
ASTA MITKEVIČIENĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
ESMINIAI VOODŽIAI: Te minologijos komisija, li e a ū os mokslo e mininai, eilėda os
e mininai, s ilius p iemonių pa adinimai, e minų sinonimija 1921 m. mês de ma ço na Li uânia
ao Minis é io da Educação oi įs eig a Te minologijos komisija o icialmen e iniciado
o ganizuo as e minologijos da bas (plačiau ž . Keinys: 3841; Aukso iū ė 1967 2011).
Es apasnyje e ê-se a i idade des a comissão na á ea de e minologia da ciência li e á ia,
pa e conside s y ų e minų compa ada com XIX a. e minis e com Kazio Bizausko li e a u a
de eo ias manualėlio (1922 m.) e minis. A Comissão de Te minologia, como ê-se de seus
p o ocolos, já p imei os anos de abalho 1921 m. mês de ou ub o p ozininkui, his o iado da
li e a u a e c í ico Juoz Tumui-Vaižgan ui enca egou de o ma uma comissão de e mos
li e á ios (pakomisę). Ela oi p opos a pa a con ida os esc i o es Liudą Gi ą e Vincą
K ė ę-Micke ičių (TKP No. 13). Komisijėlė já na ou a sessão ap esen ou à comissão do
p imei o manualêlio da eo ia da li e a u a Li u iško au o iaus K. Bizausko cons i uída
li e a u a e minos de ciência, que e e a a J. Tumas-Vaižgan as. Es es e mos o am
conside ados em se e sessões daqueles mesmos anos ou ub o e lapk i į. Necessi a no a -se
que em odas es as sessões pa icipou Jonas Jablonskis, e em cinco Kazimie as Būga. Ais seis
sessões p esidiu An anas Sme ona, sec e a iou An anas Vi eliūnas. As sen enças ambém
pa icipa am os memb os pe manen es da Comissão de Te minologia P anas Mašio as (6
sen enças), Aleksand as Damb auskas-Adomas Jakš as (5), J. Tumas-Vaižgan as (3), P anas
Do i is (3), Adomas Va nas (2) e k ies inis bendis V. K ė ė-Micke ičius (3). Ele mesmo
o necedo de e mos K. Bizauskas oi apenas de uma sessão pa icipan e. Deja, e minos
da li e a u a ciência, de ou a negu di ei o, caminhos, geog a ias e k . e minos,
nu a imen os Te minologijas komisija sepa i u są ašu nepaspelbė. Sob e e minos
li e á ios conside s amen o Te minologia Comissão na conclusime-
173Te minologija | 2013 | 20 na e minos lis ao o ganizado K. Bizauskas
Li e a ū as eo ijas 1922 m. publico P akalboje, esc ibi oe daqueles mesmos
anos bi želį. O au o a i ma que oi o necido e minologia li e ú gica da
Comissão da Te minologia, que po ijis pe mi e p isilaikydamas as obse ações
są eilę posėdžių juos s a s ė, be da galu inai jų nenus a ė“, ad ado ėlį
da Comissão da Te minologia BizL 3. Po ou o lado, ele conside a que a Comissão
de Te minologia ago a pode á descla ece como os seus conside ados e mos
são p a icamen e aplicados e como eles pode ão p ig i ( ambém). Po conselhos
ele pa icula men e ag adeceu K. Būgai e J. Jablonskiui. Úl ima edição des e
manualêlio, que saiu em 1923 anos, p a a mês K. Bizauskas encaminha que nele
deixados os mesmos e mos, pois Te minologijas komisija a é šiol sob e eles
inalmen e neap esidiu. No en an o, nos p o ocolos da Comissão de Te minologia,
an es de cada lis a de e mos ponde ados, ma ca-se: pa e miniu oi decidido,
s a s y i i s abili e ques i e mini le e a u a, nu a a a o i, nu a iama
a o i, su iko, que é possí el usa es es e mos e pasakymai ou su a [se] que
podem se usados em de e minado luga es es e mos (TKP No 1421).
Necei a dize que Te minologia Comissão nos p o ocolos za ixado li e a u a
ciência e minos eiliškumas mui omaž co esponde 1922 m. K. Bizausko
Li e a ū as eo ia emá ico desmemb amen o e layou ma e ial manualėlio.
