scieee Science in your language
[lt] (orig) [de] [fr] [it] [es] [pt]

Terminologijos komisijos (1921–1926) vaidmuo lietuvių literatūros mokslo terminijos istorijoje

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Terminologijos komisijos (1921–1926) vaidmuo lietuvių literatūros mokslo terminijos istorijoje

Author: Asta Mitkevičienė
Year: 2013
Source: https://journals.lki.lt/terminologija/article/download/479/568
172 As a Mi ke ičienė | Papel de la Comisión de Te minología (19211926)
| lie u ių li e a ū os mokslo e minijos is o ijoje
Comisión de Te minología (19211926)
papel de las li e a u as li uanas en
la his o ia de la ciencia e minológica
ASTA MITKEVIČIENĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
ESMINIAI VOODŽIAI: Te minologijos komisija, li e a u a mokslo e minai, eilėda os e minai,
s ilius p iemonių pa adinimai, e minų sinonimija 1921 m. ma zo mėnesį Li uania an e el
Minis e io de Educación ue įs eig a Te minologijos komisija o icialmen e comenzado
o ganizuo as e minologijos da bas (plačiau ž . Keinys: 3841; Aukso iū ė 1967 2011).
S aipsnyje se e isa la ac i idad de es a comisión en el campo e minía de ciencia de
li e a u a, pa e a s y ų e minos se compa a con XIX a. e minis y con Kazio Bizausko
li e a u a eo ía manualėlio (1922 m.) e minis. La Comisión de Te minología, como se e de
sus p o ocolos, ya p ime os años de abajo 1921 m. oc ub e mes p ozininkui, his o iado de
li e a u a y c í ico Juozui Tumui-Vaižgan ui enca ga á o ma li e a u as e minos
komisijėlę (pakomisę). En ella se p opuso in i a a los esc i o es Liudą Gi ą y Vincą
K ė ę-Micke ičių (TKP No. 13). Komisijėlė ya en la o a sesión p esen ó a comisión el p ime
manual de eo ía de la li e a u a li u iško au o ía de K. Bizausko cons i uída li e a u a
ciencia e minos lis a, al que e e a o J. Tumas-Vaižgan as. Es os plazos ue on
conside ados en sie e sesiones de esos mismos años oc ub e y lapk i į. Es necesa io señala
que en odas es as sesiones asis ió Jonas Jablonskis, y en cinco Kazimie as Būga. A seis
sesiones p esidió An anas Sme ona, sec e a iado An anas Vi eliūnas. En las sesiones
ambién pa icipa on los miemb os pe manen es de la Comisión de Te minología P anas
Mašio as (6 sesiones), Aleksand as Damb auskas-Adomas Jakš as (5), J. Tumas-Vaižgan as
(3), P anas Do i is (3), Adomas Va nas (2) y k ies inis bendis V. K ė ė-Micke ičius (3). El p opio
p o eedo de é minos K. Bizauskas ue sólo de una sesión pa icipan e. Deja, li e a u a de
la ciencia e minos, de o o modo que de echo, caminos, geog a ías y k . e minos,
n e imien os Te minologías comisión sepa ado są ašu nepaspelbė. Sob e li e a u a
e minos conside s imien o Te minología en comisiones zasime-
173Te minologija | 2013 | 20 na e minos lis a del o ganizado K. Bizauskas
Li e a ū as eo ías 1922 m. lanzamien o P akalboje, esc ibis oje de los mismos
años bi želį. El au o a i ma que había sido dado de li e a u a e minología de la
Comisión Te minología, que a a és ijis pe mi e apilaikydamas Te minología
są eilę posėdžių juos s a s ė, be da galu inai jų nenus a ė“, ad ado ėlį
de la Comisión no as BizL 3. Po o o lado, su opinión es que la Comisión de
Te minología aho a pod á esb ina , cómo sus conside adas é minos se aplican
p ác icamen e y cómo ellos pod án acos i (al mismo iempo). Po los consejos él
especialmen e ag adecía a K. Būgai y J. Jablonski. La Úl ima edición des e
guíaėlio, que salió en 1923 años, p a a mėje K. Bizauskas ocu en que en él
dejados los mismos é minos, ya que Te minologijas komisija has a šiol po ellos
inalmen e neap esidió. Sin emba go, en los p o ocolos de la Comisión de
Te minología an es de cada lis a de é minos conside adíos se ma ca:
pa e miniui ue decidido, s a s y i y es ablece es os é minos de li e a u a,
nu a a consumi , nu a iama consumi , su ico que es posible consumi es os
é minos y pasakymai o su ime [se] que pueden se u ilizados en un de e minado
luga es os é minos (TKP No 1421).
