Terminologijos komisijos (1921–1926) vaidmuo lietuvių literatūros mokslo terminijos istorijoje

172 As a Mi ke ičienė | Papel de la Comisión de Te minología (19211926) | lie u ių li e a ū os mokslo e minijos is o ijoje Comisión de Te minología (19211926) papel de las li e a u as li uanas en la his o ia de la ciencia e minológica ASTA MITKEVIČIENĖ Lie u ių kalbos ins i u as ESMINIAI VOODŽIAI: Te minologijos komisija, li e a u a mokslo e minai, eilėda os e minai, s ilius p iemonių pa adinimai, e minų sinonimija 1921 m. ma zo mėnesį Li uania an e el Minis e io de Educación ue įs eig a Te minologijos komisija o icialmen e comenzado o ganizuo as e minologijos da bas (plačiau ž . Keinys: 3841; Aukso iū ė 1967 2011). S aipsnyje se e isa la ac i idad de es a comisión en el campo e minía de ciencia de li e a u a, pa e a s y ų e minos se compa a con XIX a. e minis y con Kazio Bizausko li e a u a eo ía manualėlio (1922 m.) e minis. La Comisión de Te minología, como se e de sus p o ocolos, ya p ime os años de abajo 1921 m. oc ub e mes p ozininkui, his o iado de li e a u a y c í ico Juozui Tumui-Vaižgan ui enca ga á o ma li e a u as e minos komisijėlę (pakomisę). En ella se p opuso in i a a los esc i o es Liudą Gi ą y Vincą K ė ę-Micke ičių (TKP No. 13). Komisijėlė ya en la o a sesión p esen ó a comisión el p ime manual de eo ía de la li e a u a li u iško au o ía de K. Bizausko cons i uída li e a u a ciencia e minos lis a, al que e e a o J. Tumas-Vaižgan as. Es os plazos ue on conside ados en sie e sesiones de esos mismos años oc ub e y lapk i į. Es necesa io señala que en odas es as sesiones asis ió Jonas Jablonskis, y en cinco Kazimie as Būga. A seis sesiones p esidió An anas Sme ona, sec e a iado An anas Vi eliūnas. En las sesiones ambién pa icipa on los miemb os pe manen es de la Comisión de Te minología P anas Mašio as (6 sesiones), Aleksand as Damb auskas-Adomas Jakš as (5), J. Tumas-Vaižgan as (3), P anas Do i is (3), Adomas Va nas (2) y k ies inis bendis V. K ė ė-Micke ičius (3). El p opio p o eedo de é minos K. Bizauskas ue sólo de una sesión pa icipan e. Deja, li e a u a de la ciencia e minos, de o o modo que de echo, caminos, geog a ías y k . e minos, n e imien os Te minologías comisión sepa ado są ašu nepaspelbė. Sob e li e a u a e minos conside s imien o Te minología en comisiones zasime- 173Te minologija | 2013 | 20 na e minos lis a del o ganizado K. Bizauskas Li e a ū as eo ías 1922 m. lanzamien o P akalboje, esc ibis oje de los mismos años bi želį. El au o a i ma que había sido dado de li e a u a e minología de la Comisión Te minología, que a a és ijis pe mi e apilaikydamas Te minología są eilę posėdžių juos s a s ė, be da galu inai jų nenus a ė“, ad ado ėlį de la Comisión no as BizL 3. Po o o lado, su opinión es que la Comisión de Te minología aho a pod á esb ina , cómo sus conside adas é minos se aplican p ác icamen e y cómo ellos pod án acos i (al mismo iempo). Po los consejos él especialmen e ag adecía a K. Būgai y J. Jablonski. La Úl ima edición des e guíaėlio, que salió en 1923 años, p a a mėje K. Bizauskas ocu en que en él dejados los mismos é minos, ya que Te minologijas komisija has a šiol po ellos inalmen e neap esidió. Sin emba go, en los p o ocolos de la Comisión de Te minología an es de cada lis a de é minos conside adíos se ma ca: pa e miniui ue decidido, s a s y i y es ablece es os é minos de li e a u a, nu a a consumi , nu a iama consumi , su ico que es posible consumi es os é minos y pasakymai o su ime [se] que pueden se u ilizados en un de e minado luga es os é minos (TKP No 