D. MURMULAITYT. Bend inês das línguas li uanas
selecção e ap esen ação de exempla es ilius acícios 129
DAIVA MURMULAITYTĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
BENDRINS LIETUVI LEGADORO DE
CONTATO Ilus açÕE DIVISJ
ATRANCA E PATIKIMAS
EsMInIAI wo dJjIAI: ilius acinis
a osenos exemplo, aiškinamasis
ocynas, leksema, pala as junginys, sakinys.
ĮVADAS
O p opósi o dos exemplos de a osena é ilus a a explicação do signi icado,
complemen á-lo com inulkesos ons de signi icado, mos a as possibilidades e
peculia idades da pala a a osena (LVV 10), po eles undamen a-se a inclusão
da pala a em diccioná io, o lei o é con encido de que a pala a explicado e
es ilis icamen e quali icado adequadamen e (BAСРЯ I 29), em ge al os exemplos
de a osena ajudam melho a en ende o con eúdo da pala a explicá el, pelo
menos em pa e apoda a sua lexicona e as elações (DŽ4 XIII). Di e sos em
explicaçãoamuosi diccioná ios ilus ações ap esen am di e en emen e. Isso
depende do ocabulá io des inação, obje i os, es u u a, ex ensão,
lexicog a as escolhidas me odicas e k . coisas. Ne e ai escolhida ilus ações
me odica de ap esen ação e écnica explica-se dicodyno in odu ade. Nos mais
ecen es dicioná ios (p z., WCD) às ezes ainda g a icamen e explica-se
es u u a lexioná ia do a igo, indica-se cada pa e do a igo. Dicioná ios de
Meno olume e (MLKŽ, NSJP) mui as ezes com isso e apsi imo-se, plačiau
nesupažindinan com signi icamen os aiškinimo, ilius a imo, g ama inių e
ou osokios pažymų pa eikimo e k . me odica. No malmen e em dicioná ios de
maio ex ensão (LKŽe, LLVVe, БТСРЯ) as in e p e ações signi ica i as de
pala as ilus am-se abundan emen e, em meno es (MLKŽ, LVV) apenas em
casos necessá ios (plg. Jakai ienė 2005: 103104). Mais equen emen e
ilus ou-se pala as conjun os e ases. Es es podem se co igidos,
ab e iados ou de ou a o ma adap ados a a igo do diccioná io, pa a melho se
adequa à a osenai da unidade léxica a se escla ecida, seman ânica e
sin axinal ligação mos a e k . (plg. LLVV I 16, LKŽI 76). Às ezes ilus ações escolhe au en iški sakiniai no umpinami, elas podem se cons i uídas mesmo de á ios sakinių, indicam
KALboS KULTūRA | 84 on es de ci ações 1301, exemplo. : acil aspanis, -ė adj. (2)
g ei , acilmen e lekian is: bal apūki debesėli, le aspa ni lakūnėli, onde u sk iés?
V. Myk-Pu . […]; ei ė s . (4) [...] 3. ms.: K ei e ei e, onde u oge? Bus e punš e, o
que e abalho! (upelis e p a a) Pnd. (LKŽe); aina [...] 2. Nega ī a, ne ēlama psihes,
aks u a, pe sonības īpašība. Ne ēlams (cil ēka o ganisma) o mação, ambém
es ado. Viņa c i icizēja un b āķēja gluži odas mei enes un mulhe es, que só
g ozījās Gus a [dēla] u umā, descob ada nesci āmus de iciens un ainas.. Eze a
9, 291. Neņem malaunā, sie ! Man sa as ainas, e sa as un Aus umam [dēlam]
a kal sa as. Um homem ica homem. Ind āne 5, 188; zīdenis, -ņa . Ēdiens no pupām,
zi ņiem, g ūs iem miežu g audiem un žā ē as cūkgaļas. Também g ūdenis (1). [...]
nossa mãe e s ing i u ējās pie eciem pa adumiem. Me e Tāņos cada ano sua
ā īja zīdeni ou cūkas ausi. Aus iņš 1, 360. Vai ocê sabe , o que e zīdenis? G ūbu
zupa a pelēkajiem zi ņiem un žā ē u cūkas gaļu.. Ves 86, 6, 30. Me eņa dienā
ā īja ēdienus ou cūkas gaļu, īpaši cūkas gal as pusi.. Vā īja adicionālo ēdienu
zīdeni jeb g ūdeni. Lauku Dzī e 90, 2, 20 (LLVVe); ÁZBUCA [...] 4. Razg. O que, que
всем известно, всеми признано (обычно в функции сказуемого). Кто
побеждает в бою? – продолжал подполковник. – Господа, ведь это аз-
бука: побеждают сплоченные между собою люди, зажженные идеей. Ве-
és. Pa a japon. gue a. (БАСРЯ).
