scieee Science in your language
[lt] (orig) [de] [fr] [it] [es] [pt]

„Jūra“ biologijos nomenklatūroje

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

„Jūra“ biologijos nomenklatūroje

Author: Alvydas Umbrasas
Year: 2015
Source: https://journals.lki.lt/terminologija/article/download/520/610
7 Al ydas Umb as | Jū a biologijos nomenkla ū oje
Mū a biologijos nomenkla ū oje
ALVYDAS UMBRASAS
Ins i u o das línguas Lie u ių
ESMINIAI VOZŽI: nomencla u a de biologia, nomes de axon, nomes de peixes, me á o a,
sis emiškumas, e o
S aipsnyje examinam-se lie u iški biologijos nomenkla ū inia denominações, ligamos com a pala a jū a.
P incipalmen e a enção é a ibuída aos nomes dos peixes1 (desde in es igamu aspek u deles
p incipalmen e), mas ala-se e sob e mamí e os, paukščių, ou os animais e nomes de plan as. Medjiaga
oi ecolhida do Banco de e mos da República da Li uânia (LRTB) skelbiamo Juozo Vi bicko suda y o Žu ų
pa adinimų žodyno (ŽPŽ 2005) e ou os animais, bem como plan as pa adinimų žodynų2. P ocu a-se
mos a di e sidade de denominações e seus o mado es modelos, chama a enção a nesis emiškumo e
ou as de iciências. a igo incen i ou a oma com colegas uma discussão su gida sob e pala as jū e
jū inis consumo nomenkla ū iniuose denominações. Comecei ao in e essa -me, descob iu-se que nos
diccioná ios exis a abundosos e in e essan es ma e iais. Di e en emen e que a Li u iška bo anikos
nomenkla ū a, que em bas an e elhas adições de o denamen o e s uc u ally bas an e bem
co esponde aos cien í icos (lo yniškus ou ge almen e sulo ynin us) nomes, cons i uídos de aco do
com o In e nacional dumblių, cogumelos e plan as nomenkla ū as kodekso3 (iCN) equisi os, a Li u iška
zoologijos nomenkla ū a oi a ada mui as ezes de o ma di e en e e s uc u ally nea i inka do
In e nacional zoologijos nomenkla ū as kodekso (iCZN). En endeu, aqueles equisi os alem apenas
cien í icos la yniš1 Po conselhos de algumas ques ões de nomes de peixes ag adeço Gam os cen o de
pesquisas cien is a D . Gin au ui
Vai oniui.
2 Vg. li e a u a e lis a de on es. Fo necendo exemplos em sen inhas on e às ezes é indicado an es exemplos
g upę ou ge almen e depois dela. Quando se ala de peixe on e não é nudodomas (kad não p ecisa ia epe i
equen emen e), em em men e ŽPŽ 2005. Alguns no a igo g e a de nomes Li u iços indicam-se a pa i de on es
i adas nomes La yniški pode se passinę, já subs i ui , mas con ex os de es udo de nomes Li u iškų isso não
impo a. 3 Anksčiau oi chamado de Código In e nacional de bo anikos nomenkla ū osu, mas em 2011 em Melbu ne
oco ido bo anikų cong esso o nome oi mudado.
7Te minologija | 2015 | 22 kiem denominações, mas jun o é e impo an e
o ien y as no minan lie u išką nomenkla ū ą. exce o pela maio ia adições
nulem as exceção, Li u iška bo anikos nomenkla ū a oi e ainda pe manece
a koma man endo o p incípio de que cada gen is i esse sa i ą ienana į
nomeamen o, e as di e enças de espécies pa odomas adicionando um
pažymimąjį pala a, i. e. o mam d ina iai nomes (Gudžinskas, Rašoma ičius 2004:
3, 4). Tan o la yniški, quan o lie u iški supe io es po gen į bo anikos axsonų
nomeiões ambém são uni o mana iais, cons am po posi ições con ac uines
p eceagas, sandus (Ku o ga 1997: 2325, e ainda 55, Gai enis 1973: 23). Simila es
p incípios baseia-se e la yniška zoologijos nomenkla ū a, po ém o mando sua
lie u iškus a i ikmenis igo osos sis ema não obeyoma não só as espécies, mas
e os gen ys ou supe io es axsonai bas an e equen emen e in oduziam-se
dois ou mesmo mais dėmenos con endo nomes, o núme o de dėmenos que
cons i uem as denominações de espécies ambém a ia, além disso, o mesmo
gen ies com dėingais.menimis nomeados em nomes di e en es Tokia
nesis emiška sis ema bo anikos okimis pa ece nepažangi (Gudžinskas,
Rašoma ičius 2004: 4), po ém zoologijā ela já en ousa uma adição e é di íceis
subs i uída4.
NOMeNKLATŪRiNiAi PAVADiNiMAi SU DėMeNiU JŪRINIS Já nusis o ėjęs polinkis an o de plan as, quan o de
animais luga es de disseminação nomenkla ū oje mos a dėmenimis com apêndice -inis, da an edinius de
á ios luga es, obje os geog á icos eiškiančių bend inių e ik inių pala as (p z.: andlinis, a lan inis,
aukš ikalninis, azijinis, boli inis, džiunglinis, pel inis, japoninis, egipkinis, pie inis, san ominis, u inis). De aco do
es e modelo, po exemplo, an e io men e usa nomes de mon anhas kielė, mon anhas pušis subs i ui em
kalninė kielė (la . Mo acilla cine ea), kalninė pušis (la . Pinus mon ana). Kazimie as Gai enis an e io men e é
esc i o, que al ocamen o mui as ezes não é necessá io (Gai enis 1973: 24), po ém es e p incípio de
in odução nomenkla ū oje adquilhou, embo a pasida omi ediniai comunine labai às ezes seja nebūdingi.