1421). Hay que deci que los p o ocolos de la Comisión de Te minología зафиксированный литературного научного терминов eiliškumas многомаж соответствует 1922 m. K. Bizausko Li e a ū os теории тематическое раскирстление и руководство материала расположение. Las sesiones conside a on é minos gene ales de ciencia li e a ia, po ejemplo: idėja, ob a, li e a u a, plan, ema, con enido, ūpas, e c., nomb es de medios es ilius, po ejemplo: elipsé, igu a, me á o a, epí e o pe manen e, p egun a, p egun a, pa alelismo, sinekdocha, opas, e c., é minos de poesía, po ejemplo: aleksand ines, cho iais, dak ilis, pasakėu ė, me ica, oc a a, pėda, i mas, e cinas y o as, nomb es de géne os li e a ios y clasi icaciones de poemas, po ejemplo: apysaka, balad, poem, he oinis epas, himnas, k o es, his , omka, omka, dingding, pas o al, odum, imagines, y singula idad, po ejemplo: odum, dailing, dailing, e c.; sonambumas, eglamen igumas, p ecisumas, ipingumas y k ., nomb es de acciones, yksmų y būsenų, ej.: desc ipción, lecs ymas, minčių eiškimas, p o a imas samp o a imas, imagda imas y k . e mininai. En los p o ocolos зафиксирована no sólo li e a u a de la ciencia, sino y comunes de la ciencia e minos, ej.: de inición y de inición (!), c i e ios, mé odo, de la ciencia, un abajo cien í ico, p oceso, sis ema, solución, ezė y k ., e o icos e minos, ej.: ges as, puen es, o a o ios eikalai (bylos), ikybinė įsaka eliginė iškalba y k ., 1 Aquí adelan e y ens ižieji b ūkšniai au o ės. 174 As a Mi ke ičienė | Papel de la Comisión de Te minología (19211926) | lie u ių li e a ū os mokslo e minijos is o ijoje 1 ig. P o ocolo de la Comisión de Te minología No 16 175Te minologija | 2013 | 20 sepa os ámbi os de a e e minos, ejemplo.: a qui ec u a, lipdyba y k . Ha de no a se que K. Bizauskas y pos e io es abajos de eo ía de li e a u a en euka io au o es de abajos man ué onse anchas concepciones de li e a u a (li e a ū as mokslo obje o es no solo g ožiniai, sino y suje ikinye ex ai, iešos kalbos), ad espec i amen e pla esnės y mismas e minijos de li e a u a ciencia. Mayo ía aquí lis ados é minos de y hoy noced ia econocibles, la mayo pa e de ellos u ilizada y aho a. De odo en los p o ocolos de la Comisión de Te minología (p o ocoló ejemplo éase ig. 1.) hay sob e 450 é minos no sólo daik a a džių y daik a a dinių compuños, sino ambién būd a džių, unos accionesmažodžiai, con los cuales pueden se o mados compues os é minos de li e a u a cien í ica, ej.: d ama inis, -ė, d aminis, -ė; o denado; eudus, excudingas emocionalus; poė inis, poė iškas, poė ingas; imágenes, isualizado ; sis emá ico, sis emá ico, sis emigo; pe sonalin i, pe sonalė i, suasmenin i, suasmenė i y k . Puede se , que anuome ellos ambién conside a e minis. O o una palab a omada po sepa ado aho a ni siquie a se ía asignada a e minio, ej.: mix as, -a; endujino, desindujino; since os y pan. Jun o a algunos é minos en p o ocolos dada la usas lengua co espondimen de, ambién ienu o ou susmencionada sob e e minos a oseną o signi icado, ej.: Li e a u a iene eikš i la misma concepción, que esa palab aji eiškiama y en ex aim lenguas. Sacomasis y esc i omasis eikalas, saky inis y ašy inis eikalas, des is cuyo gende s equie en eglas de lengua. P opo cingumas, o lygde umas. La acción es p opo sional, ligde , cuyo odas las pa es ex endido con saiku, igualmen e, ni demasiado, ni demasiado poco (TKP No. 14, pab auk a p o okole). S ab elkamos an e algunos signi icminos g upos de é minos, sob e odo an e eilėda as é minos. Lie u ių eilėda os e minijos (gana sis emiškos) sija pag indai padė i da