Nas sessões conside a am-se e mos comuns de ciência li e á ia, po exemplo:
idėja, ob a, li e a u a, plano, ema, con eúdo, ūpas, e c., nomes de
ins umen os es ilis icos, po exemplo: elipsė, igu a, me á o a, epí e o
pe manen e, pe gun a, pa alelismo, sinekdocha, opas e k ., e mos de poesia,
po exemplo: aleksand ines, cho ês, dak ilis, pasakėu ė, me ica, oc a a, pėda,
i mas, e cinas e ou as, nomes de gêne os li e á ios e classi icação de
poemas, po exemplo: apysaka, balad, poem, he oinismo, epos, himnos, k .,
his o ias, omances, omances, dingas, pas o al, umidade, singula idade e
imagem; soambumas, eg asigumas, p ecisumas, ipingumas e k ., nomes de
ações, yksmų e būsenų, например.: desc ição, lecs ymas, minčių eiškimas,
p o a imas samp o a imas, aizda imas e k . e mininai. Nos p o ocolos
зафиксирована не только литературы науки, но и общих научных терминов,
например: определение и определение (!), критерий, метод, науки, научный веял,
процесс, система, решение, ezė и т. д., риторических терминов, например:
ges as, мосты, o a o iх магазины (bylos), ikybinė įsaka eliginė iškalba и т. д., 1
Aqui e далее встражные b ūkšniai.
174 As a Mi ke ičienė | Papel da Comissão de Te minologia (19211926)
| lie u ių li e a ū os mokslo e minijos is o ijoje
1 ig. P o ocolo da Comissão de Te minologia No 16
175Te minologija | 2013 | 20 sepa os e mos de á eas de a e, exemplo:
a qui e u a, lipdyba e k . Pai a se no a , que K. Bizauskas e mais a de
abalhos de eo ia da li e a u a en euka io au o es de abalhos
gua dá onse amplas concepções de li e a u a (li e a ū as mokslo
objek as são não só g ožiniai, mas e sujeikinha ex ai, iešos kalbos), ad
espec i amen e pla esnė e p óp ia e minologia da li e a u a ciência. A
maio ia aqui lis ados e mos de e hoje sem di iculdade econhecí eis, a
maio pa e deles usada e ago a.
Do o al, nos p o ocolos da Comissão de Te minologia (p o ocoló exempli c .
Fig. 1.) há ce ca de 450 e mos não só daik a a džių e daik a a dinių junginių,
mas ambém būd a džių, alguns eiksmažodžiai, com os quais podem se
cons i uídos compos os e mos da li e a u a cien í ica, например.:
d ama ic, -ė, d aminis, -ė; eilado; agudus, agudingas emocionalus; poė inis,
poė iškas, poė ingas; imagens, ilus a i o; sis emá ico, sis emá ico,
sis eming; pe sonalin i, pe sonalė i, suasmenin i, suasmenė i e k . Pode se
que anuome eles ambém conside a em e minis. Uma ou a pala a
sepa ada omada ago a nem se ia a ibuída à e minia, ex.: mis as, -a;
in ujino, desdujino; since os e pan. Pe o de alguns e mos nos p o ocolos
dada a co espondências da língua usas, ambém ienu ou ou insinua-se
sob e e minos a oseną ou signi icado, ex.: Li e a u a em eikš i a mesma
concepção, que naquela pala a eiškiama e em es anim línguas. Sacomasse e
esc i omasse eikalas, saky nis e ašy nis eikalas, des is cuja gende s
exigem eg as da linguagem. P opo cingumas, ou lygde umas. A acção é
p opo sional, ligde , cujo odas as pa es expandidas com saiku,
uni o memen e, nem demais, nem demais pouco (TKP No. 14, pab a p o ocolo).
S ablemos jun o a alguns signi ica i os g upos de e mos, sob e udo jun o à
eilêda as e mos. Li u ias eilêda os e minijos (gana sis emiškos) sija s a s ė
pag indai padė i da XIX a. gale. V. Kudi ka 1898 m. Va pe išspausdino
Tiesas eilėms ašy i. Tai pi moji lie u iška poe ika. Te minologijos komi-
bas an e poucos eilêda os e minos. A Comissão za ixou os e mos
in e nacionais imas (V. Kudi ka a ojo a siliepimą V p 1898 1 14), cezū a (V.