Na u almen e, oco ido nomencla u a de denominações, nos quais o luga apa ece 4 na Subcomissão de
Te minologia da Comissão da língua li uana, du an e os úl imos alguns anos conside ando a nomencla u a da
zoologia conside á el discussada po causa de sis emiskesse da nomencla u a da zoologia, especialmen e na
nomeijando an e io men e não nomeadas li uaniamen e gen is e espécies, po ém não há adições de
mudanças di ícil, além disso, a busca de sis ema ismo mui o di icul a a esmaliojamen o da nomencla u a
la iniana, nulem o da eqüência de união de ou os gêne os, po an o, a inclusão de ou as espécies do
Es ado de uma única genda . Ve dade, há neįp as as de opiniões, que cien í icos axonos denominações são
não la yniški, e in e cau inhos, comuns a odas as línguas, po an o eles de e ia p e e i aos li u ians
alboje uncionando in e nacionais pala as e lie u iškų a i ikmenų apsk i ai neku i (Gliwa: 2011 119), mas isso
pe demos ka dinalu.
8 0 Al ydas Umb asas | Jū a biologijos nomenkla ū oje иначе (p z. : Balchašo p iekalnių ūsuo ė (la .
Schizo ho ax a gen a us), upokšnių nėgė (la . Ich hyomyzon g eeleyi), ka š ųjų e smių lėlžu ė (la .
Cyp inodon macula ius), p iek ančių pelona (la . Pellona ha owe i), yžių laukų ungu ys (la . Flu a alba) (ŽPŽ
2005)), mas eles são a os e já compa a i amen e ne ipini. R baseando y aujančiu modeliu sąsaja com jū a
nomenkla ū iniuose denominações exp esseškiama dėmeniu jū inis. Como is o de ŽPŽ 2005, no sis ema de
nomenkla ū a de peixes es e pala a api elha-se in oduzindo di e en es angos axsonos: amília (a), gen is
(b), espécieis (c), exemplo. : a) a og ąžinės jū inės lydekos (lo . S eindachne iidae), jū iniai ka osai (lo .
Spa idae), jū iniai ka šiai (lo . B amidae), jū iniai šamai (lo . A iidae), jū iniai šapalai (lo . Kyphosidae), jū iniai
ungu iai (lo . Cong idae); b) ame ikinhas jū inhas ijunas (la . Phy ich hys), bal iejas jū inhas shamai (la .
Sciadeich hys), bu iniai jū inhas pūgžliai (la . Taeniano us), gaidiniai jū iniai eše iai (la . Neosebas es),
ilgapelekės jū inės sko penos (la . Lio pius), jū inės dyglės (la . Spinachia), jū inės ka žu ės (la . Anado a),
jū inės k ap is (la . Ye u ius), jū inės lydekos (la . Me luccius), jū inės Pe onas (la . Pe onas), jū inės
eše ijas (la . c) a ikinė jū inė lydeka (la . Me luccius capensis), aus alinė jū inė s in enė (la . Aplochi on
ma inus), bal ad yžis jū inis eše ėlis (la . Sebas iscus albo ascia us), bu kinis jū inis pūgžlys (la . Tao us
iacan hus), gy a inis jū inis g undalas (la . Gobius e mini is), jū inė plekšnė (la . Pleu onessa), jū inis
pla kas (la . S izinus S i os edion), jū inis ubinus (la . Beje, Visuo inėje lie u ių enciklopedijoje (VLe iX 2006)
lo . Zoa ces i ipa us nomeada jū ine ėgėle, embo a ŽPŽ 2005 p a oji gy a edė ėgėlė, em ou os šal inos,
sem sinónimo jū inė ėgėlė, ambém chamada simplesmen e gy a ede ėgėle ou gy agimde ėgėle (Repečka,
Bukelskis, Kesminas 1998: 74; Vi bickas 2000: 99).
8Te minologia | 2015 | 22 ėgėlė (lo . Zoa ces anguilla is), iole inis jū inis ijūnas
(lo . Cebedich hys iolaceus), žals ad yžis jū inis eše ys (lo . Sebas es
elonga us). Com dėmeniu jū inis ŽPŽ 2005 de o al in oca 144 axsonas. Ve i i, que
os nomes mui as ezes cons i uem de gene ininha alboje žinomų ienažodžių
žu ų pa adinimų. Embo a os nomes de amílias e gen es li u iças às ezes
coincidam, po exemplo, jū inhos ka šiai (lo . B amidae e B ama), jū inhos
ungu iai (lo . Cong idae e Cong ina) (na nomenkla ū a li uaniška isso é impossí el,
de a o não há pa ogu e na nomenkla ū a li uaniška, mas às ezes al ez
p ūks a aiškos p iemonių), o mesmo ango dos nomes de axons não pode
coincidi nemcaip, os nomes de simples jū inių eše ių (lo . Sebas es) e g andes
jū inių eše ių (lo . S e eepis) da gen is jū idū is (lo . Sebas es e S e eepis) são
2005). Analogiška klaida é e japoninis jū inis ungu ys (lo . Conge japonicus e
Japonoconge si icolus), que pode se encon ado simples dos jū inių ungu ių
(lo . Conge ) e japoninių jū inių ungu ių (lo . Japonoconge ) gen yse. Em g ande
massa e de dados ais e os ge almen e oco em pe neapsi e isionamen o, e
uma das causas p incipais do su gimen o dos mesmos dėmenos uso a ski ing
gen ims in oduzi . Tais e os de coincidência ŽPŽ 2005 são e mais (ž .
pos e io men e no a igo). Com o ma ligam-se não só peixes. P imei o de udo
se ia possí el menciona a pássa os.
2009Ž dis inguidas jū inių e elių (lo . Haliaee us) e jū inių k egždžių (lo .
F ege a) gen ys, são keliolika com dėmeniu jū inis suda y ų espécies
denominais, например.: a ikinis jū inis e elis (lo . Cuncuma oci e ), bal a
jū inė k egždė (lo . F ege a g alla ia), jū inis bėgpilikas (lo . A qua ella
ma i ima), jū inis ki likas (lo . Cha ad ius hia icula), jū inis sėjikas (lo .
Plu ialis squa a ola). Com es e dėmeniu ambém es á cons i uído o nome
de mamílio jū inės ūd os (la . Enhyd a) (gen yje ik jū inė ūd a (la .