Hay que deci que los p o ocolos de la Comisión de Te minología
зафиксированный литературного научного терминов eiliškumas многомаж
соответствует 1922 m. K. Bizausko Li e a ū os теории тематическое
раскирстление и руководство материала расположение. Las sesiones
conside a on é minos gene ales de ciencia li e a ia, po ejemplo: idėja, ob a,
li e a u a, plan, ema, con enido, ūpas, e c., nomb es de medios es ilius, po
ejemplo: elipsé, igu a, me á o a, epí e o pe manen e, p egun a, p egun a,
pa alelismo, sinekdocha, opas, e c., é minos de poesía, po ejemplo:
aleksand ines, cho iais, dak ilis, pasakėu ė, me ica, oc a a, pėda, i mas,
e cinas y o as, nomb es de géne os li e a ios y clasi icaciones de poemas,
po ejemplo: apysaka, balad, poem, he oinis epas, himnas, k o es, his , omka,
omka, dingding, pas o al, odum, imagines, y singula idad, po ejemplo: odum,
dailing, dailing, e c.; sonambumas, eglamen igumas, p ecisumas, ipingumas y
k ., nomb es de acciones, yksmų y būsenų, ej.: desc ipción, lecs ymas, minčių
eiškimas, p o a imas samp o a imas, imagda imas y k . e mininai. En los
p o ocolos зафиксирована no sólo li e a u a de la ciencia, sino y comunes de la
ciencia e minos, ej.: de inición y de inición (!), c i e ios, mé odo, de la ciencia, un
abajo cien í ico, p oceso, sis ema, solución, ezė y k ., e o icos e minos,
ej.: ges as, puen es, o a o ios eikalai (bylos), ikybinė įsaka eliginė iškalba y
k ., 1 Aquí adelan e y ens ižieji b ūkšniai au o ės.
174 As a Mi ke ičienė | Papel de la Comisión de Te minología (19211926)
| lie u ių li e a ū os mokslo e minijos is o ijoje
1 ig. P o ocolo de la Comisión de Te minología No 16
175Te minologija | 2013 | 20 sepa os ámbi os de a e e minos, ejemplo.:
a qui ec u a, lipdyba y k . Ha de no a se que K. Bizauskas y pos e io es
abajos de eo ía de li e a u a en euka io au o es de abajos
man ué onse anchas concepciones de li e a u a (li e a ū as mokslo
obje o es no solo g ožiniai, sino y suje ikinye ex ai, iešos kalbos), ad
espec i amen e pla esnės y mismas e minijos de li e a u a ciencia.
Mayo ía aquí lis ados é minos de y hoy noced ia econocibles, la mayo
pa e de ellos u ilizada y aho a.
De odo en los p o ocolos de la Comisión de Te minología (p o ocoló ejemplo
éase ig. 1.) hay sob e 450 é minos no sólo daik a a džių y daik a a dinių
compuños, sino ambién būd a džių, unos accionesmažodžiai, con los cuales
pueden se o mados compues os é minos de li e a u a cien í ica, ej.:
d ama inis, -ė, d aminis, -ė; o denado; eudus, excudingas emocionalus; poė inis,
poė iškas, poė ingas; imágenes, isualizado ; sis emá ico, sis emá ico,
sis emigo; pe sonalin i, pe sonalė i, suasmenin i, suasmenė i y k . Puede se ,
que anuome ellos ambién conside a e minis. O o una palab a omada po
sepa ado aho a ni siquie a se ía asignada a e minio, ej.: mix as, -a; endujino,
desindujino; since os y pan. Jun o a algunos é minos en p o ocolos dada la
usas lengua co espondimen de, ambién ienu o ou susmencionada sob e
e minos a oseną o signi icado, ej.: Li e a u a iene eikš i la misma
concepción, que esa palab aji eiškiama y en ex aim lenguas. Sacomasis y
esc i omasis eikalas, saky inis y ašy inis eikalas, des is cuyo gende s
equie en eglas de lengua. P opo cingumas, o lygde umas. La acción es
p opo sional, ligde , cuyo odas las pa es ex endido con saiku, igualmen e, ni
demasiado, ni demasiado poco (TKP No. 14, pab auk a p o okole).