Li u iams a ualu diccioná ios mos a ki čiação assun os, nes e aspek u ilius ações ambém
a iai o. LKŽe, DŽ6e ilus ações ki čiuo as ap esen am apenas o mas de pala a de í ulo,
exemplo.: mo inlė s . (2) 1. M, Pc k ikš o ma ina, k ikš amo ė: Ma inėlė com pai eliu eža aiką
k ikš y i Rz. Ma inėlės do ano us ka olius alguém paėmė Sdb. 2. é a ma ina 4: Quando só segunda
ma inėlė apa ece, en ão bi ės pe mi e spiečių Dbk. [...] (LKŽe); b i, y à (b a, bna, ẽs i), bù o 1. e bū į,
eikš is ik o ėje, exis ui : Pasaulis y à g ande. É mais lei e y à? Nebė à šieno. Nė à casas sem
umos ( s.). 2., i e segui : Bù o ês i mãos. Ela ago a b a com a ilha. 3. e zêmos onde luga ,
es adi, gulė i: Ten bù o kal ė. Ka ės bna a e. No luga bdamas e ped eu apželia ( s.). 4. lanky is,
apozinci i: Vaka bu aũ pas sese į. A esi bù ęs na Le ônia? [...] 6. yk i, dė is: Kas bù o, sabemos, e
kas bùs no . Esamàsis, bū àsis (ka inis, eqüninis), būsimàsis empo (ling .). Bsimos dias. [...] (DŽ6e);
dėm (4) 1. su ep a, su e š a luga : D. an 1 Ci uando dicodyno a igos es o ça-se man e a mesma
mesma o ma, qual es á ci ojamame dicodyne.
As pa es de ex o pe missas são ma cadas [...].
D. MURMULAITYT. Bend inês das línguas li uanas joodyno ilius acinių
pa yzdžių a anca e pa eikimas 131 ska elės. 2. sua co se des acando do
ambien e luga : Saulės dmės. No os o e melha d. 3. p k. do o inis nege o
consequência do compo amen o, yda: Žmogus be jokios ~s. [...] (DŽ6e).
Enquan opuis no diccioná io des inado aos p opósi os de ap endizagem
(MLKŽ) ilus ações ki chiuojamas segundo loginį ki į, i. i. ki chiuojamos
odas as pala as, que são en a izadas dizendo a ase: pa éikslas dk . . (1,
1) ob a de desenho ou pin u a: A mã ė e Čiu liónio pa éikslus? ° Sob e sena
não há nenhum eno pa éikslo. […]. Da ou ou ki chiuojami e enkli ikai bei
p okli ikai, e dade, nenuosekliai, plg.: blõgas [...] nė à õ ~o, ondes neiše ų
gẽ a, space lis [...] sẽna kap p.; p isii i [...] k p isėmei, u i į ýkdy i, pasiléis i
[...] jiẽ ~léido ý is ãgį, mas bókš as [...] s a ý i ~ us из пеlio, ka lén i [...] mán
jis is pã į ~lẽna gál ą, elkšó i [...] seniaũ aqui ~ójo ẽže as, pasek i [...] aš
~kiu ik jõ pẽ į (LNŽ)2. O obje i o do a igo in oduzi com a ap esen ação de
exemplos ilus acões a osens no Bend inės lie u ių kalbos žodys (bŽ),
chama a a enção a alguns assun os susci an es de dú idas3. Esc e endo
es e diccioná io ilus ações ima ados de á ias on es, en e elas mul iplica
ele ônicas. Na In e ne na šoma usando o sis ema de paí sea ch Google, paí
sea ch linhau ê o ma-se g a ando oda ė 2008: 267). Pa yzdžių é buscado
žodžio kai ybos pa adigmą a didesnę, esminę jos dalį (Aleksand a ičiū-
Daba inės lie u ių kalbos eks yne, Te minyne, Te minų banke, em á ias
enciklopediações e k . šal iniuose (plačiau ž . Li uanian kalbos ins i u o
inklalapio sky elyje Regiamas Bend inės lie u ių kalbos žodynas,
h p://www.lki.l /LKI_LT&index.php?op ion
=com_con en iew=a icle&id=259&I emid=1). Em mui os casos baseia-se
LKŽe, que nem a as ezes é a única on e anesnes ou da aldeia, ealidades de
ida ag ícola į a dijančiai leksikai, e nog a izmams, bo anikos e pan.
e mos ilus a .
2 O a igonio au o ê é uma das bŽ o ganizado es, esc iban i e edaguojan i seu ex o. A igo
p epa ado ela o, 2011 m. asa io 24 d. eci ado o Ins i u o Li uânico de língua Leksikog a ijas
cen o semina e Bend inės lie u ių kalbos žodyno baigiamųjų da bų p oblema ika, pag indo.
Nele se es o ça esumi sua e colegas expe iência esc e endo es e diccioná io. bComo a
me odologia de p epa ação é co igida endo em con a os p oblemas eme gen es e ao
esc e e o a igo ainda não há esgo ado ins ução a ian o, a abo dagem da au o a do a igo
a selecção e ap esen ação de ma e ial ilius acinas pode di e i em alguns aspec os da opinião
inal do colégio edi o ial nes a ques ão. No en an o, au o esi pa ece impo an e amilia iza a
sociedade com alguns essenciais longos espe ados diccioná io p incipais, o nece
in o mações sob e sua c iação, al ez omen a discussão, que eagindo a p onunciadas
obse ações osse possí el de imedia o melho a o p óp io diccioná io.
3 Ao esc e e es e a igo bŽ ainda es á edi ado, po an o os exemplos abaixo
ap esen ados ainda podem se subje os a ajus e.