Enhyd a lu is)) (ŽinPŽ 2002), ambém há e ou os animais de nome, ais
como: na iuo akojos (la . A h opoda) ipo bes ubu ius bū jū iniai o ai
(la . Pan opoda), ėžlių pobū is jū iniai ėžliai (la . Chelonioidea), gyphilia
(la . Ophilia) jū io jū io jū io gy a ė (la . Hyd ophi), iguanidae (la . Iguana)
d ie jė (la . Amy chus c is ynhyn) (VX 2006). Um ou o nome é e bo anikos
nomenkla ū oje jun o jū ų (mang o ėse) c escendo á o e jū inė
a icenija (la . A icennia ma ina), žoliniai a ma ina) (BVŽ 1998).
augalai jū inė upija(lo . Ruppiama i ima), jū inisand as(lo . Zos e-
2 Al ydas Umb asas | Jū a biologijos nomenkla ū oje NOMeNKLATŪRiNiAi
PAVADiNiMAi SU DėMeNiU JŪR Embo a osse espe á el que acompanhando
peixe conexão com o ma ge almen e apa eça dėmeniu jū inis, ŽPŽ 2005
nomes com a pala a jū ų são apenas não ês ezes mais a é 409 nomes
de axons. Nomeadinimen os mui os6, po ém suas p incipais dėmenimis
indoen es pala as di e sidade não é mui o g ande. Aiškiausiai
seman icamen e dis ingue-se g upo de denominações, cons i uídos po
meio não de peixes, e de ou os nomes de animais. Es es nomes
me a o iniai, em que en am de mamí e os (a), paukščių (b), a liagy ių (c), abzdžių
(d) sob enomes, например. (gen ys): a) ju ais bui olai (la . Tau ulus), ju ais pely ės (la . Neosynchi opus),
jū iai šunlapės (la . Pe cis), kas u agal iai jū iai šikšnospa niai (la . Halieu ich hys), mu eniniai jū iniai
šuneliai (la . Halimu aenoides), no egijas jū ijas lapu ės (la . Lepus), pi o i jū iai a kli (la .
Duncke ocampus), jū iai jū iai lapukiai (la . Alopias), šunyuny (la . C is ižalceps); b) jū ų čiu liai (lo .
Hi undich hys), jū ų gaideliai (lo . Alec ias), jū ų ž i bliai (lo . P ognich hys), s o alūpės jū ų k egždės (lo .
Cheilop ion), umpapelekės jū ų an elės (lo . Diplecogas e ); c) jū ų upūžės (lo . Cyclop e us); d) jū ų
bu e eliai (lo . Chae odon), jū ų aps os (lo . Ocosia). Analogamen e in e namiam-se e espécies, seus nomes
dos géncios nomes às ezes di e em só núme oimi (zoologijoje é comum, que gen ys in e namiam
plu aliskai a, espécies ienaskai a), ge almen e adicionando mais dėmenos, exemplo. : a) a lan inis jū ų kiškis
(lo . Eumic o emus spinosus), Da ino jū ų šikšnospa nis (lo . Ogcocephalus da wini), gels asis jū ų
a kliukas (lo . Hippocampus kuda), ilgauodegė jū ų pely ė (lo . Pe icapi ich hys d aconis), japoninė jū ų
šlapun japonė (lo . Spincis), jū ų bui olas (lo . Tau ulus bubiganicus), jū ų šikšnospa nė (lo . Pla ax pinna us),
ko inus iušis (lo . Salinus co all), pel8 (lo . Alopias 6 Em odo o a igo se es o ça o mais pequeno núme o de
exemplos pa a mos a a mais g ande di e sidade. No malmen e ap esen a-se apenas um único exemplo com
qualque dėmeniu compos o de um de e minado modelo, embo a nomenkla ū oje ge almen e es eja desde os
poucos a é keliolicas ou a é algumasdezimi as de exemplos analógicos (aqueles mesmos es idos passeiam po
o ma espécies, an o genciais ou an o supe io es axsonas nomeinimen os). 7 No nome ūšiniame a o dem
das pala as mudou, p esumi elmen e, há apsi ikima Pue o Rico jū ų kas u agal is šikšnospa nis (lo .
Halieu ich hys smi hii). By he way, o opo é sio em ou as on es muda-se būd a džiu, plg. paukščių a dus
pue o ikinė amazonė, pue o ikinis apuokėlis (PPŽ 2009).
8 Es a espécie es á em gênio, nomeado na ma kliai jū ų lapės (la . Alopias). O úl imo nome se dis ingue pelo
que a me á o a é no p e ixo posição. Pode se e con á io o caso, quando o apêndice adicionado a nome
me apó ico jū ų a kliukai ska maliai (lo . Phyllop e yx).

3Te minologia | 2015 | 22 pelagicus), silab inis g ynuo asis jū ų šuny is (lo .
Blennioclinus s ella), b) g akščioji jū ų an elė (lo . Gas ocya hus g acilis),
šiau inėdu klasnukėjū ųlapu ė(lo . Aganopsis ulsa);
jū ų po as (lo . Symodus inca), jū ų ž i blis (lo . P ognich hys b e ipinnis),
pap as jū ų blezdinga (lo . Hi aliach hys a inis), skaližė jū ų k egla i
(lo e ea Hi ala i scpinnis), eidu lys (lo . jū ų speculys), jū ų gaidige (lo .
Alec ias benjamini). c) jū ų upūžė9 (lo . Cyclop e us lumpus); d) jū ų aps a
(lo . Ocosia espa), ke u akis jū ų d ugelis (lo . Chae odon capis a us).