S ab elkamos an e algunos signi icminos g upos de é minos, sob e odo an e
eilėda as é minos. Lie u ių eilėda os e minijos (gana sis emiškos) sija
pag indai padė i da XIX a. gale. V. Kudi ka 1898 m. Va pe išspausdino
Tiesas eilėms ašy i. Tai pi moji lie u iška poe ika. Te minologijos komi-
s a s ė gana pocos eilėda os e minų. La Comisión зафиксиро международные
термины imas (V. Kudi ka a ojo a siliepimą V p 1898 1 14), cezū a (V. Kudi kos
pe ki imas V p 1898 1 14, caesu a V p 1898 2 28), y g e a V. Kudi kos y o os XIX a.
au o ių a o o bal a usiškos kilmės posmo en los p o ocolos aún ha insc i a
s uoga. Es e úl imo, LKŽe da os, es J. Jablonskio suge ido, pe o así y nepapli ęs
(K. Bizausko Li e a ū os eo ijoje (1922) posmas 91 y s o a 91). V. Kudi ka
a ojo e minus me iškos // oniškos // siliabiškos eilės V p 1898 1 14, con casi
al pa pa inos especies de o igen mix io o ma y e mininai de la Comisión de
176 As a Mi ke ičienė | Papel de la Comisión de Te minología (19211926)
| lie u ių li e a ū os mokslo e minijos is o ijoje
Te minología me iškas // oniškas // silabiškas eilia imas. Miname K. Bizausko
di igėlye iene me iška eilėda a BizL 82, silabiška eilėda a BizL 81 y sinónimai
oniška eilėda a BizL 82 y ga sė inė eilėda a BizL 82. Te minología comisión
o icó es una oodžius e minus es o pačiai eilėda os concep os į a dy i
eilėdė is, eilėda a y e si ikacija, aunque de anks esnių ejemplos видно, que
sudė iniai e mininai iene dėmenį eilia imas. K. Bizauskas p incipalmen e usaba
eilėda ą BizL 78, aunque pa a o a y e si ikacija BizL 78 (en la an e io edición
eilia imas BizR 54 y e si ikacija BizR 52). Eilėda se nep igijo. los p o ocolos de la
comisión de e minología egis ados sinónimos de logikos // loginis ki is,
bal osios // be imės eilės (plg. V. Kudi kos bal os bal osios eilės V p 1898 3 40), K.
Bizausko ado ėlyje ik logikos ki is BizL 79, bal osios eilės BizL 91. Así K.
Bizauskas no odo ėmė de la Comisión Te minología n e minios, aunque, hay que
señala que él pa icipó jus amen e en a sesiedy, en el cual e a conside adinios
é minos eilėda os. U iliza compa a y es ilius í ulos de ins umen os con
co espondien es Kazimie o Maciaus a ículo sob e liaudies dainas, 1900 m.
publicado Žinyčioje, e minais. En ese a ículo la mayo ía s iliaus ins umen os
nomb inimien os Li u ias lengua ue pa a o i bene p ime a ez. Nece que deci
que en él y en los p o ocolos de la Comisión de Te minología pa e de é minos
coinciden, ej.: i onija, me onymija, opas, o os son one iniai o mo ologiniai
a ian es, ej., K. Macius a ojo an i eza Žnč 1900 1 80, igu a Žnč 1900 1 72,
gipe bola Žnč 1900 1 78, sinekdoka Žnč 1900 1 82, o en los p o ocolos de la Comisión
de Te minología andame an i ezė, igū a, hipe bola, sinekdocha y k . K. Macius
elipsía llamaba isleidimu Žnč 1900 1 82, Te minologijos komisija eikė sinonimus
elipsė y isleidimas, K. Macius a ojo za ylėjimas Žnč 1 82 nu ylėjimo signi icado,
y 1900 komisija nep igijus nu ūkimas. K. Maciaus en a ículo encon amos
e miną a ka ojimas Žnč 1900 1 79, en los p o ocolos de la comisía
зафиксированная повторуjimas, a ka ojimas. K. Macius ambién usaba
e minus llamamien o Žnč 1900 1 72, g adación Žnč 1900 1 82, apos o a apos opa,
o a sig ęžimas Žnč 1900 1 43. Te minología comisión e o iniam sušukimui
nomb ini записала шūkis, sušukimas, g adania imui kilimas? (g adacia) (plg. lo .
g ada io g aduniškas kilimas), y apos o ai k eipimasis, apos o a. K. Bizauskas
ėlgi aklai nesekė Te minologijos komisija: a ojo a ian ą hipe bola i a él
p i ašė lie u išką e miną pe dėjimas BizL 68, pasionko e minus nu ylėjimas
BizL 76, o

177Te minologija | 2013 | 20 sinónimos g adiación (g adacia) BizL 74 (plg.
