Terminologijos komisijos (1921–1926) vaidmuo lietuvių literatūros mokslo terminijos istorijoje
Full text
172 As a Mi ke ičienė | Papel da Comissão de Te minologia (19211926)
| lie u ių li e a ū os mokslo e minijos is o ijoje
Comissão da Te minologia (19211926)
papel das li e a u as li uanas na
his ó ia da ciência e minológica
ASTA MITKEVIČIENĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
ESMINIAI VOODŽIAI: Te minologijos komisija, li e a ū os mokslo e mininai, eilėda os
e mininai, s ilius p iemonių pa adinimai, e minų sinonimija 1921 m. mês de ma ço na Li uânia
ao Minis é io da Educação oi įs eig a Te minologijos komisija o icialmen e iniciado
o ganizuo as e minologijos da bas (plačiau ž . Keinys: 3841; Aukso iū ė 1967 2011).
Es apasnyje e ê-se a i idade des a comissão na á ea de e minologia da ciência li e á ia,
pa e conside s y ų e minų compa ada com XIX a. e minis e com Kazio Bizausko li e a u a
de eo ias manualėlio (1922 m.) e minis. A Comissão de Te minologia, como ê-se de seus
p o ocolos, já p imei os anos de abalho 1921 m. mês de ou ub o p ozininkui, his o iado da
li e a u a e c í ico Juoz Tumui-Vaižgan ui enca egou de o ma uma comissão de e mos
li e á ios (pakomisę). Ela oi p opos a pa a con ida os esc i o es Liudą Gi ą e Vincą
K ė ę-Micke ičių (TKP No. 13). Komisijėlė já na ou a sessão ap esen ou à comissão do
p imei o manualêlio da eo ia da li e a u a Li u iško au o iaus K. Bizausko cons i uída
li e a u a e minos de ciência, que e e a a J. Tumas-Vaižgan as. Es es e mos o am
conside ados em se e sessões daqueles mesmos anos ou ub o e lapk i į. Necessi a no a -se
que em odas es as sessões pa icipou Jonas Jablonskis, e em cinco Kazimie as Būga. Ais seis
sessões p esidiu An anas Sme ona, sec e a iou An anas Vi eliūnas. As sen enças ambém
pa icipa am os memb os pe manen es da Comissão de Te minologia P anas Mašio as (6
sen enças), Aleksand as Damb auskas-Adomas Jakš as (5), J. Tumas-Vaižgan as (3), P anas
Do i is (3), Adomas Va nas (2) e k ies inis bendis V. K ė ė-Micke ičius (3). Ele mesmo
o necedo de e mos K. Bizauskas oi apenas de uma sessão pa icipan e. Deja, e minos
da li e a u a ciência, de ou a negu di ei o, caminhos, geog a ias e k . e minos,
nu a imen os Te minologijas komisija sepa i u są ašu nepaspelbė. Sob e e minos
li e á ios conside s amen o Te minologia Comissão na conclusime-
173Te minologija | 2013 | 20 na e minos lis ao o ganizado K. Bizauskas
Li e a ū as eo ijas 1922 m. publico P akalboje, esc ibi oe daqueles mesmos
anos bi želį. O au o a i ma que oi o necido e minologia li e ú gica da
Comissão da Te minologia, que po ijis pe mi e p isilaikydamas as obse ações
są eilę posėdžių juos s a s ė, be da galu inai jų nenus a ė“, ad ado ėlį
da Comissão da Te minologia BizL 3. Po ou o lado, ele conside a que a Comissão
de Te minologia ago a pode á descla ece como os seus conside ados e mos
são p a icamen e aplicados e como eles pode ão p ig i ( ambém). Po conselhos
ele pa icula men e ag adeceu K. Būgai e J. Jablonskiui. Úl ima edição des e
manualêlio, que saiu em 1923 anos, p a a mês K. Bizauskas encaminha que nele
deixados os mesmos e mos, pois Te minologijas komisija a é šiol sob e eles
inalmen e neap esidiu. No en an o, nos p o ocolos da Comissão de Te minologia,
an es de cada lis a de e mos ponde ados, ma ca-se: pa e miniu oi decidido,
s a s y i i s abili e ques i e mini le e a u a, nu a a a o i, nu a iama
a o i, su iko, que é possí el usa es es e mos e pasakymai ou su a [se] que
podem se usados em de e minado luga es es e mos (TKP No 1421).