132 KALboS
KULTÜRA | 84
1. bENDROJI ILUSTRAVIMO METODICIA E VARTOSENoS PAVYZDJI SELECÇÃO 1.1. bZ no
início da c iação, pensou-se que conside á eis pa es de pala as ilus ações em
ge al i eque í eis. A ais o am a ibuídos e mos (obòjus muz., maniãkas,
ūsõ ius 2. zool., bái as komp., pilkapýnas is .), ou ookie mui o conc e a, de inida
signi icação u in ys pala as (kašas, peñkakė, išsi uõkėlis, -ė), nações e genčių
a dų (g uznai), denominações de pessoas po luga de habi ação (aly ėė, -ė,
alsėškė, -ė) e pan. Segundo a mais ecen e me odikão ilus ações pode não es a
só em excepcionais casos, po exemplo, ulga isms ou a amen e us ojamų, mas
po ou as azões ap esen á eis pala as. Ilius uo ina cada leksema, . i. cada
pala a, combinação de pala as ou azeologismo signi icado ou sua a spal is
an o explicando, an o indicando. Po exemplo4: àp i nik. | não endo plunksnų,
lapų e pan. : Plik mẽdžiai. Lizde upjo o que k issi ęs plcas paukščiùkas. 2. sem
plkas, plikà bd . (4) 1. ne u in is plaukų: Màno senẽlis jau isái plkas. Vý ai bjo
kelnių, sem kepu ės, sem p š inių e pan. : Pl kos añkos. Kõ áikš ai plikà gál a?
Nek em laũką plikù kaklù, apsi šk šãliką. Bù o ma ý i jõ plikà k ū nė. | basas: Plkos
kójos. 3. sem augmenícia, sem g alumos: Plkas laũkas. Plkos uõlos. Plik mon anha. |
sem sniego: Plkas kẽlias. Js a sgulê sob e pli kõs menê. | sem pic slos ou sob e
ác ia camba į: Plkos senos. | neizoliuo : Kýšo nik elèk os laida. […]
pliáuškin i, pliáuškina, pliáuškino ksm. […] 6. (kuo) šnek. o og a a , pyškin i: Skai
meniniù o oapa a ù gãlima pliáuškin i nèsukan gal õs po kokýbės. | (ką, com): J
gã o do an p mą gẽ ą o oapa ã ą e pliáuškino juõ ską, po kõ po klida o aks. Js
ma pliáuškin i kãd ą po kãd o. [...] b zgilas dk . (3b) 1. ŽSLAI: Žabó i á klį b zgilu. kliui
go e ný i em jõ nas ùs de damos me alnês palgos s i ẽlês, conjúng as com
pa ãdžiais, sonamas b zgilu, žabõklėmis. 2. apynas is com žąslais a ca li go e na ,
kamanos: Su ókiu b zgilu á k lio nenulaikýsi.
k aipý i, k apo, k apė ksm. [...] gál ą k aipý i 1. eikš i nuos abą, s ebė is: O
spėjkai k apo gál as. 2. abejo i, d ejo i: Js k apo gál ą, nè iki, k sakaũ. úodegą
k aipý i 1. u is de keblios posição, issisukinė i: P ma niẽko ne páisė, daba úodegą
k apo. 2. mui o se es o ça ag ada , mai y is: Me gnos úodegas k apo.
g e u nės éisės spec. a is as, p odu o es de onog amas, ansliuojan es
o ganizações e p odu o es de ob a audio isual ( ilmo) da p imei a g a ação di ei os:
Pažes i áu o ių e g e u inès éises. Įgý i g e u inès u ines éises em lmą. 4 Ao esc e e
es e a igo bŽ ainda es á edi ado, po an o os exemplos abaixo ap esen ados ainda podem
se subje os a ajus e.
D. MURMULAITYT. Bend inės lie u ių kalbos žodyno ilius acinių pa yzdžių a anka i
pa eikimas 133 Kiek iena leksema ilius uojama a osenos pa yzdžiais i ais casos,
quando a pala a não é ap esen ado aki aizdžiai (kaip an aš inis), p z., leksemos suomis
pažym sng ., neig. es á no meio do a igo, mas isso é sa a ankiški leksiniai iene ai
sang ąžiniai eiksmažodžiai ou daik a a džiai, pala as com nega i as; ambém
ans e el inas signi icâncias leksemos (pazymė os p k.), beasmenė a osena (su pažyma
beasm.) e k . casos, no e odyno a igo sepa i i s ačiu b ūkšniu. Po exemplo: expulsés i,
šme a, šme ė ksm. 1.ką, de co, pa a quê) изблощи, высвисти, вынести: Жргас шметė a elį из
баno. Išmèsk d abužiùs em balkòną, egù p asi ėdna. | beasm. (ką, p o quê, desde ko): Desde
smgio j šme ė p o p ekinį mašnos s klą. | (ką, quem, pe quê, p o quê) lançando de onde
padui : Išmèsk mán ak ùs p o lángą [pe balkòną]. 2.ką, de ko, pa a quê) emo a i me ando,
exnešando: Nusipi kaũ naũją spin ẽlę, a sẽną šmečiau į p eškamba į. Su álgęs saldanį,
papie iùką išmèsk em šiùkšlinę. S aklès já elha pala aõdžio neišmèsi ( lk.). | sng . (ką):
Laba suki mję g ỹbai, daũg išsimès. [...] nuš iẽs i, nuš iẽčia, nùš ie ė ksm. 1. (ką, kam)
espalhando luz a aze ma o mą, luzes: Jems keliùs nùsh ie ė ogo a. Mėnùlis nùsh ie é
šme ėme iš g ỹčios į kl į. Tà o sudė i spò bačiai jau išmes , gal neieškó i. Jei
gand a šme a iš lzdo jaunikliùs – bùs blog mẽ ai. | neig. (ko, iš ko): Iš dai nõs
ską blankià š iesà. | p k. : Laim ojo éidą nùš ie ė šỹpsena. 2. sng . aze gied am,
nusigied y i: Dangùs l nusš ie ė. | beasm. : Gal popiẽ nusiš iẽs. [...] Keblumų oco e, quando
encon a-se com e nog a izmais (e nog .), his o izmais (is .), pasenusia (psn.) e pan.