ne nu ūkimas, paka ojimas BizL 71, sušukimas BizL 77, aip pa a ojo
su i inación o g adiación (g adacia) BizR 49), k eipimasis, o apos o a BizL
70. Desde aba os e minos se e, que Te minologijas komisija ne engė
e misudė inių e minos gausa. Po ejemplo, dailės // dailinis omanas gožinis
nų sinonimijos. G e a e minologijoje pa eisinamos lie u iškų i a p au-
inių e minų sinonimijos, dėmesį pa aukia nemo y uo a sinoniminių
omanas?; dailus // dailusis // dailingas na a ío; didac inis // didak iškas
omanas (y a y pamokomasis omanas); // el g ande // el p ime senio ne o
ac o hé oe; jungiamasis //jun inis pe iodas; // mi ų mi inis epas; cuen o
sob e animales y cuen o de animales; // p zos // p ziškas p ozingas eikalas; //
omán ica poema; amilias // heiminis omanas y k . En los p o ocolos ija en y
de o igen Li u iška sinoniminių e minos, ej.: ap ezamien o y ap azas; dia io y
dien aš is (aho a excluido); insha ás y insha épido; enseñamien o y pomokis;
con esamien o, con esamien o y con esacambio; [pe iodo] slūgima y caída i
k . ¿Signi ica es o que a los consumido es de é minos de ciencia li e a ios se
les da la posibilidad de elegi ? ¿O al ez la comisión misma no aco dó has a el
inal po algunos conside s y ų plazos? B eičiausiai esos e mininos, como
esc ibé K. Bizauskas mencionado p a a mía, es á de s a s ymų a psnio.
Tikslinga paña , cuales de lis ados sinónimos en ó en K. Bizausko manualél.
Unain casos del p ime manual de eo ía li e a ia el au o op ó po algun
uno sinónimo (uchamen e e minologiškesnį y (o ) ac ual pe spec i a
eglaingesnį), ej.: dailės omanas BizL 163, dailus pasakojimas BizL 101,
pamokomasis omanas BizL 163, gy ulių pasaka BizL 141, mi inis epas BizL 139,
oman inė poema BizL 145, [pe iodo] slūgimas BizL 34 y k . En o os casos y
en su ex o son sinónimos, pe o no necesa iamen e coinciden es con odos
los dic aciones de la Comisión de Te minología, ej.: p ozos eikalas BizL 32,
p oziškas eikalas BizL 95 y o a 48, p ozinis eikalas BizL 163 amilia
omanas BizL 147 y o a, šeiminis omanas BizL 163 y k ., o pe sona de los
concep os en é minos de o as acciones, ej.: he ojus BizL 181, 196L, el
mayo eiki BizL; sujamasis pe iodungi BizL 37 y 197 k . K. Bizausko elegi
e mininai apascamien o BizL 164, dieno aš is BizL 102, įk ėpimas BizL 134,
izpažin is BizL 106, enseñozamien o BizL 157 son consumidos y aho a.
178 As a Mi ke ičienė | Papel de la Comisión de Te minología (19211926)
| lie u ių li e a ū os mokslo e minijos is o ijoje
IŠVADOS
1. 1921 m. Te minologías comisión en sie e sesiones en conside s é sob e 450
K. Bizausko apo adas li e a u a de la ciencia y a ella ce canos ámbi os, así
como comunes de la ciencia e minos (mayo men e daik a a džius y
daik a a dinius compuños, ambién būd a džius, unos eiksmažodžius). En
odas las conside aciones pa icipó J. Jablonskis.
2. Compa ando e minos de la Comisión de Te minología con V. Kudi kos (1898) y
K. Maciaus (1900) usados e minos, is o an o e minos kai a ( imas en ez de
a siliepimas, shūkis y sušukimas en ez de llamukimas), an o de consumo
adicia (posmas, emulsion elipsė). Te minología en los p o ocolos de la
comisión hay y más a de nep igijusių e minos, po ejemplo, eilėdė is
eilėda a. 3. En los p o ocolos abundan los é minos sinónimos. K. Bizauskas
unas eces op ó po algún uno sinónimo, o as eces su di igėly ambién hay
sinónimos (aquellos pačius o ki okių) o concep oka ing esada de o a mane a.