Me a o inė signi icação lemb ou que nes e caso é escolhido démen o jū in10, e não ma ínio, po que com
nomenkla ū oje sis emišku úl imo dėmeniu signi icação se ia di e ainė ( al á amos sob e mamí e os,
pássa ios, e c.). Como is o, pa e aos peixes nomeados pasi elk as nomes de animais es ão com
deminu y inėmis p e eições, às ezes a é com ski ingas (lapė, lapu ė; šuneliai, šunyčiai). Hence,
conside a-se que al p eceiga me apó ico de ligação com animal nenu olina, nepaslepia (p iešingu caso
no malmen e se ia apelhado démen o ma u inis). É e dade, de an e io men e conhecido e ago a
ebea ojado com ep liais11 sie ina nome de peixe jacinhas d akonas (la . T achinus d aco) (LTe V 1979;
VLe iX 2006) ŽPŽ 2005 oi mudado pa a g andíssima jacinha d akoniukė (la . T achinus d aco) (gen is
simplesmen e d ukės (la . T achinus)). Nes e caso, p esumi el, pensou-se que a adição de p eessaga e
giminês mudança o nome keicia em essência, po an o já não há po eikio esc e e ju ais. Isso lógica. No
en an o, com o nome da espécie jū ų šikšnospa nė (lo . Pla ax pinna us) poseg a di e en e kas u žu inių
(lo . Ephippididae) amília gen is nomeada simplesmen e šikšnospa nės (lo . Pla ax) (plg. espécie mels oji
šikšnospa nė (lo . Pla ax o bicula is)). Da ina a enção, que em ou a amília, nomeada shikšnospa ninės
(la . Ogcocephalidae), há á ios gêncios, cujo nome inclui a combinação jū ų šikšnospa niai, po exemplo, 9 O
nome des e peixe é associado não só com a liagy iu, mas ambém com o pássa o, ela ambém é chamada
de jū ų geguže
(Le V iX 2006). Em on es mais an igas p e e ência é dada ao nomeamen o ciego ius, mas indicam e
me a o iniai sinônimos, en e eles ainda es á e jū ų kiškis (Vi bickas 2000: 116). 10 Animūno me á o a
baseados dos nomes dos peixes é e com ou ookiu kilmininku, exemplo: dumblių pelės (lo . Fucomimus), água
ožkos (lo . Pelecus), aš uo ieji água ožiai (lo . Pachilonych) (ŽPŽ 2005). A i com dėmeniu andeninis usados
nomes de signi icação di e a, ex.: simples andeninis s azdas (lo . Cinclus cinclus) (PPŽ 2009), andeninė
s i na (lo . Hyd opo es ine mis), andeninis iušis (lo . Syl ilagus aqua icus) (ŽinPŽ 2002). 11 Plg. d akonai
(lo . D aco), agaminių (lo . Agamidae) amília d iežų gen is (VLe V 2004).
8 Al ydas Umb asas | Jū a biologijos nomenkla ū oje p on ieji jū ų
šikšnospa niai (lo . Ogcocephalus). Se se conside ou que a di e ença de
giminês šikšnospa nis šikšnospa nė pescados nomenkla ū oje é su icien e
(em ge al ais pouco se dis inguindo denominações melho e i a ,
especialmen e em um sis ema12), en ão segundo o sis ema e a possí el
escolhe o nome jū inė šikšnospa nė.
Nomeiações de ūšių ge almen e associam-se com nomeiamen os de genças, mas
há e di e ências, po exemplo, p as oji jū ų blezdinga (lo . Hi undich hys
a inis) es á jū ų čiu lių (lo . Hi undich hys) no gen (ou as espécies nele
es ão com a pala a čiu lys), jū ų po as (lo . Symphodus inca) es á zaliažu ias
(lo . Symphodus) gen (daugiau aksonos com a pala a po as a dy a). Se
obse a emos a denominações da o mação lógica, quan o queis okai pa ece,
quando aškuo oji jū ų lapė (lo . Lo ulpinus) a sidu ia aškuo ųjų iušiažu ių
(lo . Lo) gen yje. C iação de apelidos desse loginio me a o as nede ėjimo,
especialmen e se ele não é nulem o adição, melho se ia e i a . By he way, a
pala a iušiažu ės e ia calças a mais al o do que gen į angu ao nomea , e ao
in és da simples iušiažu ės (la . Siganus) podia se jū ų iušiai (šio juninio
ago a não exis e nem em um único nome de gen ies), pois gen yje es á
auksad yžis jū ų iušis (la . Siganus i ula us) e pan. Da in e essan e é o que
dygiųjų ap aliapelekių (lo . Eumic o emus) gen inho há espécies ap alusis jū ų
kiškis (lo . Eumic o emus o bis), a lan inis jū ų kiškis (lo . Eumic o emus
spinosus), embo a pescų gen ies jū ų kiškiai não. To aiški o nome já ocupado,
jū ų kiškis (la . E igna hus ba ba us) é uonis, único jū ų kiškių (la .
E igna hus) gen yje (ŽinPŽ 2002). Tendo isso em men e, em ge al du ida, a quem
p ecisou o compos o jū kiškis dė i à pescų nomenkla ū u (išei is podia se
deminu y as jū kiškelis ou e c.).
Se olha mos pa a o mesmo p incipal pala a con endo sis ema de denominações de axonos de peixes, é
possí el e nesis emiedade ap aiškų. Daugiašakėje sis ema em isso e i a di ícil, mas, onde possí el,
de mės busca i de e ia. Gen is, onde es á a espécie Hek o o jū ų an elė (lo . Gas oscyphus hec o is),
nomeada B igso andenų an elės (lo . Gas oscyphus). Dėmuo andenų 12 Nelabai con o á el, quando só
amília se dis ingue e di e en es classes de animais, po exemplo, pasišiaušėlės (la . Pa achae odon) são
peixes (ŽPŽ 2005), e pasišiaušėliai (la . T icholes es) paukščiai (PPŽ 2009). Da endo apêndices nomes de peixes
sis ema susiplaka, plg. eše iai pasišiaušėliai (la . Ec eposebas es), mas pasišiaušėliai g enadie iai (la .
T achonu us) (ŽPŽ 2005). O nome do úl imo peixe já é passishiaušėlis, aqui de ia se g enadie ie pasišiaušėliai.