e esne leksika. Tão na in e ne p a icamen e não exis em, po an o, há uma g ande
p obabilidade de que a a ual sua a osena de a o a e. Em ais casos, decide-se se
ealmen e é p eciso essas pala as inclui bŽ (dê a necessidade pa a ou os signi icados
en ende melho , a osens em ob as de enomados esc i o es ou em ou as on es
signi ica i as, e c.). se assim exemplos se p ocu am LKŽe, e ne adus eles são conside ados
aqueles excepcionais casos, quando ilus ações não p ecisam. Po exemplo, žemai ybė
b žės ‘spy uoklinės akėčios é dada em algumas on es signi ica i as (ŽūE, PŽ), mas
in e ne ela não ojama. bŽ es a pala a se á ilus ada po exemplo: Ak i com b žėmis. DŽ6e
isso oi e bma oz b žio i, que não se á ap esen ado bŽ de ido a a a gas osens,
de inição. Radus apenas alguns a osenos amos os em bŽ, ko p o a elmen e, nepa eks e
DŽ6e ex- azeologizmas bãdą [badùs] a gáu i ‘kiek pasiso in i. e a segunda pala a bušidò
signi icado, embo a nè s a sua a osena em ex os (há apenas dicioná ios), ainda assim
dė ina, po que pode ajuda a en ende a ual p imei a signi icação: bušidò dk . y . nekai . 1.
uma Ry ų d iko ų, susidedan e de kikbokso e im ynių ações: Káu is bušidò nge.
Eu opiẽ iškas bušidò lie ù iškame nge. 2. medie ais Japão samu ajos hon a e mo alesa
códice.
134 KALboS
KULTÜRA | 84
DŽ6e y a nemažai abs ak ų (su p iesagomis -imas / -ymas, -umas i k .),
be a osenos pa yzdžių iesiog į auk ų į pama inių žodžių s aipsnius. Tai
são egula es da iniai, eles semp e podem aze -se de pama inių
eiksmažodžių ou a dažodžių. De eles bŽ se ão ap esen ados apenas
aqueles, que bas an e equen es ealiojoje a oseno, en ende-se, é
possí el encon a seus ilius acinių exemplos. Exceções são possí eis
naqueles casos em que a pala a incluída não po causa de eqüência
usuosena, e po ou as azões ( ašybos, lišio com o basei o pala a, consumo
de ou a pala a de inição, ki čiação ou e c.). bŽ no início da c iação, a é não
osse es i amen e exigida ilus a cada leksemą, algumas nãoilus adas
múl iia eikšmių egula ių edinių (abs ak ų) signi icmos ke in a ap esen a ma cados um numé io de signi icação.
Po exemplo: exmas dk . (2) →
se 1, 2, 5.
lenkmas dk . (2) 1. → cu khi 1, 4, 5, 10, 11. 2. → cu k i 2. | sng . 3. sng . →
lenk i 7, 12 (sng .). 4. → lenk i 8: Lenkmui bū inà (kẽlio) júos os a ka pà
ù i b i lais à.
isnė mas2 dk . (2) 1. → isne i2 1, 2. 2. → izne i2 35. | sng . 3. sng . → išne i2 6
(sng .): Gy ã ės išsinė mas de ódos. T abalban con encida, que, p imei o, es e
modo não exaxamen e mos a a es u u a seman inė edinio, e, segundo, al
ap esen ação não se ia cla o e con enien e ao consumido . Po an o acaima
na ase inal de elabo ação do dicioná io des a me odica abandonada, cada
leksema é aiškinama ou sepa adamen e indicado em ce a pala a base do
signi icado e ilus ada. 1.2. Não que endo sob eca ega o ocabulá io de no as
in o mações signi ica i as não ansmi indo ases (Jakai ienė 2005: 105,
Hudson 1988) e buscando uma uni o midade bŽ ídeos de a igos o ien am-se
mediamen e em iske u is um signi icado ou sua e lexal ão ilus uojančius
sen inhas (os conjun os de pala as podem se mais). Em segundo luga , mui o
ico de algumas pala as seman ís ico ou sin ác ico jungluma exigem
gausesnių ilus ações, e a ó ios au o a dzes, de pessoas po mo ado ia
luga , nomes de elemen os químicos ilus ações encon a não ão já e
simples. em qualque caso as ilus ações não de em se excessi as, elas de em
con e apenas leksemá ilus á el pa a da cla amen e a in o mação
necessá ia. Isso aplica an o a ilus ações como um odo, como a cada
ilus acínio a oseno po exemplo (sen inha, conjunção de pala as).
Po an o au en iški a osenos exemplos são edaguados, po exemplo:
D. MURMULAITYT. Bend inės lie u ių kalbos žodyno ilius acinių
pa yzdžių a anka i pa eikimas 135 Au en iški a osenos
pa yzdžiai Redaguo i a osenos pa yzdžiai b k ėslė dk . (1)
Fa icínico, enenoso as aus cheapo plan a de nedidelių,
sem u ugas as aus cheapo plan a de nedilio pa idalo amsiai
B k ėslės núo i as siai gel onų g aižų kekėmis (Tanaikna škinimo
p epa ã os ne ekogẽ ina ape ą. B k ės lių p e pa ãmen dúojama
k aujóspūdį. laką.
b k ėslė dk . (1) ais inis, nuodinbeb iùkas dk . (2) beb ų jauniklis: [...]