4. Aunque la lis a de é minos de ciencia de la li e a u a conside s íase po la
Comisión de Te minología y no ue sepa adamen e publicada en la p ensa, sin
emba go puede a i ma se que la conside ación de é minos de ciencia de la
li e a u a en la Comisión de Te minología no nuenuėjo en ano. Di e en e pa e
de esos é minos de inmedia o en ó en a osená a a és K. Bizausko 1922 m.
guía eó icos de la li e a u a, del cual ue ap endido y del cual, p obablemen e,
u ilizaba pos e io es au o es de ob as li e a ias. Tad El papel de la comisión de Te minología en la his o ia de la ciencia de la li e a u a es indi ec o.
LITERATŪRA Y ŠALTINIAI
Aukso iū ė A. 2011: Comisión de Te minología (19211926) un esumen de ac i idades. Te minología 18, 8091.
Bizauskas K. 1923: Li e a ū os eo ia. Vado ėlis augš esniosiom skolom, 4as edi ion., Kaunas. BizL
Bizauskas K. Li e a ū os eo ía. Vado ėlis augš esniosiem skolom, 3-iasis edi ion., Kaunas, 1922. BizR
Bizauskas K. Raš ijos y eo ía de li e a u a. P ime a pa e, Kaunas, 1918. Keinys S . 1967: Lie u os
e minologijos kū imo apž alga (has a 1940 m.). Lie u os e minologijos aida, Vilnius: Lie u ių kalbos
ins i u o leidykla, 2012, 2956. LKŽe Lie u ių kalbos žodynas (IXX, 19412002), a ian e elec ónico, Vilnius:
Lie u ių kalbos ins i u as, 2005. www.lkz.l .
TKP P o ocolos de la Comisión de Te minología (N . 1321), 1921. Saugomi Ins i u o de lenguas
Li u ias. TŽe 2002: In e leksis. Compu u e ino dicciona io de palab as in e nacionales. A s. ed. A. Kinde ys, Vilnius (e.
au o ización).
V p – V. K. [V. Kudi ka]. Tiesos eilėms ašy i. – Va pas, 1898, N . 1, 14–15; N . 2, 28–30; N . 3, 40–42.
Znč Samogi a [K. Macius]. P asmė y g ažumas de Li uania dainos. Žinyčia, 1900, No. 1, 3384.
THE ROLE OF THE TERMINOLOGY COMMISSION (19211926) IN THE HISTORY (El papel de la comisión de e minología en la his o ia de la e minología) es uno de los más impo an es de la his o ia de la e minología.
OF LITHUANIAN LITERARY TERMINOLOGY
In 1921 in Li huania he Te minologijos komisija (Te minology Commission) was
es ablished unde he Minis y o Educa ion. The sub-commission o li e a y e ms
was cons i u ed in Oc obe 1921. A he e y nex mee ing o he Te minology
179Te minología | 2013 | 20
Commission he sub-commission p esen ed he se o li e a y e ms (and e ms o
ela ed domains and basic science e ms as well) compiled by Kazys Bizauskas, au ho o
he i s Li huanian ex book on li e a y heo y. Those e ms we e discussed in se en
subsequen mee ings wi h he pa icipa ion o he g ea es Li huanian linguis s Jonas
Jablonskis and Kazimie as Būga.
The Te minology Commission discussed abou 450 e ms: basic li e a y e ms ( u inys
con en ), names o s ylis ic de ices (elipsė ellipsis), e ms o e si ica ion (pėda oo ),
names o gen es (his o inis omanas his o ical no el), names o ea u es ela ed o
li e a u e ( imo imaginingumas image y o hyme), names o ac ions ela ed o li e a u e
and li e a y wo k (ap ašymas desc ip ion) e c. In compa ison wi h he chosen 19 h cen u y
sou ces o li e a y e ms ce ain e ms we e changed and o o he e ms adi ional
usage was main ained. Some o he e ms discussed we e no es ablished, o example
s uoga s ophe (now posmas, s o a). In he eco ds o he Te minology Commission he e
a e qui e many synonyms o e ms. I seems likely ha e ms we e eco ded a he
discussion s age. Aunque he lis o e ms discussed was no published in he p ess, he
wo k o he Te minology Commission in he ield o li e a y e ms was help ul. The majo i y
o e ms came in o usage h ough Kazys Bizauskas ex book Li e a ū os eo ija (Li e a y
Theo y) (1922), al hough he didn ollow all ecommenda ions o he Te minology
Commission.
Recibió 2013-10-22
As a Mi ke ičienė
Lie u ių kalbos ins i u as
P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius
E. poš a [email p o ec ed]