Ainda pode-se menciona que, po exemplo, a lan inė dižioji plėšikė (la . Magnisudis a lan ica) é peixe (ŽPŽ 2005),
e o g ande plėšikas (la . Ca ha ac a skua) paukš is (PPŽ 2009). P iedėlinių žu ų pa adinimų giminė, na u almen e,
de inama kie ūsis dyglys plėšikas (la . Os eogeniosus mili a yis).
8Te minologija | 2015 | 22 g e a jū ų įmanomas (especialmen e se os peixes i em não só oceanee;
e dade, a osenoje įp asčiau água, plg. água ožkos (lo . Pelecus), água ki eliai (lo . Ca negiella)),
embo a aqui di e ença lyg não baseado. Ou a naquela mesma p iesiu binių (lo . Gobiesocidae) amília
es ando si uada gen is nomeada d yžosios B igso an elės (lo . Gas ocymba). Aqui já não há nem ju ais,
nem andenos, embo a gen í enha a espécie ke u d yžė jū ų an elė (la . Gas ocymba quad i adia a).
Nessa mesma amília há e gen is pelkinês an elas (la . A abes), oceânicas an elas (la . Diploc epis). De
aco do com os nomes ade imos pode suge i -se pelkių an elės (se elas de e dade i em pelkėse),
andenynų an elės13. O ai aguo inos (la . Balis idae) nome da amília gen es andenynų aguo ės (la .
Can hide mis) de aco do sis ema como só ik ų opi pa a andenyninės aguo ės ( ada de in ina e
andenynų aš uo oji aguo ė (la . Neluse a ay audi)). Ada žu inių (lo . Syngna hidae) amília g e a
dygiųjų jū ų a kliukų (lo . Solegna hus) nelabai undamen adai pa ece ada žu iniai a kliukai (lo .
Syngna hoides) aqui ik ų ada žu iniai jū ų a kliukai. Jū ų lapučių (lo . Agonidae) na amília nede a
čilinės lapu ės (lo . Aganopsis), de e ia se čilinės jū ų lapu ės. Embo a exis am jū ų d ugeliai (lo .
Chae odon), lógiska e seman icamen e baseada o nece gėla andeniai d ugeliai (lo . Pan odon), po ém
ilgasnapios jū ų d ugelių (lo . Fo cipige ) gen yje nede a simplesasis ilgažio is d ugelis (lo . Fo cipige
longi os is), pode ia se , po exemplo, ilgažio is jū ų d ugelis. Da em nomes de peixes de ou os nomes
de animais ŽPŽ 2005 não e i ada coincidências duas gen es nomeadas jū ų k egždės (la . Ch omis e
Monodac ylus). P immoji é ienuolžu inių (lo . Pomacen idae) na amília, segunda k egždžiažu inių (lo .
Monodac ylidae) na amília. Nomenkla u as c iado es ambém não a aí am a enção, que ilgaziomenis
jū ų a kliukas (lo . Acen onu a g acillissimus e Hippocampus amulosus) incluídas em d i gen is,
a ibuído espec i amen e e a ilgaziomenias jū ų a kliukų (lo . Acen onu a), e a simplesų jū ų a kliukų
(lo . Hippocampus). Os peu os in oduzindo nomeamen o segundo ou os animais é um exemplo de
igu a i a nomenkla ū a doindo. Segundo K. Gai enio, e minologia imagemdingum ge almen e não é
e i ada lá, onde dis inguamoji (dis ink y inė) unção dos e mos é mais impo an e do que
in i ulinamąją (nomina y inę) unção. exp essi ús e mos mui as ezes são c iados sis ema ikos
e minijoje, po que aqui, pa a sepa a uma plan as ou 13 Būd a džiai mais o ien a a em paukščius, plg.
pelkinės iš elės (lo . Gallinula), andeniniai s azdai
(lo . Cinclus) (PPŽ 2009).
8 Al ydas Umb asas | Jū a biologijos nomenkla ū oje animais uma espécie de
ou a, mui as ezes g iebiamasi de compa ança igu a i a (Gai enis 1991: 29).
Po cu iosidade ainda pode-se menciona , que alguns peixes de nomes
associamos imedia amen e com dois animais, sinais de semelhança apa ecem
ainda e secundá io dėmeniu, po exemplo.: aliga o ines jū ų lapu ės (lo .
Anoplagonus), ežinė jū ų an elė (lo . Diademich hys linea us), ki mėlinis jū ų
iušis (lo . Siganus ykicula us), scliagal ė jū ų an elė (lo .
Eckloniaich hyslio hinoceps), zeb inis jū ų d ugelis (lo o asco
Dischae odoncia us). Tokios nomes de imagemdingume, exp essi ingume
pa icula men e yškus. A ski ą g upo cons i ui me a o iniai nomes de peixes
com dėmeniu jū ų, cujo p incipal dėmeniu ai á ios daik us eiškian ys
pala as. Genčių (a) e espécies (b) exemplos de denominações: a) jū ada os (la .
Syngna hus), jū dildės (la . Thamnaconus), jū dygliai (la . Hemia us),
jū galąs u ai (la . Pe ago ), jū ylos (la . Ne ophis), jū kas u iai (la .
Halieu ėlopsis), jū liž iku ėliai (la . Dicologlossa), jū u ulėliai (la .
Sphoe oides), jū skiau e ės (la . C enicichla), kažakiai jū iai (la . Symphu us),
jū iai jū iai (la . A gylec opus); b) ba zdo asis jū ų ližu is (lo . Monochi us
hispidus), dėmė asis jū ų u ulėlis (lo . Sphoe oides macula us), indinis jū ų
kas u ėlis (lo . Halieu opsis mic ops), juodgal is jū ų galąs u as (lo . Pe ago
melanocephalus), simples jū ų ližu ėlis (lo . Dicologlos cunea a), pap as oji jū ų
yla (lo . Pa aophis ophidion), do sibo jū ų skiau e is (lo . C enicichla adocella a),
plona jė jū ų adana (lo . Syngna his enui os is), cla us jū ų dia lė (lo .
S e nopphana), dildus a ena.