Kudi kos pe ki imas V p 1898 1 14, caesu a V p 1898 2 28), e g e a V. Kudi kos e
ou os 19 a. au o es de consumido es de o igem bal a usiška ainda es á insc i a
nos p o ocolos s uoga. O úl imo, LKŽe dados, é J. Jablonskio suge ido, po ém
assim e nepapli ęs (K. Bizausko Li e a ū os eo ijoje (1922) posmas 91 e s o a
91). V. Kudi ka a ojo e minus me iškos // oniškos // siliabiškos eilės V p 1898
1 14, com quase ão pa idos espécies de dėmenimis de o igem mis ia cons i ui e
176 As a Mi ke ičienė | Papel da Comissão de Te minologia (19211926)
| lie u ių li e a ū os mokslo e minijos is o ijoje
Te minologijas komisijos e minai me iškas // oniškas // silabiškas eilia imas.
Miname K. Bizausko di igėlye em me iška eilėda a BizL 82, silabiška eilėda a BizL
81 e sinonimai oniška eilėda a BizL 82 e ga sė inė eilėda a BizL 82. A Comissão de
Te minologia zapicou ês uma oodžius e minus isso a mesma eilėda os
concei os in oduzi eilėdė is, eilėda a e e si ikacija, embo a de an e io es
exemplos se e , que compos os e mos êm dėmenį eilia imas. K. Bizauskas
p incipalmen e usa a eilėda ą BizL 78, embo a pa a o a e e si ikacija BizL 78
(na edição an e io eilia imas BizR 54 e e si ikacija BizR 52). Eilėdė is nep igijo.
nos p o ocolos da comissão de e minologia insc i os os sinónimos logikos //
loginis ki is, bal osios // be imės eilės (plg. V. Kudi kos bal os bal osios eilės V p
1898 3 40), K. Bizauskoė ado lyje ik logikos ki is BizL 79, bal osios eilės BizL 91.
Assim, K. Bizauskas não udo ėmė de N e missões da Comissão de Te minologia,
embo a, p ecisa des aca -se, que ele pa icipou jus amen e ame a sen êdy, no
qual e am conside ados o deda os e mos. U iliza compa a e es iliaus nomes
de ins umen os com co esponden es Kazimie o Maciaus a igo sob e liaudies
dainas, 1900 m. publicado Žinyčioje, e minais. Nesse a igo a maio ia es iliaus
ins umen os denominainimen os língua li a ians oi pa a o i bene p imei a
ez. Necessi a dize que nele e nos p o ocolos da Comissão de Te minologia
pa e dos e mos coincidem, ex.: i onija, me onimija, opas, ou os são
one iniai ou mo ologiniai a ian es, ex., K. Macius a ojo an i eza Žnč 1900 1
80, igu a Žnč 1900 1 72, gipe bola Žnč 1900 1 78, sinekdoka Žnč 1900 1 82, e nos
p o ocolos da Comissão de Te minologia andame an i ezė, igū a, hipe bola,
sinekdocha e k . K. Macius elipsem chamou de emissão Žnč 1900 1 82,
Te minologijos komisija eikė sinonimus elipsė i išleidimas, K. Macius a ojo
už ylėjimas Žnč 1 82 nu ylėjimo eikšme, a 1900 komisija nep igijus nu ūkimas.
K. Maciaus no a igo encon amos e mą a ka ojimas Žnč 1900 1 79, epe ijimas
da comissão egis adas nos p o ocolos, a ka ojimas. K. Macius ambém usa a
e minus chamamen o Žnč 1900 1 72, g adiação Žnč 1900 1 82, apos o a
apos opa, ou a sig ęžimas Žnč 1900 1 43. Comissão de Te minologia e o iniam
sušukimui chama ini zá ašė šūkis, sušukimas, g adnia imui kilimas? (g adação)
(plg. lo . g ada io g adniškas kilimas), e apos o ai k eipimasis, apos o a. K.