gel onų g aižų kedelių, pus u ulio pa idalo amkė mis (Tanace um):
ãk o pa azi ùs, gẽnace um): B k ėslės núo i as ina ą. B k ēslių
a ó i lgą laką jiẽ d di ų ne eko men dúo jama a ó i l gą na
Balañdžio pabaigojè gegùžės p adžiojè lis: [...] Pa ãsa į pa ẽlė à e da pa ẽlė à eda
a siųs ojè núo aukoje bẽb o pa ẽlė com beb iu kù. quais mã ome bẽb o pa ẽlę com
amos as não de e e i in o ma i um. Palyginando uma das das b ukmas signi icâncias
indicados em undamen os açõesmaodžius), é ób io que a p imei a ase neabejo inai
in o ma i es: P o ngų žmonai pa a mai eqüniáusiai i liẽka pa a mais, o neomonės
skẽ u is ( ečia penkũs) skẽ u is beb iukùs. Núo aubeb iukùs. Ga ininko
beb iukù. beb iùkas dk . (2) beb ų jaunikTuščiažodžiau i inacei á el, mas ab einan
ilus ações (a k eip inha a a enção que abs ac os bŽ não são de inídeos, mas
b ukimū (1) e Nnoelaikýki e mà õmonė b ukimù nú (2). Da plg. i in longą, mas e mui o
in o ma i ią ilus ação a igo: kons i ùcija dk . (1) eis. p incipal lei do es ado,
es abelecendo sua san a ką: Li uõs Respùblikos kons i ùção. Kons i ùção pa aisà y à
pačiojè kons i ú cijo je dã oma pa aisà, e quando kons i úção pãma u asomas kóks
k as ús ã imas ou mais que nó s, okià pa aisà adn ina kons i ùcine. […] 1.3. bŽ no início
da c iação oi p e is o leksiką ilus a apenas com exemplos au en iškais. No en an o
quando se p e ende ilus a cada leksemą, que nãoo i oco em casos, quando
ilus ação p ecisa c ia o mesmo ex o esc i o ou edi o . Se á que isso cons i ui deli o
a um p é io equisi o de au en icidade?
Va gu, po que bŽ c iado es ambém são usuá ios da língua. o pode se ilus ada
não só das línguas esc i as, mas e de línguas šnekamosios exemplos. Tokių, po
inciso, aps u in e ne comuniccinessa a osenoje. E isso é boa ocasião inclui
em bŽ mais i esnių a uais de linguagem šnekamosios a osenos ac s,
KALboS KULTÜRA | 84 ie um pouco a s ei a ia quan o po abundan e ealidades
u ais de empos mais an igos e le inças pa e de ilus ações. 136 Des a
manei a dicodyne ap esen a dados mais co esponde iam a ealíssima a ual
a osená. Po exemplo, no a igo baisuõlis, baisuõlė dk . (2) kas neiš aizdus,
neg ažus: Vaikỹs ėje báiminausi, que com mani, ókiu baisuoliù [ ókia baisuolè],
aika neno s d augáu i. Čià g ažuõ lių kon kù sas ou baisuõlių?
kupasku inei ilus ação ca ac e ís ica šnekamosios linguagem sin aksė (nė a
A ...), o a igo bedan iškùmas dk . (2) pe manência bedančio: O ý us
bedan iškùmas isso jáunina, ou nè? (i on.)
di o um i o, exp essi ings exemplo a osenos cla ous e sem con ex o,
si uação acilmen e imagina el.
No en an o, c iadas ilus ações de e ia se p ecisamen e i as, não
a a e inas, i. i. que ienõs seman inas, ki čia imo ou k . g upos leksemos nebū ų
jamos pagal ieną schemą (da p ieš p adedan ašy i bŽ bu o k i ikuojamas
ilus uoilius a imas elemen a iais, p incipalmen e em cabeças a inanciais ases
Me gái ė álgo óbuolį. Be niùkas ca o knỹgą. e e c.) Nãoes en ando c ia i esnio
a osenos exemploço, sua di b inum se ia mui o yškus изcinkus e
simul aneamen e pe cibindo odos ce os de g upo seman ína pala as. Ta kim,
g ande p obabilidade de que au o a des ou pessoas po luga de esidência nos
a igos cons an emen e ka osis conhece com quem, encon a o que e e c.
cons uções essas pala as ge almen e são segundas ki čiuo ės, e ais
cons uções pa ankias kebliem ki čiuo i aleg niams pailius a , например.:
amilia inaũ com bangladešiečiù, -è; k i pasi susi k i alsėdiškiùs, -ès, nugal i
k oa ùs, -ès spò o a žýbose e e c. / Se quise a i icamen e ilus a
localo a ços (ypač nelie u iškų) a oseną, neabejo inai ka osis sak aš iniai
sob e ida, apezincymą, g ožėjimąsi e e c. ao e (nas p ecisamen e al con ex o
pode se pa a o i ki čiuo i mais di ícil sob e localo a zio aleg niai). Assim nessas
ocasiões é p eciso mais se apela às suas po ências c ia i as e busca di e sidade.