XIX a. gale. V. Kudi ka 1898 m. Va pe išspausdino Tiesas eilėms ašy i. Tai pi moji lie u iška poe ika. Te minologijos komi- s a s ė gana pocos eilėda os e minų. La Comisión зафиксиро международные термины imas (V. Kudi ka a ojo a siliepimą V p 1898 1 14), cezū a (V. Kudi kos pe ki imas V p 1898 1 14, caesu a V p 1898 2 28), y g e a V. Kudi kos y o os XIX a. au o ių a o o bal a usiškos kilmės posmo en los p o ocolos aún ha insc i a s uoga. Es e úl imo, LKŽe da os, es J. Jablonskio suge ido, pe o así y nepapli ęs (K. Bizausko Li e a ū os eo ijoje (1922) posmas 91 y s o a 91). V. Kudi ka a ojo e minus me iškos // oniškos // siliabiškos eilės V p 1898 1 14, con casi al pa pa inos especies de o igen mix io o ma y e mininai de la Comisión de 176 As a Mi ke ičienė | Papel de la Comisión de Te minología (19211926) | lie u ių li e a ū os mokslo e minijos is o ijoje Te minología me iškas // oniškas // silabiškas eilia imas. Miname K. Bizausko di igėlye iene me iška eilėda a BizL 82, silabiška eilėda a BizL 81 y sinónimai oniška eilėda a BizL 82 y ga sė inė eilėda a BizL 82. Te minología comisión o icó es una oodžius e minus es o pačiai eilėda os concep os į a dy i eilėdė is, eilėda a y e si ikacija, aunque de anks esnių ejemplos видно, que sudė iniai e mininai iene dėmenį eilia imas. K. Bizauskas p incipalmen e usaba eilėda ą BizL 78, aunque pa a o a y e si ikacija BizL 78 (en la an e io edición eilia imas BizR 54 y e si ikacija BizR 52). Eilėda se nep igijo. los p o ocolos de la comisión de e minología egis ados sinónimos de logikos // loginis ki is, bal osios // be imės eilės (plg. V. Kudi kos bal os bal osios eilės V p 1898 3 40), K. Bizausko ado ėlyje ik logikos ki is BizL 79, bal osios eilės BizL 91. Así K. Bizauskas no odo ėmė de la Comisión Te minología n e minios, aunque, hay que señala que él pa icipó jus amen e en a sesiedy, en el cual e a conside adinios é minos eilėda os. U iliza compa a y es ilius í ulos de ins umen os con co espondien es Kazimie o Maciaus a ículo sob e liaudies dainas, 1900 m. publicado Žinyčioje, e minais. En ese a ículo la mayo ía s iliaus ins umen os nomb inimien os Li u ias lengua ue pa a o i bene p ime a ez. Nece que deci que en él y en los p o ocolos de la Comisión de Te minología pa e de é minos coinciden, ej.: i onija, me onymija, opas, o os son one iniai o mo ologiniai a ian es, ej., K. Macius a ojo an i eza Žnč 1900 1 80, igu a Žnč 1900 1 72, gipe bola Žnč 1900 1 78, sinekdoka Žnč 1900 1 82, o en los p o ocolos de la Comisión de Te minología andame an i ezė, igū a, hipe bola, sinekdocha y k . K. Macius elipsía llamaba isleidimu Žnč 1900 1 82, Te minologijos komisija eikė sinonimus elipsė y isleidimas, K. Macius a ojo za ylėjimas Žnč 1 82 nu ylėjimo signi icado, y 1900 komisija nep igijus nu ūkimas. K. Maciaus en a ículo encon amos e miną a ka ojimas Žnč 1900 1 79, en los p o ocolos de la comisía зафиксированная повторуjimas, a ka ojimas. K. Macius ambién usaba e minus llamamien o Žnč 1900 1 72, g adación Žnč 1900 1 82, apos o a apos opa, o a sig ęžimas Žnč 1900 1 43. Te minología comisión e o iniam sušukimui nomb ini записала шūkis, sušukimas, g adania imui kilimas? (g adacia) (plg. lo . g ada io g aduniškas kilimas), y apos o ai k eipimasis, apos o a. K. Bizauskas ėlgi aklai nesekė Te minologijos komisija: a ojo a ian ą hipe bola i a él p i ašė lie u išką e miną pe dėjimas BizL 68, pasionko e minus nu ylėjimas BizL 76, o 177Te minologija | 2013 | 20 sinónimos g adiación (g adacia) BizL 74 (plg. ne nu ūkimas, paka ojimas BizL 71, sušukimas BizL 77, aip pa a ojo su