Me a o ismo nes e caso ambém deduziu que os nomes cons em não com dėmeniu jū inis14. Ve dade,
coincidências e aqui neiš eng a desiniaakios ju ais ližu ių (lo . Scoleidae) amília duas gen ys nomeadas
umpapelekiai jū iai ližu iai (lo . B achi us e Mic ochi us), e a espécie senegalinis jū iai ližu is k ei ažiočių jū iai
ližu ių (lo . Cynoglossus) e simples jū iai ližu ių (lo . Solea), que são espec i amen e kai iaakios jū iai ližu ių (lo .
is(lo . Cynoglossussenegalensisi Soleasenegalensis) pa eko į d i gen-
Cynoglossidae) e já mencionados desiniaakios jū iai ližugai. Inciden emen e, ŽPŽ 2005 é e nome da eme iškės
giminės liežu ės (lo . ūxglossum), 14 Se, po exemplo, g e a jū inės ada os ainda pasida mos o nome ada žu ė, já
não há necessidade de esc e e jū in, ie oj kibiauodegės jū inės ada žu ės (lo . Amphelik u us)
sis emicamen e o almen e cabka kibiauodegės jės ada žu ės e espec i amen e (pl. Pa eja jū inė smėlžu ė
(lo . Callionymus issoi)).
93Te minologija | 2015 | 22 pelekiai jū gaidžiai (lo . P e ygo igla), jū gaidžiai
sa y ai (lo . Sa y ich hys). Po causa da cu iosidade, pode-se menciona e pa á
nomes de peixes, aos quais incluídos nomes de di e en es animais: d ugelinis
jū gaidis (la . Pa a igla papilio), c oodilinis jū gaidis (la . Ga ga iscus
p ionocephalus). Jus iça, nomeamen o mels apelekis jū gaidis ŽPŽ 2005
in oduzi amas di e en es gencias espécies lo . Cu upiscis oluce e
Chelidonich hys kumu. Julgando a pa i de algumas on es (Jennings 1998),
la yniški nomes são sinônimos, po an o ocodyne em ge al não eikėjo des e
axono o nece duas ezes. do com sandu jū pada y o dū inio nomenkla ū as
sis ema pode se pasida omas e cola inis dėmuo, p z., jū gaidinės ple nės (la .
E eunias). Aqui menciona-se e o nome da gênese de peixes jū žolių d ugeliai (la .
Hemi au ich hys). Já an e io men e discu ido, que no sis ema há d ogelias
ma inas, mas, uma ez que nes e caso o ma é indicado nou o sandu, ju ais
passaidinha, embo a aquela gêmea espécie dumblinis jū ų d ogelis (lo .
Hemi au ich hys zos e ). Raiška se dis ingue nome da gen es ledjū io polakai
(la . Pollachius). Aqui o ma é a segunda sandas dú nio. Mais ais dú inos ŽPŽ 2005
não. Anksčiau dize as nome ledjū io menkė (la . Pollachius i ens) (Repečka,
Bukelskis, Kesminas 1998: 56; Vi bickas 2000: 89), mas ŽPŽ 2005 ele oi mudado pa a
ame icanois polakas, embo a necessidades come ciais aindauspa ojase
sinônimo ledjū io menkė (ž . KŽPRS).
A dū inia de aquele modelo en a não só em peixes, mas ambém em ou os
animais nomes. PPŽ 2009 é o nome do gêne o jū ša kės (la . Haema opus),
en e espécies eu azinė jū ša kė (la . Haema opus os alegus), ainda é
chamada simplesmen e jū ša ke. Ela chama a e jū ine ša ka (nome
mencionado DLKŽ7 2012 ša kos a igo). Isso como só p o ou dú inio e junção
aiškos sinonimiskidade, especialmen e não specialiojoje a osenoje. DLKŽ7
2012 é e dū inys jū k anklis (la . Phalac oco ax ca bo), mas ago a isso é só
sinônimo, nomenkla ū oje o necida g andeíssima co mo ã (PPŽ 2009). do
DLKŽ7 2012 pode-se menciona o nome da plan a jū asmil ė (lo . Honkenya22). A
plan a de nomenkla ū a ainda em um ou o nome, indicando conexão com o
jū a (nes ge almen e c esce à jū ų ou e c.), exemplo.: jū a ižė (la . Uniola) (LRTB), jū s ogūnis23
(lo . D imia, U ginea) (DAV 2007).
22 De e ia se Honckenya (ž . iTiS).
23 Não nomenkla ū ā pode se e cebões do ma U ginea ma i ima s ogūnėlių sul ingi lapai (MTŽ 1980), como
já mencionados cebús ai do ma .

9 Al ydas Umb as | Jū a biologijos nomenkla ū oje
iŠVADOS
1. Biologijos aksonų pa adinimuose įp as a gy ūnų i augalų papli imo
luga es mos a ca ac e e džiais com p eesaga -inis, azendo edinius de á ios
luga es, obje os geog á icos eiškiančių bend inių e ik inių pala as. A ligação de
gūno ou plan a com o ma ( i a jū ā, c esce g e a oceano ou pan.) de aco do
y aujančius biologijos nomenkla ū os kū imo polinkius pa adinimuose mui as
ezes ap esen a a pala a jū inis (p z.: jū inės plekšnės (la . Pleu onec es),
jū iniai e eliai (la . Haliaee us), jū inės gy a ės (la . Hyd ophiidae), jū inis and as
(la . Zos e a ma ina)). 2. são conside á eis os nomes de peixes, mamí e os,
bes ubu ias animais que i em no ma , ei os po meio dos nomes de animais
e es es. Que ais me a o iniai nomeiões di e encia iamsi dos nomes de animais
cons i uindo a base me a o as, é usado dėmuo jū ų aigi jū ų k egždės (la .