Bizauskas ėlgi aklai nesekė Te minologijos komisija: a ojo a ian ą hipe bola
i a ele p i ašė lie u išką e miną pe dėjimas BizL 68, pasi inko e minus
nu ilėjimas BizL 76, o

177Te minologia | 2013 | 20 sinónimos g adiação (g adacija) BizL 74 (plg.
ne nu ūkimas, paka ojimas BizL 71, sušukimas BizL 77, aip pa a ojo
su ilizamen o ou g adiação (g adacija) BizR 49), k eipimasis, ou apos o a BizL
70. Do aba os e minos e , que Te minologijas komisija ne engė
e misudė inių e minų gausa. Po exemplo, dailės // dailinis omanas gožinis
nų sinonimijos. G e a e minologijoje pa eisinamos lie u iškų i a p au-
inių e minų sinonimijos, dėmesį pa aukia nemo y uo a sinoniminių
omanas?; dailus // dailusis // dailingas con a jimen o; didác ico // didak iškas
omanas (há e pamokomasis omanas); // o g ande // p imei o sênio
pe sonagem he ói; jungiamasis //jun inis pe iodas; // mi ų mi inis epas; con o
sob e animais e con o de animais; // p ozos // p óziškas p ozingas eikalas; //
oman ika poema; amílias // cheiminis omanas e k . Nos p o ocolos icha-se
ambém de o igem li a iška sinónominos e mos de uma pala a, например.:
apon amen o e apsakas; diá io e dien aš is (ago a excluído); in eção e
in eêpcio; ensinamen o e pomokis; con essamen o, apon amen o e
apisasagamen o; [pe iodo] se ūgimo e queda e k . Signi ica isso que os
consumido es de e mos da li e a u a ciência são dados a possibilidade de
escolha? Ou al ez a p óp ia comissão a é o im não conco dê sob e alguns
conside s y ų e mos? B eičiausiai aqueles e mos, como esc e e K.
Bizauskas mencionado p a a mê, es á de s a s ymų a psnio.
Tácslinga pai a , quais dos lis ados sinónimos en a am em K. Bizausko
manualėlį. Umais casos do p imei o manual de eo ia li e á ia o au o op ou
po algum um sinónimo (a mais da ez e minologiškesnį e (o ) a ual pon o de
is a aisyklingesnį), exemplo: dailės omanas BizL 163, dailus pasakojimas
BizL 101, pamocomasis omanas BizL 163, gy ulių pasaka BizL 141, mi inis epas
BizL 139, oman inė poema BizL 145, [pe iodo] slūgimas BizL 34 e k . Em ou os
casos e no seu ex o são sinónimos, mas não necessa iamen e coincidindo
com odos os p opos ações da Comissão de Te minologia, ex.: p ozos
eikalas BizL 32, p oziškas eikalas BizL 95 e mais 48, p ozinis eikalas BizL 163
amília omanas BizL 147, šeiminis omanas BizL 163 e ou as, ou pessoas
go e nadas concei os em e mos de ou os, ex.: he ojus BizL 181, 196L,
i ilíssimo eikal BizL; sujamasis pe ijudas BizL 147 e 35 k . K. Bizausko
escolhe e mininai ap azamen o BizL 164, dieno aš is BizL 102, įk ėpimas
BizL 134, изpažin is BizL 106, pamocimas BizL 157 são consumidos e ago a.
178 As a Mi ke ičienė | Papel da Comissão de Te minologia (19211926)
| lie u ių li e a ū os mokslo e minijos is o ijoje
IŠVADOS
1. 1921 m. A Comissão de Te minologia em se e sessões conside s é sob e 450
K. Bizausko o necidos li e a u a de ciência e ela p óximos de á eas, bem
como comuns de ciência e minos (p incipalmen e daik a a džius e
daik a a dinius conjun os, ambém būd a džius, alguns eiksmažodžius). Em
odas as conside ações pa icipou J. Jablonskis.
2. Compa ando os e mos da Comissão de Te minologia com V. Kudi kos (1898) e
K. Maciaus (1900) usados e minos, is o an o e minos kai a ( imas ao in és
a siliepimas, shūkis e sušukimas ao in és chama imas), quan o consumo
adição (posmas, emissão elipsė). Nos p o ocolos da Comissão de
Te minologia há e mais a de nep igijusių e mos, po exemplo, eilėdė is
eilėda a. 3. Nos p o ocolos abundan emen e dada de e mos sinônimos. K.
Bizauskas uma das ezes op ou po algum um sinónimo, nou as ocasiões seu
di igêly ambém é de sinónimos (dos mesmos ou ou osokios) ou concep oka in oduzida de ou a o ma.