1.4. Leksinių iene ų apib ėž ys aiškinamajame no minamajame žodyje negali bū i
pe nelyg enciklopediškos, odėl pa yzdžiais juos galima i ka ais eikia papildy i,
p aplės i especialmen e ap esen ando e esnes ou his o ines ealidades, babiloniẽ is,
D. MURMULAITYT. Bend inês das línguas li uãs selec a e ap esen ação de exemplos
ilius acinių 137 cuja con empo âneas cas ienías, não especiais, ex os a amen e
abo dam. Em ais casos melho on e de ilus ações á ias enciclopédias,
pa icula men e VLE. Po exemplo: ba ã ai dk . dgs. (2) [...] 2. cas es ge manas, en ada
em okiechos e aus os po os compos o: Ddžiojo po o k áus ymosi me ù V a. pab.VI a.
p . ba ã ai ùž ėmė e i ò ijão en e Danõjaus e lpius e sà ė.5 o ka alỹs ę ba ã as,
ba ã ė dk . (2) 1. ba a ų e ninės g upės žmogus: [...] Pada jos p me na às ba a ès, pe
alaũs š eñ ę Miùnchene nesuñkiai ienojè añkoje nẽšančias pen ks l inius alaũs
bokalùs. 2. is . ba a os gen es homem: Šiẽ d idãliai lama iẽ čių mò e ų kabùčiai ù i aiški
ssajų com VI a. ge mãnių (alemãnių, ba ã ių) kabù čiais. VIVII a. šiau nės ánkės,
alemãnės, iu ngės, ba ã ės, langobá dės pana šias smeig ùkais sègda osi pláukus.
babiloniẽ ė dk . (2) babilonieços pau os homem: Babiloniẽcio lako jaũsmą adė se i iẽs,
cons an o ùmo, pa a ùmo p ncipas. Mãnuma-se que Bblijo je pã dizjama Nõjaus kos
is ò ija ė à naujà babiloniẽčio Gilgamèšo èpo è sija. bela ãkės liaũkos iš ekamųjų
la akų ne u inças liaukos, dos quais são p oduzidos ho čiai, skỹdliaukė áusios
monai pa enka iesiai į k aują a lim ą, endok ininės liaukos: Hipò izė, añ inks-
impo an e bela ãkės liaũkos. Desde bela ãkių liaũkų eik lõs p i klaũso no malùs
o ganzmo c escimen o e ýs ymasis. Su kusi [pažeis à, com ak y jusi, eduzjusi]
bela ãkių liaũkų ùnkcija. Bela ãkių liaũkų isiologia e ligàs ia endok inologia.
lãpiai dk . dgs. (2) nação, i endo Laplandijoje, alban i inas o igem lapias línguas,
samai: Y à kẽ u ios bend nės lãpių kabos. A es a ques ão ac escen a-se, que sói de
conc e os po ijos e da as ilus ações, quan o possí el, e i a-se: dicynas não
jo nal aš is, ele esc e endo espe amos, que ele se i us mui o que mais longe.
Es as dos dias ak ualidades podem se não comp eendidas depois de dez anos. Kas
ou a his o izmai a pan. e os ealidades. Também jus i icado de li uanos e k .
clássicos, impo an es his o icos locais ou da as, conc e os es abelecimen os ou
o ganizações menção ilus ações, po exemplo: b olijà dk . [...] (2) 3. o ganização
eligiosa social dos c is ãos secula es, à qual lide am sace do es, mongóis: B oljos
įs eigmo p óga pasaulie čiùs p anciškonùs s éikino pa ãpijos klebõnas. Li uõs
s ačiã ikių b olijà. B oljų mokỹklos (is .).
bù ininkas, bù ininkė dk . [...] (1) 2. puikus seu ilhas especialis a, nepap as as menininkas:
Didỹsis dãnų pãsakų bù ininkas K. nde senas. b as1, b ė1 dk . (2) Mažosios Lie u os als ie is
lie u is: B ais adn i Mažõ sios Lie u õs laukiniñkai baudžiáuninkai. K. Donelái is Mẽ uose ãgino
bū ùs i is ie nókių a ki ókių da b. Leñkis, bdinas b e, an es d ã o põną. 5 Nes e caso
jus i ica-se e nou as ocasiões e i á el menção de especí icos locais e da as.
144 KALboS KULTÜRA | 84 suplemen o, alguém a dijama e e c., po exemplo:
Mėsniai, g e ai áugan ys e com b s an ys iùšiai (b òile iai). Ta k áus ymosi
começoà lakoma ge mános genči (alemãnų, ánkų, gò ų, bu gùndų, andaų)
mig ãcia. Búožę sudã ė sus o jimas ( aip pà adnamas búože), kó as, kablýs e
slankiojan i kl pa. Žodyne, consis en emen e man endo bŽ ins ukcijos equisi os
e sis ema ismo p incípio, a osenos exemplos com ki ką eiškiančiais skliaus ais
de e se pe a komi. Em alguns casos e pe a ky as sen enças
adequadamen e ilus e uma ou ou a leksemos a oseną, plg.: ens B aziūkas
p asdeda Všakis (Še šùpės iñ akas) e ens B aziūkas p asdeda Všakis, Šešùpės
iñ akas; b uk ný nai nỹks a, ýpač eñkan úogas mechãniniu būdù (šukùojan ) e
b ukný nai nỹks a, ýpač eñkan úogas mechãniniu būdù šukúojan . Con udo,
oco e que ilus acinio sen ício impossí el pe a ky i nãošk eipian sua min ia,
conse a endo impo an es seman inos, es ilis inos a spal ius ou pan., en ão
ilus acia ejei ada como não ap op iada. Po exemplo, enunciada des as
ilus ações: J nu galjo ijosè ung ysè (a amnis šúolis, lygiãg e ės, búomas). J
os (die nõs) e k añ o (nak iẽs) b zas. Islkęs Bu au d ã as (kul os pa-
miñk las, mu ziẽ jus).