Ch omis e Monodac ylus) são peixes, e jū inės k egždės (la . F ege a) paukščiai,
jū ų kiškis (la . E igna hus ba ba us) é uonis, e anden. iušis (la . Syl ilagus
aqua icus) iušis que i e di e amen e à água Vandenyje saindojan es jū ų
bui olai (lo . Tau ulus) e jū ų d ugeliai (lo . Chae odon) biologicamen e não êm
nada a e com bie ose besiganančiais bui olais e s aidančiais d ugeliais. Nas
denominações de animais ma inhos ju ais esc e e e en ão, quando a base de
me á o as cons i ui da objec os ou ou os obje os (p.x.: jū ų galąs u ai (lo .
Pe ago ), jū ų skiau e ės (lo . C enicichla), jū ų звездее (lo . As e oidea)), de
pessoas ou bū ybių (p.x.: jū ų angelai (lo . Pomacan hidae), jū ų piemenėliai (lo .
Nomeus), jū ų ai eliai (lo . Blashiosciodon)), de plan as ou de suas pa es (p.x.:
jū ų lelijos (lo . C inoidea), jumpu ai (lo . Mesmo e com deminu y ais
me a o iškumas yškus, po isso esc e e jū pely ės (lo . Neosynchi opus), jū
gaideliai (lo . Alec ias), po ém jū esc e e nelinks ama, se subs i uída giminė,
exemplo: didžioji jū inė d ukė (lo . T achinus d aco) (anks chamada jū d akonas),
pusžio ė ka ei ė (lo . Coelo hynchus coelo hynchus) (pl. ilgažiomenis jū a chi is
(lo . Os ich hys). Me a o iniai nomes de animais aquá icos podem se e ou ookias
aiškos, ex.: jū žolių d ugeliai (lo . Hemi au ich hys), água ožkos (lo . Pelecus). 3.
Quando na nomencla u a da biologia p ecisa indica uma especí ica jū a, az-se
conjuninys com a pala a zee. Mais equen emen e assim in oduziam-se peixes,
exemplo. :plekšnė do ma Bál ico (lo . Pleu onec es pla essa bal ica), šlakis do ma
Negodosios (lo . Salmo u a lab ax). Ou os nomes de animais as a
5Te minology | 2015 | 22 só pa : Redudonosios jū os kli inė k egždė (lo .
Pe ochelidon pe di a), do Medi e âneo uonis mongolis (lo . Monachus
monachus).
4. Dėmens ma ma inho ou ma ma inho de escolha é e i ado po aze nomes
com dū iniais (sandas jū -). No malmen e azem-se nomes de axons de peixes,
po exemplo: esci p apelekiai jū ka šiai (la . Odon oglyphis), japoniniai
jū eše iai (la . Odon an hias), s ambiaž yniai jū gaidžiai (la . Lepido igla). e há
a ibo de aços jū ša kės (la . Haema opus). A i upamais conjun os (plg. jū inis
ka šis e jū ka šis) nomenkla ū oje necessá iasicus in oduzi ijam-se
di e en es axsonas, po ém amplnėje a osenoje isso não é pa ogu. pa a
bo anique conexão com o ma mos a no nome da gen es só dū inys
eįmanomas, po que d ižodžių denominações igiama, o necida, exemplo.: jū a ižė (la . Uniola), jū s ogūnis
(lo . D imia).
5. Peu os nomeiamen os glodyne (ŽPŽ 2005) de alguns pa ecidos axsonos
nomeiamen os dėmenys jū inis, jū ų, ma í inap įs ai a iju a ou às ezes
ne ašomas nenhum um des es dėmenų, embo a segundo g e imų nomeninimų
sis ema al dėmen o pa ece necessá io. exis eama e ou ookias
nesis emiškos aiškos. Acon ece uni o memen e nomeados di e en es axons
(genças, espécies). Uma das su apčių azões os mesmos p incipais pala as uso
a di e en es gen ims e espécies en ama em. Uma ez que o olume do
dicioná io p epa ado há mui o empo é g ande, e sanda a sis eminė,
suda y ojui e ecenzen am o am neleg a sužiū ė i em di e en es luga es
exis en es os nomes. Dalis desiguodumų podia oco e consin indo diccioná io
segundo e minologų ano as ienu pa aisy a, ki u nepa aisy a ou pa aisy a
assim, como paodyne já oi pa a o a. No u u o manejando nomes de peixes de iciências p ecisam emo e .
LITERATŪRA E CHALTINIAI
BVŽ 1998: Bo ânico nomes de diccioná io. Suda ė R. Janke ičienė, Vilnius: Ins i u o Bo anikos. DAV 2007:
Kisielienė D., G igienė i., G igas A. Denominas de plan as deco a y inių: lie u ių, la ynų, anglų, okiečių, lenkų
and usų kalbomis, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as. DLKŽ7 2012: Daba inės lie u ių kalbos
žodynas. Sé imo amendamen o. e suplemen . pe mi . Vy . ed. S . Keinys, Vilnius:
Ins i u o das línguas Li uãs.
eTAŽ 2008: Te mos de Ecologia de explicação de diccioná io: li uães-anglês- okiečių- usos línguas.
Pa engė A. Paulauskas, K. Janke ičius, R. Liužinas, V. Raškauskas, P. Zajančkauskas, Vilnius: G un o
limpamen o ecnológicos.
Gai enis K. 1973: Te minijos ugdymo ingiai. Cul u a de línguas 25, 1927. Gai enis K. 1991: Lie u iškų e minų
aizdingumo ques ãoimo. Ques ões lingüo y as Li uãs 29. Lexicikos lie u ių i e minologijos p oblemos, 2631.
Gai enis K. 1997: J. elisono zoologijos sis ema ikos e minija. Ju gis Elisonas. 18891946. Es ipsnių cole inho.
Suda ė A. Jakima ičius, Vilnius: Bal ic eCO, 7579. GFGTŽ 1956: Gudelis V. Geologia e e minos de geog a ia ísica,
Vilnius: Vals ybinė poli inės i mokslinės li e a ū os leidykla.