Necei a dize que Te minologia Comissão nos p o ocolos za ixado li e a u a
ciência e minos eiliškumas mui omaž co esponde 1922 m. K. Bizausko
Li e a ū as eo ia emá ico desmemb amen o e layou ma e ial manualėlio.
Nas sessões conside a am-se e mos comuns de ciência li e á ia, po exemplo:
idėja, ob a, li e a u a, plano, ema, con eúdo, ūpas, e c., nomes de
ins umen os es ilis icos, po exemplo: elipsė, igu a, me á o a, epí e o
pe manen e, pe gun a, pa alelismo, sinekdocha, opas e k ., e mos de poesia,
po exemplo: aleksand ines, cho ês, dak ilis, pasakėu ė, me ica, oc a a, pėda,
i mas, e cinas e ou as, nomes de gêne os li e á ios e classi icação de
poemas, po exemplo: apysaka, balad, poem, he oinismo, epos, himnos, k .,
his o ias, omances, omances, dingas, pas o al, umidade, singula idade e
imagem; soambumas, eg asigumas, p ecisumas, ipingumas e k ., nomes de
ações, yksmų e būsenų, например.: desc ição, lecs ymas, minčių eiškimas,
p o a imas samp o a imas, aizda imas e k . e mininai. Nos p o ocolos
зафиксирована не только литературы науки, но и общих научных терминов,
например: определение и определение (!), критерий, метод, науки, научный веял,
процесс, система, решение, ezė и т. д., риторических терминов, например:
ges as, мосты, o a o iх магазины (bylos), ikybinė įsaka eliginė iškalba и т. д., 1
Aqui e далее встражные b ūkšniai.
174 As a Mi ke ičienė | Papel da Comissão de Te minologia (19211926)
| lie u ių li e a ū os mokslo e minijos is o ijoje
1 ig. P o ocolo da Comissão de Te minologia No 16
175Te minologija | 2013 | 20 sepa os e mos de á eas de a e, exemplo:
a qui e u a, lipdyba e k . Pai a se no a , que K. Bizauskas e mais a de
abalhos de eo ia da li e a u a en euka io au o es de abalhos
gua dá onse amplas concepções de li e a u a (li e a ū as mokslo
objek as são não só g ožiniai, mas e sujeikinha ex ai, iešos kalbos), ad
espec i amen e pla esnė e p óp ia e minologia da li e a u a ciência. A
maio ia aqui lis ados e mos de e hoje sem di iculdade econhecí eis, a
maio pa e deles usada e ago a.
Do o al, nos p o ocolos da Comissão de Te minologia (p o ocoló exempli c .
Fig. 1.) há ce ca de 450 e mos não só daik a a džių e daik a a dinių junginių,
mas ambém būd a džių, alguns eiksmažodžiai, com os quais podem se
cons i uídos compos os e mos da li e a u a cien í ica, например.:
d ama ic, -ė, d aminis, -ė; eilado; agudus, agudingas emocionalus; poė inis,
poė iškas, poė ingas; imagens, ilus a i o; sis emá ico, sis emá ico,
sis eming; pe sonalin i, pe sonalė i, suasmenin i, suasmenė i e k . Pode se
que anuome eles ambém conside a em e minis. Uma ou a pala a
sepa ada omada ago a nem se ia a ibuída à e minia, ex.: mis as, -a;
in ujino, desdujino; since os e pan. Pe o de alguns e mos nos p o ocolos
dada a co espondências da língua usas, ambém ienu ou ou insinua-se
sob e e minos a oseną ou signi icado, ex.: Li e a u a em eikš i a mesma
concepção, que naquela pala a eiškiama e em es anim línguas. Sacomasse e
esc i omasse eikalas, saky nis e ašy nis eikalas, des is cuja gende s
exigem eg as da linguagem. P opo cingumas, ou lygde umas. A acção é
p opo sional, ligde , cujo odas as pa es expandidas com saiku,
uni o memen e, nem demais, nem demais pouco (TKP No. 14, pab a p o ocolo).
S ablemos jun o a alguns signi ica i os g upos de e mos, sob e udo jun o à
eilêda as e mos. Li u ias eilêda os e minijos (gana sis emiškos) sija s a s ė
pag indai padė i da XIX a. gale. V. Kudi ka 1898 m. Va pe išspausdino
Tiesas eilėms ašy i. Tai pi moji lie u iška poe ika. Te minologijos komi-
bas an e poucos eilêda os e minos. A Comissão za ixou os e mos
in e nacionais imas (V. Kudi ka a ojo a siliepimą V p 1898 1 14), cezū a (V.