2.3. Ilius acijų eiliškumas
Va osena A o dem de ap esen ação de exemplos em algumas ocasiões é mais
de inida do que ou as. Mencionada, que ilus ando a osená p imei o são
ap esen ados pala as conjuniniai, e en ão sakiniai. Veiksmažodžių a igos não
podem se nãoilus ado de con ole ou ilus ações, cuja junção não é com as
co esponden es ma cas ma cado no luga des inado pa a isso; além disso,
ecomenda-se ap esen a ilus ações na mesma o dem que es á lis ada as ma cas
de con ole (a menos que po causa da seman ís ica ligação as de e ia dispo de
ou a nes e caso a p io idade é dada à seman ís ica, e não à sin ác ica ligação).
kláus i, kláusia, kláusė ksm. 1.ką, ko, sob e o quê) di igi -se com pe gun a, da ,
o nece , le an a ques ão, ei au is: Kláusk ą [mó iną, ki ] pa a mo. Kõ ù kláu
sei? Kas kláusia, sužno. Kláusiau jõ núomonês [pa a mo]. Kláusiau e j, mas nea sã kė.
Kláusiu, onde es e e? Js kláusė, kek mán mẽ ų. Móky oja e apiẽ a è kláusê. [...]
P oblemiška segui es a exigência sabendo que é uma ce a ges ão, e bons exemplos
de isso mos a não. Nes e caso, não podendo o nece bom ilus acinio exemplo,
es a e não ma ime im uma ce a sin acsica conjunluma de eiksmažodžio, aigi
nukenčia p ecisão da in o mação.
D. MURMULAITYT. Bend inės lie u ių kalbos žodyno ilius acinių pa yzdžių a anka
i pa eikimas 145 1. é usado indicando sel : Àš úoj g šiu. Láuk mans namuosè.
Į a džiai ilius uojami laikan is linksnių eiliškumo, p z.:
àš (K. mans, K. sa yb. màno, N. mán, G. manè, Įn. manim, V . manyjè) į . asmen. ns.
Pascabink mán on è. Tù jaunèsnė po manè. Com manim a es e màno amigo. Manyjè
é da pỹk is [g ùmiasi áis os]. 2. K. sa yb. pe encendo: Aqui màno casa. A i dúok
màno láišką. Màno ga ica ainda pequeno. Išklausýk e màno núomonę. Màno lak odis
s oppójo. 3. K. sa yb. indica-se no p imei o pe sonagem eiškiamą ei kėją, ao qual
se a ibui ação, exp essado nãoikiamosios ūšies daly iu: Mà no pasaký i žõdžiai.
Vskas čià màno (pa iẽs) ei aý a [s a ý a]. àš áu ( ù)!
sa coma g asinan .
Ou as kai omas pa es da língua a osena da ap esen ação de exemplos
o dem da ila não es á como alguma s ic ei de inida. No malmen e a o dem
da o dem pa adigmas não é ão impo an e como, digamos, aspec os
seman íneos, po an o p io idade é dada aos ul imos.
3.ILUSTRACINI VARTOSENoS PAVYZDŽI KIRČIAVIMAS
Todas as pala as de exemplos ilius acinių a osenos são ap esen adas
ki čiuo i, excep o ienskiemenius nesa a ankiškų pa es do idioma pala as
dalely es, jung ukus, p ielinksnius e k . Se ibinhas d iskiemeniais e mais
skiemenas u in ys e sa a ankiški ienskiemeniai pala as são ki čiuojami,
например. : Àš úoj g šiu. Mokinia čiá laba nuo õkūs, ainda nemčiaũ ap aš ia p o áujan es paaug li.
Ilius ações ki chiação exemplos: bál i, bla, bãlo ksm. [...] 2. blykš i: Ma aũ, como jõs éidas
bla. Óda is labiaũ bãlo. 3. da i is quan o zilam, zil i: Smilkinia já bla. ãša a dk . (1) 1. skaid aus
sū oko akių liaukų skysčio lašas, dis inguindo-se e cendo: Pe sk úos ą nu iedjo ãša a.
S ó i ãša os akysè. Ãsha a ãša ą ã o ( e ksmas ima). Ei bỹ a, bỹ a galios aša lės ( lk.). J
p o ãša as [pe ãša as] ãko nemã ê. 2. dgs. e k S m A S: Juokiúosi p o ãša as.
Suãša omis p ašý i. Já à em ãša as. Vl bùs ãša ų. [...] gãlas dk . [...] (4) 4. caminho ou espaço
de empo: Da nemãžas kẽlio gãlas ik nam (l ko). Gẽ ą dienõs gãlą sugaišaũ poliklnikoje. 5. [sin.]
pabaiga: Išbu aũ nuo (se mi nã o) p a djiõs ik gãlo. Dienà com galù. Já ãsa os gãlas. Dá bas
ena pa a gãlo [į gãlą]. […]
skiaũsčias, skiausčià bd . (4) 1. es ando es eu uoju xonu, b iauna baixo ou al oyn: Dk
ply às skiausčiàs, e não gulsčiàs ou s ačiàs. Chando js is b aũkė pe s ãlą skiausčià
plãš aka, a ý um ùpinius šlúos ė. […]
146 KALboS
KULTÜRA | 84
IŠVADoS
Apibend inan menciona ina algumas p incipais bŽ ilius a imo me odica
eg as.
1. Ilius ações exibem leksema seman ínio e sin aksínio junglum, nem a as
ezes heyim suplemen om explicação signi icância. 2. Va osena exemplos
ilus ada cada leksema. 3. Va osena ilus ou-se de pala as conjun os e
ases. Úl ima ecomenda-se o nece medianamen e iske u is, neben
mui o icos seman inais e sin aksinais ligações da pala a mos a mos a
a osenos exemplos se ia p eciso mais.