i inación o g adiación (g adacia) BizR 49), k eipimasis, o apos o a BizL 70. Desde aba os e minos se e, que Te minologijas komisija ne engė e misudė inių e minos gausa. Po ejemplo, dailės // dailinis omanas gožinis nų sinonimijos. G e a e minologijoje pa eisinamos lie u iškų i a p au- inių e minų sinonimijos, dėmesį pa aukia nemo y uo a sinoniminių omanas?; dailus // dailusis // dailingas na a ío; didac inis // didak iškas omanas (y a y pamokomasis omanas); // el g ande // el p ime senio ne o ac o hé oe; jungiamasis //jun inis pe iodas; // mi ų mi inis epas; cuen o sob e animales y cuen o de animales; // p zos // p ziškas p ozingas eikalas; // omán ica poema; amilias // heiminis omanas y k . En los p o ocolos ija en y de o igen Li u iška sinoniminių e minos, ej.: ap ezamien o y ap azas; dia io y dien aš is (aho a excluido); insha ás y insha épido; enseñamien o y pomokis; con esamien o, con esamien o y con esacambio; [pe iodo] slūgima y caída i k . ¿Signi ica es o que a los consumido es de é minos de ciencia li e a ios se les da la posibilidad de elegi ? ¿O al ez la comisión misma no aco dó has a el inal po algunos conside s y ų plazos? B eičiausiai esos e mininos, como esc ibé K. Bizauskas mencionado p a a mía, es á de s a s ymų a psnio. Tikslinga paña , cuales de lis ados sinónimos en ó en K. Bizausko manualél. Unain casos del p ime manual de eo ía li e a ia el au o op ó po algun uno sinónimo (uchamen e e minologiškesnį y (o ) ac ual pe spec i a eglaingesnį), ej.: dailės omanas BizL 163, dailus pasakojimas BizL 101, pamokomasis omanas BizL 163, gy ulių pasaka BizL 141, mi inis epas BizL 139, oman inė poema BizL 145, [pe iodo] slūgimas BizL 34 y k . En o os casos y en su ex o son sinónimos, pe o no necesa iamen e coinciden es con odos los dic aciones de la Comisión de Te minología, ej.: p ozos eikalas BizL 32, p oziškas eikalas BizL 95 y o a 48, p ozinis eikalas BizL 163 amilia omanas BizL 147 y o a, šeiminis omanas BizL 163 y k ., o pe sona de los concep os en é minos de o as acciones, ej.: he ojus BizL 181, 196L, el mayo eiki BizL; sujamasis pe iodungi BizL 37 y 197 k . K. Bizausko elegi e mininai apascamien o BizL 164, dieno aš is BizL 102, įk ėpimas BizL 134, izpažin is BizL 106, enseñozamien o BizL 157 son consumidos y aho a. 178 As a Mi ke ičienė | Papel de la Comisión de Te minología (19211926) | lie u ių li e a ū os mokslo e minijos is o ijoje IŠVADOS 1. 1921 m. Te minologías comisión en sie e sesiones en conside s é sob e 450 K. Bizausko apo adas li e a u a de la ciencia y a ella ce canos ámbi os, así como comunes de la ciencia e minos (mayo men e daik a a džius y daik a a dinius compuños, ambién būd a džius, unos eiksmažodžius). En odas las conside aciones pa icipó J. Jablonskis. 2. Compa ando e minos de la Comisión de Te minología con V. Kudi kos (1898) y K. Maciaus (1900) usados e minos, is o an o e minos kai a ( imas en ez de a siliepimas, shūkis y sušukimas en ez de llamukimas), an o de consumo adicia (posmas, emulsion elipsė). Te minología en los p o ocolos de la comisión hay y más a de nep igijusių e minos, po ejemplo, eilėdė is eilėda a. 3. En los p o ocolos abundan los é minos sinónimos. K. Bizauskas unas eces op ó po algún uno sinónimo, o as eces su di igėly ambién hay sinónimos (aquellos pačius o ki okių) o concep oka ing esada de o a mane a. 4. Aunque la lis a de é minos de ciencia de la li e a u a conside s íase po la Comisión de Te minología y no ue sepa adamen e publicada en la p ensa, sin emba go puede a i ma se que la conside ación de é minos de ciencia de la li e a u