Kudi kos pe ki imas V p 1898 1 14, caesu a V p 1898 2 28), e g e a V. Kudi kos e
ou os 19 a. au o es de consumido es de o igem bal a usiška ainda es á insc i a
nos p o ocolos s uoga. O úl imo, LKŽe dados, é J. Jablonskio suge ido, po ém
assim e nepapli ęs (K. Bizausko Li e a ū os eo ijoje (1922) posmas 91 e s o a
91). V. Kudi ka a ojo e minus me iškos // oniškos // siliabiškos eilės V p 1898
1 14, com quase ão pa idos espécies de dėmenimis de o igem mis ia cons i ui e
176 As a Mi ke ičienė | Papel da Comissão de Te minologia (19211926)
| lie u ių li e a ū os mokslo e minijos is o ijoje
Te minologijas komisijos e minai me iškas // oniškas // silabiškas eilia imas.
Miname K. Bizausko di igėlye em me iška eilėda a BizL 82, silabiška eilėda a BizL
81 e sinonimai oniška eilėda a BizL 82 e ga sė inė eilėda a BizL 82. A Comissão de
Te minologia zapicou ês uma oodžius e minus isso a mesma eilėda os
concei os in oduzi eilėdė is, eilėda a e e si ikacija, embo a de an e io es
exemplos se e , que compos os e mos êm dėmenį eilia imas. K. Bizauskas
p incipalmen e usa a eilėda ą BizL 78, embo a pa a o a e e si ikacija BizL 78
(na edição an e io eilia imas BizR 54 e e si ikacija BizR 52). Eilėdė is nep igijo.
nos p o ocolos da comissão de e minologia insc i os os sinónimos logikos //
loginis ki is, bal osios // be imės eilės (plg. V. Kudi kos bal os bal osios eilės V p
1898 3 40), K. Bizauskoė ado lyje ik logikos ki is BizL 79, bal osios eilės BizL 91.
Assim, K. Bizauskas não udo ėmė de N e missões da Comissão de Te minologia,
embo a, p ecisa des aca -se, que ele pa icipou jus amen e ame a sen êdy, no
qual e am conside ados o deda os e mos. U iliza compa a e es iliaus nomes
de ins umen os com co esponden es Kazimie o Maciaus a igo sob e liaudies
dainas, 1900 m. publicado Žinyčioje, e minais. Nesse a igo a maio ia es iliaus
ins umen os denominainimen os língua li a ians oi pa a o i bene p imei a
ez. Necessi a dize que nele e nos p o ocolos da Comissão de Te minologia
pa e dos e mos coincidem, ex.: i onija, me onimija, opas, ou os são
one iniai ou mo ologiniai a ian es, ex., K. Macius a ojo an i eza Žnč 1900 1
80, igu a Žnč 1900 1 72, gipe bola Žnč 1900 1 78, sinekdoka Žnč 1900 1 82, e nos
p o ocolos da Comissão de Te minologia andame an i ezė, igū a, hipe bola,
sinekdocha e k . K. Macius elipsem chamou de emissão Žnč 1900 1 82,
Te minologijos komisija eikė sinonimus elipsė i išleidimas, K. Macius a ojo
už ylėjimas Žnč 1 82 nu ylėjimo eikšme, a 1900 komisija nep igijus nu ūkimas.
K. Maciaus no a igo encon amos e mą a ka ojimas Žnč 1900 1 79, epe ijimas
da comissão egis adas nos p o ocolos, a ka ojimas. K. Macius ambém usa a
e minus chamamen o Žnč 1900 1 72, g adiação Žnč 1900 1 82, apos o a
apos opa, ou a sig ęžimas Žnč 1900 1 43. Comissão de Te minologia e o iniam
sušukimui chama ini zá ašė šūkis, sušukimas, g adnia imui kilimas? (g adação)
(plg. lo . g ada io g adniškas kilimas), e apos o ai k eipimasis, apos o a. K.