4. Embo a a lis a de e mos de ciência da li e a u a conside s ados pela
Comissão de Te minologia e não enha sido sepa adamen e publicada na
imp ensa, ainda assim pode-se a i ma que a conside ação de e mos de ciência
da li e a u a na Comissão de Te minologia não nenueu em ão. Dele ė daqueles
e mos pa e imedia amen e en ou em a osená po K. Bizausko 1922 m. guia
eó icos da li e a u aél, do qual oi ap endido e pelo qual, p o a elmen e,
u ilizou mais a de au o es de ob as li e á ias. Tad O papel da Comissão de Te minologia na his ó ia da e minologia da ciência li e á ia é indi e o.
LITERATŪRA E CHALTINIAI
Aukso iū ė A. 2011: Te minologijas komisijos (19211926) a i idade esumo. Te minologia 18, 8091. Bizauskas K.
1923: Li e a ū os eo ia. Vado ėlis agš esniosiom mokyklom, 4-asis éd., Kaunas. BizL Bizauskas K.
Li e a ū os eo ia. Vado ėlis augš esniosiem skolom, 3-iasis éd., Kaunas, 1922. BizR Bizauskas K. Raš ijos e
eo ia da li e a u a. P imei a pa e, Kaunas, 1918. Keinys S . 1967: Re is a do abalho da e minologia
Li uânica (a é 1940 m.). Li huanian e minologijos aida, Vilnius: Li u ians kalbos ins i u o leidykla, 2012,
2956. LKŽe Dic iona y o Li huanian Language (IXX, 19412002), a ian e ele ônica, Vilnius: Lie u ių kalbos
ins i u as, 2005. www.lkz.l .
TKP P o ocolos da Comissão de Te minologia (N . 1321), 1921. Saugomi Ins i u o das línguas Li uãs.
TŽe 2002: In e leksis. Compu u e í io de pala as in e nacionais. A s. ed. A. Kinde ys, Vilnius (e.
au o ização).
V p – V. K. [V. Kudi ka]. Tiesos eilėms ašy i. – Va pas, 1898, N . 1, 14–15; N . 2, 28–30; N . 3, 40–42.
Znč Samogi a [K. Macius]. P asmė e g ažumas de Li uânia dainos. Žinyčia, 1900, No 1, 3384.
THE ROLE OF THE TERMINOLOGY COMMISSION (19211926) IN THE HISTORY (O papel da comissão de e minologia na his ó ia)
OF LITHUANIAN LITERARY TERMINOLOGY
In 1921 in Li huania he Te minologijos komisija (Te minology Commission) was
es ablished unde he Minis y o Educa ion. The sub-commission o li e a y e ms
was cons i u ed in Oc obe 1921. A he e y nex mee ing o he Te minology
179Te minologia | 2013 | 20
Commission he sub-commission p esen ed he se o li e a y e ms (and e ms o
ela ed domains and basic science e ms as well) compiled by Kazys Bizauskas, au ho o
he i s Li huanian ex book on li e a y heo y. Those e ms we e discussed in se en
subsequen mee ings wi h he pa icipa ion o he g ea es Li huanian linguis s Jonas
Jablonskis and Kazimie as Būga.
The Te minology Commission discussed abou 450 e ms: basic li e a y e ms ( u inys
con en ), names o s ylis ic de ices (elipsė ellipsis), e ms o e si ica ion (pėda oo ),
names o gen es (his o inis omanas his o ical no el), names o ea u es ela ed o
li e a u e ( imo imaginingumas image y o hyme), names o ac ions ela ed o li e a u e
and li e a y wo k (ap ašymas desc ip ion) e c. In compa ison wi h he chosen 19 h cen u y
sou ces o li e a y e ms ce ain e ms we e changed and o o he e ms adi ional
usage was main ained. Some o he e ms discussed we e no es ablished, o example
s uoga s ophe (now posmas, s o a). In he eco ds o he Te minology Commission he e
a e qui e many synonyms o e ms. I seems likely ha e ms we e eco ded a he
discussion s age. Embo a he lis o e ms discussed was no published in he p ess, he
wo k o he Te minology Commission in he ield o li e a y e ms was help ul. The majo i y
o e ms came in o usage h ough Kazys Bizauskas ex book Li e a ū os eo ija (Li e a y
Theo y) (1922), al hough he didn ollow all ecommenda ions o he Te minology
Commission.
Recebida 2013-10-22
As a Mi ke ičienė
Lie u ių kalbos ins i u as
P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius
E-mail [email p o ec ed]