a en la Comisión de Te minología no nuenuėjo en ano. Di e en e pa e de esos é minos de inmedia o en ó en a osená a a és K. Bizausko 1922 m. guía eó icos de la li e a u a, del cual ue ap endido y del cual, p obablemen e, u ilizaba pos e io es au o es de ob as li e a ias. Tad El papel de la comisión de Te minología en la his o ia de la ciencia de la li e a u a es indi ec o. LITERATŪRA Y ŠALTINIAI Aukso iū ė A. 2011: Comisión de Te minología (19211926) un esumen de ac i idades. Te minología 18, 8091. Bizauskas K. 1923: Li e a ū os eo ia. Vado ėlis augš esniosiom skolom, 4as edi ion., Kaunas. BizL Bizauskas K. Li e a ū os eo ía. Vado ėlis augš esniosiem skolom, 3-iasis edi ion., Kaunas, 1922. BizR Bizauskas K. Raš ijos y eo ía de li e a u a. P ime a pa e, Kaunas, 1918. Keinys S . 1967: Lie u os e minologijos kū imo apž alga (has a 1940 m.). Lie u os e minologijos aida, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o leidykla, 2012, 2956. LKŽe Lie u ių kalbos žodynas (IXX, 19412002), a ian e elec ónico, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2005. www.lkz.l . TKP P o ocolos de la Comisión de Te minología (N . 1321), 1921. Saugomi Ins i u o de lenguas Li u ias. TŽe 2002: In e leksis. Compu u e ino dicciona io de palab as in e nacionales. A s. ed. A. Kinde ys, Vilnius (e. au o ización). V p – V. K. [V. Kudi ka]. Tiesos eilėms ašy i. – Va pas, 1898, N . 1, 14–15; N . 2, 28–30; N . 3, 40–42. Znč Samogi a [K. Macius]. P asmė y g ažumas de Li uania dainos. Žinyčia, 1900, No. 1, 3384. THE ROLE OF THE TERMINOLOGY COMMISSION (19211926) IN THE HISTORY (El papel de la comisión de e minología en la his o ia de la e minología) es uno de los más impo an es de la his o ia de la e minología. OF LITHUANIAN LITERARY TERMINOLOGY In 1921 in Li huania he Te minologijos komisija (Te minology Commission) was es ablished unde he Minis y o Educa ion. The sub-commission o li e a y e ms was cons i u ed in Oc obe 1921. A he e y nex mee ing o he Te minology 179Te minología | 2013 | 20 Commission he sub-commission p esen ed he se o li e a y e ms (and e ms o ela ed domains and basic science e ms as well) compiled by Kazys Bizauskas, au ho o he i s Li huanian ex book on li e a y heo y. Those e ms we e discussed in se en subsequen mee ings wi h he pa icipa ion o he g ea es Li huanian linguis s Jonas Jablonskis and Kazimie as Būga. The Te minology Commission discussed abou 450 e ms: basic li e a y e ms ( u inys con en ), names o s ylis ic de ices (elipsė ellipsis), e ms o e si ica ion (pėda oo ), names o gen es (his o inis omanas his o ical no el), names o ea u es ela ed o li e a u e ( imo imaginingumas image y o hyme), names o ac ions ela ed o li e a u e and li e a y wo k (ap ašymas desc ip ion) e c. In compa ison wi h he chosen 19 h cen u y sou ces o li e a y e ms ce ain e ms we e changed and o o he e ms adi ional usage was main ained. Some o he e ms discussed we e no es ablished, o example s uoga s ophe (now posmas, s o a). In he eco ds o he Te minology Commission he e a e qui e many synonyms o e ms. I seems likely ha e ms we e eco ded a he discussion s age. Aunque he lis o e ms discussed was no published in he p ess, he wo k o he Te minology Commission in he ield o li e a y e ms was help ul. The majo i y o e ms came in o usage h ough Kazys Bizauskas ex book Li e a ū os eo ija (Li e a y Theo y) (1922), al hough he didn ollow all ecommenda ions o he Te minology Commission. Recibió 2013-10-22 As a Mi ke ičienė Lie u ių kalbos ins i u as P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. poš a [email p o ec ed]