Bizauskas ėlgi aklai nesekė Te minologijos komisija: a ojo a ian ą hipe bola
i a ele p i ašė lie u išką e miną pe dėjimas BizL 68, pasi inko e minus
nu ilėjimas BizL 76, o
177Te minologia | 2013 | 20 sinónimos g adiação (g adacija) BizL 74 (plg.
ne nu ūkimas, paka ojimas BizL 71, sušukimas BizL 77, aip pa a ojo
su ilizamen o ou g adiação (g adacija) BizR 49), k eipimasis, ou apos o a BizL
70. Do aba os e minos e , que Te minologijas komisija ne engė
e misudė inių e minų gausa. Po exemplo, dailės // dailinis omanas gožinis
nų sinonimijos. G e a e minologijoje pa eisinamos lie u iškų i a p au-
inių e minų sinonimijos, dėmesį pa aukia nemo y uo a sinoniminių
omanas?; dailus // dailusis // dailingas con a jimen o; didác ico // didak iškas
omanas (há e pamokomasis omanas); // o g ande // p imei o sênio
pe sonagem he ói; jungiamasis //jun inis pe iodas; // mi ų mi inis epas; con o
sob e animais e con o de animais; // p ozos // p óziškas p ozingas eikalas; //
oman ika poema; amílias // cheiminis omanas e k . Nos p o ocolos icha-se
ambém de o igem li a iška sinónominos e mos de uma pala a, например.:
apon amen o e apsakas; diá io e dien aš is (ago a excluído); in eção e
in eêpcio; ensinamen o e pomokis; con essamen o, apon amen o e
apisasagamen o; [pe iodo] se ūgimo e queda e k . Signi ica isso que os
consumido es de e mos da li e a u a ciência são dados a possibilidade de
escolha? Ou al ez a p óp ia comissão a é o im não conco dê sob e alguns
conside s y ų e mos? B eičiausiai aqueles e mos, como esc e e K.
Bizauskas mencionado p a a mê, es á de s a s ymų a psnio.
Tácslinga pai a , quais dos lis ados sinónimos en a am em K. Bizausko
manualėlį. Umais casos do p imei o manual de eo ia li e á ia o au o op ou
po algum um sinónimo (a mais da ez e minologiškesnį e (o ) a ual pon o de
is a aisyklingesnį), exemplo: dailės omanas BizL 163, dailus pasakojimas
BizL 101, pamocomasis omanas BizL 163, gy ulių pasaka BizL 141, mi inis epas
BizL 139, oman inė poema BizL 145, [pe iodo] slūgimas BizL 34 e k . Em ou os
casos e no seu ex o são sinónimos, mas não necessa iamen e coincidindo
com odos os p opos ações da Comissão de Te minologia, ex.: p ozos
eikalas BizL 32, p oziškas eikalas BizL 95 e mais 48, p ozinis eikalas BizL 163
amília omanas BizL 147, šeiminis omanas BizL 163 e ou as, ou pessoas
go e nadas concei os em e mos de ou os, ex.: he ojus BizL 181, 196L,
i ilíssimo eikal BizL; sujamasis pe ijudas BizL 147 e 35 k . K. Bizausko
escolhe e mininai ap azamen o BizL 164, dieno aš is BizL 102, įk ėpimas
BizL 134, изpažin is BizL 106, pamocimas BizL 157 são consumidos e ago a.
178 As a Mi ke ičienė | Papel da Comissão de Te minologia (19211926)
| lie u ių li e a ū os mokslo e minijos is o ijoje
IŠVADOS
1. 1921 m. A Comissão de Te minologia em se e sessões conside s é sob e 450
K. Bizausko o necidos li e a u a de ciência e ela p óximos de á eas, bem
como comuns de ciência e minos (p incipalmen e daik a a džius e
daik a a dinius conjun os, ambém būd a džius, alguns eiksmažodžius). Em
odas as conside ações pa icipou J. Jablonskis.
2. Compa ando os e mos da Comissão de Te minologia com V. Kudi kos (1898) e
K. Maciaus (1900) usados e minos, is o an o e minos kai a ( imas ao in és
a siliepimas, shūkis e sušukimas ao in és chama imas), quan o consumo
adição (posmas, emissão elipsė). Nos p o ocolos da Comissão de
Te minologia há e mais a de nep igijusių e mos, po exemplo, eilėdė is
eilėda a. 3. Nos p o ocolos abundan emen e dada de e mos sinônimos. K.
Bizauskas uma das ezes op ou po algum um sinónimo, nou as ocasiões seu
di igêly ambém é de sinónimos (dos mesmos ou ou osokios) ou concep oka in oduzida de ou a o ma.