9 Al ydas Umb asas | Jū a biologijos nomenkla ū oje Gliwa B. 2011: Po laumži gių pa adinimų. No as e a as
espécies Li uani abzdžių 23, 115119. Gudžinskas Z., Rašoma ičius V. 2004: Kelis lie u iškus denominações con endo
plan as de genčių nomenkla ū a e seus no minamen o p incípios. Bo anica Li huanica 6, 318. iCN In e na ional Code
o Nomencla u e o algae, ungi, and plan s (Melbou ne Code) adop ed by he Eigh een h In e na ional Bo anical
Cong ess Melbou ne, Aus alia, July 2011. h p://www.iap - axon.o g/ nomen/main.php.
iCZN In e na ional Code o Zoological Nomencla u e. Fou h edi ion adop ed by he in e na ional Union
o Biological Sciences, London: in e na ional T us o Zoological Nomencla u e, 1999.
h p://iczn.o g/iczn/index.jsp.
iTiS In eg a ed Taxonomic In o ma ion Sys em. h p://www.i is.go . Jennings G. 1998: The Sea and F eshwa e Fishes o
Aus alia & New Guinea 2. No h-Eas , No h, No h-Wes Aus alia and New Guinea, London: Calypso Publica ions.
Kabailienė M., Radze ičius S. 2011: Paleon ologia. Ins umen os de ensino, Vilnius: Vilniaus uni e sas. Ku o ga e. 1997:
Bo anikos i mikologijos nomenkla ū a, Vilnius: Vilniaus uni e si e o publykla. KŽPRS Minis o da Ag icul u a da República
da Li uânia, 10 de dezemb o de 2013, o dem No. 3D-826 Dėl Minis o da Ag icul u a, 15 de janei o de 2008, o dem No. 3D-22 Dėl
Ap o ação da Lis a de denominações de espécies de peixes Kome cinių (Žin., 2013, No. 128-6541). LRTB Banco e minų da
República da Li uânia. h p:// e minai. lkk.l . LTe V 1979: Lie u iškoji a ybinė enciklopedija 5. Vy . ed. J. Zinkus, Vilnius:
Mokslas. MTŽ 1980: As auskas V., Biziule ičius S., Pa ilonis S., Vai ila ičius S., Vileišis A. Medicinos e minos Dic iona y,
Vilnius: Mokslas.
PPŽ 2009: Paukščių pa adinimų žodynas: la ynų, lie u ių, anglų, okiečių, p ancūzų i usų kalbomis. Suda ė M.
Žalake ičius, i. Žalake ičienė, Vilnius: Vilniaus uni e si e o ekologijos ins i u o. Repečka R., Bukelskis e., Kesminas V.
1998: Lie u os žu ys 2. peixes do ma Bál ico, Vilnius: Dexma. Vi bickas J. 2000: Lie u os žu ys, Vilnius: T ys
ž aigždu ės. VLe V 2004: Visuo inė lie u ių enciklopedija 5. Vy . ed. A. Račis, Vilnius: Mokslo e enciklopedijas
ins i u o de publicação.
VLe iX 2006: Visuo inė lie u ių enciklopedija 9. Vy . ed. A. Račis, Vilnius: Mokslo e enciklopedijas ins i u o
de publicação.
ŽinPŽ 2002: Žinduolių pa adinimų žodynas: la ynų, lie u ių, anglų, p ancūzų, usų, okiečių kalbomis. Rengė P. Bluzma
(a s. ed.), R. Mažeiky ė, e. Micke ičius, J. P ūsai ė, K. Ba anauskas, R. Baleišis, Vilnius: ins i u o de ecologia
edi ó ia.
ŽPŽ 2005: Žu ų pa adinimų žodynas. Suda ė J. Vi bickas, Vilnius: Vilniaus uni e si á io ins i u o de ecologia
publicação.
Михайлов В. А. 2000: Морскаясвинка:животныевнашемдоме, Москва: ЮНВЕС.
JŪRA IN BIOLOGICAL NOMENCLATURE
The pape deals wi h Li huanian names in biological nomencla u e ela ed wi h he wo d
jū a (sea). i pays mos a en ion o names o ish (due o he la ge numbe o such
names con aining his wo d), bu also he names o mammals, bi ds, o he animals and
plan s a e esea ched. An a emp is made o show he a ie y o names and pa e ns
o hei c ea ion and o d aw a en ion o he lack o sys ema ici y and o he aul s.
The e is a se led end in Li huanian nomencla u e o indica e he habi a s o bo h
animals and plan s using componen s wi h he su ix -inis de i ed om a ious wo ds
meaning places and geog aphical ea u es. On he basis o his model he connec ion o
an animal o a plan wi h he sea (li es in he sea o g ows nea he sea) is, acco ding o
he p e ailing ends o he c ea ion o biological nomencla u e, mos equen ly
indica ed by he wo d jū inis. Qui e a ew names o ishes, mammals o in e eb a es
which li e in he sea ha e been c ea ed using names o animals li ing on he
7Te minologia | 2015 | 22 land. in o de o sepa a e such me apho ical names o axa om he
names o he animals which a e aken as he basis o he me apho , he componen jū ų is
used. Thus jū in k egždės a e ishes and jū ines k egždės a e bi ds. When a speci ic sea
needs o be indica ed in he biological nomencla u e, a wo d combina ion wi h he componen
моря is c ea ed. in some names he componen s jū inis o jū ų a e eplaced by compounds
wi h he componen jū -.
The esea ch shows ha he componen s jū inis, jū ų and jū os in he names o some
simila axa p esen ed in Žu ų pa adinimų žodynas (Dic iona y o he names o ish) (Vilnius,
2005) by J. Vi bickas a y unnecessa ily. Às ezes none o hese componen s is p esen ed
e en i i seems necessa y when compa ed wi h he sys em o con iguous names. O he
cases o lack o sys ema ici y ha e also been no iced. The e a e some di e en axa
(species, gene a) named he same. The dic iona y is la ge, i is a anged sys ema ically and
i s p epa a ion ook a long ime he e o e i s compile s and e iewe s had di icul ies in
o de ing names p esen ed in di e en places. Fu u e o de ing o he names o ish should
include some co ec ions.
Receba 2015-08-31
Al ydas Umb asas
Ins i u o das línguas Lie u ių
P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius
e. paš as [email p o ec ed]