4. Embo a a lis a de e mos de ciência da li e a u a conside s ados pela
Comissão de Te minologia e não enha sido sepa adamen e publicada na
imp ensa, ainda assim pode-se a i ma que a conside ação de e mos de ciência
da li e a u a na Comissão de Te minologia não nenueu em ão. Dele ė daqueles
e mos pa e imedia amen e en ou em a osená po K. Bizausko 1922 m. guia
eó icos da li e a u aél, do qual oi ap endido e pelo qual, p o a elmen e,
u ilizou mais a de au o es de ob as li e á ias. Tad O papel da Comissão de Te minologia na his ó ia da e minologia da ciência li e á ia é indi e o.
LITERATŪRA E CHALTINIAI
Aukso iū ė A. 2011: Te minologijas komisijos (19211926) a i idade esumo. Te minologia 18, 8091. Bizauskas K.
1923: Li e a ū os eo ia. Vado ėlis agš esniosiom mokyklom, 4-asis éd., Kaunas. BizL Bizauskas K.
Li e a ū os eo ia. Vado ėlis augš esniosiem skolom, 3-iasis éd., Kaunas, 1922. BizR Bizauskas K. Raš ijos e
eo ia da li e a u a. P imei a pa e, Kaunas, 1918. Keinys S . 1967: Re is a do abalho da e minologia
Li uânica (a é 1940 m.). Li huanian e minologijos aida, Vilnius: Li u ians kalbos ins i u o leidykla, 2012,
2956. LKŽe Dic iona y o Li huanian Language (IXX, 19412002), a ian e ele ônica, Vilnius: Lie u ių kalbos
ins i u as, 2005. www.lkz.l .
TKP P o ocolos da Comissão de Te minologia (N . 1321), 1921. Saugomi Ins i u o das línguas Li uãs.
TŽe 2002: In e leksis. Compu u e í io de pala as in e nacionais. A s. ed. A. Kinde ys, Vilnius (e.
au o ização).
V p – V. K. [V. Kudi ka]. Tiesos eilėms ašy i. – Va pas, 1898, N . 1, 14–15; N . 2, 28–30; N . 3, 40–42.
Znč Samogi a [K. Macius]. P asmė e g ažumas de Li uânia dainos. Žinyčia, 1900, No 1, 3384.
THE ROLE OF THE TERMINOLOGY COMMISSION (19211926) IN THE HISTORY (O papel da comissão de e minologia na his ó ia)
OF LITHUANIAN LITERARY TERMINOLOGY
In 1921 in Li huania he Te minologijos komisija (Te minology Commission) was
es ablished unde he Minis y o Educa ion. The sub-commission o li e a y e ms
was cons i u ed in Oc obe 1921. A he e y nex mee ing o he Te minology
179Te minologia | 2013 | 20
Commission he sub-commission p esen ed he se o li e a y e ms (and e ms o
ela ed domains and basic science e ms as well) compiled by Kazys Bizauskas, au ho o
he i s Li huanian ex book on li e a y heo y. Those e ms we e discussed in se en
subsequen mee ings wi h he pa icipa ion o he g ea es Li huanian linguis s Jonas
Jablonskis and Kazimie as Būga.
The Te minology Commission discussed abou 450 e ms: basic li e a y e ms ( u inys
con en ), names o s ylis ic de ices (elipsė ellipsis), e ms o e si ica ion (pėda oo ),
names o gen es (his o inis omanas his o ical no el), names o ea u es ela ed o
li e a u e ( imo imaginingumas image y o hyme), names o ac ions ela ed o li e a u e
and li e a y wo k (ap ašymas desc ip ion) e c. In compa ison wi h he chosen 19 h cen u y
sou ces o li e a y e ms ce ain e ms we e changed and o o he e ms adi ional
usage was main ained. Some o he e ms discussed we e no es ablished, o example
s uoga s ophe (now posmas, s o a). In he eco ds o he Te minology Commission he e
a e qui e many synonyms o e ms. I seems likely ha e ms we e eco ded a he
discussion s age. Embo a he lis o e ms discussed was no published in he p ess, he
wo k o he Te minology Commission in he ield o li e a y e ms was help ul. The majo i y
o e ms came in o usage h ough Kazys Bizauskas ex book Li e a ū os eo ija (Li e a y
Theo y) (1922), al hough he didn ollow all ecommenda ions o he Te minology
Commission.
Recebida 2013-10-22
As a Mi ke ičienė
Lie u ių kalbos ins i u as
P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius
E-mail [email p o ec ed]