4. o ien a-se em au en iškus, em á ios ex os encon ados exempla es
a osens. No en an o ilus ações podem se ab e iadas, ou a ez
co igojamos. Alguns exemplos a osenos, especialmen e šnekamosios
leksikos, podem se e c iados, se nos ex os egula ingos, ap op iados deles encon a di ícil ou impossí el.
5.An aš inis pala a ilius aciniuose pala as de conjunções e
sakiniuose não umpado.
6. Ilius ações ap esen am ki chiuojando odas as pala as de conjunções ou
sakinių pala as, exce o ienskiemenius se içosbinius. Es o ça-se o nece
egula men e suki čiuo os o mados da pala a de i ulação, que
ki chiuojando mui as ezes klys ama.
7. Skliaus ai a osena em amos as são usados delibe adamen e. Pas i ói
š i u lauž iniuose skliaus os ap esen am al e na i osas (i. y. capazes uma
ou a subs i ui ) a osenos exemplos de pa es, e p on s uosias
akul a y iosas (i. y. possí eis, mas nebū inos). P e equisi o explica
ilus ação isso é ei o em simples oosias skliaus os simples oio ipo de le a.
Esc e endo e edi ando bŽ mui as ezes ilius acinių a osenos exemplos de
p ecisa p ocu a longos e paci amen e, mesmo se is o, que Google paiseškos
sis ema lhes o nece milha es. Não se pode im i p imei osos api aikiusių e
nisso apsi izia , juolab que ago a es e sis ema paieškos mui as ezes
p incipalmen e o nece amos as de isokias (ne e ai abejo inas qualidade)
ele ônicos diclios, e isso não é išlūs ex ai, aigi não e linde ada e ealioji
a osena. Ilius ações impo an e pa e do a igo do dicioná io, ajudando
melho pe cebe de inémiama lexínio unidade, ap esen ando não só uma
quan idade seman íneas, mas e de ou a (p.x., sin aksíneas) in o mações.
Po an o, elas de em se esponsi elmen e selecionadas e não menos
esponsi elmen e ap esen adas, especialmen e em glossá ios no ma i os
(Jakai ienė 2005: 104). Isso za uca, como e odo cuidadosops us abalho, mas sem al abalho não pode se bom ocodyno.
D. MURMULAITYT. Bend inês das línguas li uanas
selecção e ap esen ação de exempla es ilius acícios 147
LITERATURA E ŠALTINIAI
Aleksand a ičiū ė S. 2008: Possibilidade do uso do Paieškos sis ema Google
in es igando linguagem enominius. Cul u a da língua 81, 266282. bŽ Bend inės
lie u ių kalbos žodynas ( en ido). Daba inės lie u ių kalbos eks ynas, Kaunas:
Vy au o Didžiojo uni e si as. P ieiga po in e ne : h p://donelai is. du.l DŽ4
2000: Daba inės lie u ių kalbos žodynas. Vy . ed. S. Keinys. 4 edição, Vilnius:
Ins i u o da língua Li uânia.
DŽ6e 2006: Daba inės lie u ių kalbos žodynas. Vy . ed. S. Keinys. 6
(elek oninis) edição, Vilnius: Li u ians kalbos ins i u as. R. Hudson 1988: The
linguis ic Founda ions o Lexical Resea ch and Dic iona y Design.
In e na ional Jou nal o Lexicog aphy 1(4), 287312. Jakai ienė E. 2005:
Leksikog a ija, Vilnius: Mokslo e enciklopedijų leidy-
bos ins i u as.
LKŽe 2005: Dic ionynas do idioma Li uânico 120 ( a ian e ele ônico). Vy . ed.
G. Nak inienė, Vilnius: Li u ians ins i u o do idioma. P ieiga po in e ne : www.
lkz.l .
LKŽI 1980: Lie u ių kalbos žodyno ins ukcija, Vilnius: Lie u ių kalbos
ins i u as.
LNŽ 2008: Jakai ienė E., be g-olsen S. Lie u iųno egų kalbų žodynas
Li auiskno sk o dbok, Vilnius: bal os lankos. LLV 19721996: La iešu li e ā ās
alodas ā dnīca 18, Rīga: Zinā ne. LLVVe 19721996: La iešu li e ā ās
alodas ā dnīca, LU Ma emā ikas un in o mā ikas ins i ū s, LU La iešu
alodas ins i ū s, Zinā ne. P ieiga po in e ne : www. ezau s.l /ll .
1987 LVV: La iešu alodas ā dnīca, Rīga: A o s. MLKŽ 2010: No kai ienė
M., Šepe y ė R., Šimėnai ė Z. Mokomasis lie u ių kalbos žodynas, Vilnius:
bal os lankos.
MLVV 20032008: Mūsdienu la iešu alodas ā dnīca. Red. D . philol. I. Zuicena,
LU La iešu alodas ins i ū s. P ieiga po in e ne : www. ezau s.l / ml .
NSJP 2002: Nowy słownik języka polskiego. Wa szawa: Wydawnic wo Naukowe
PWN.
PŽ 1984: Rusųlie u ių kalbų poli echnikos dicciona io. Sud. G. Daugėla, Vilnius:
Vy iausioji enciklopedijų edakcija.
Rende-se Bend inês diccioná io da língua li uanas. P ieiga po in e ne :
h p://www. lki.l LKI_LT/index.php?op ion=com_con en & iew=a icle&id=592&I emid=1 /
( e is o 2011 10 12).
Te minynas 2004: Ins i u o de Ma emá icas e in o má ica Li uães base de e mos
de linguagem (Lie u ių kalbos e minynas), Vilnius: Ins i u o de Ma emá icas e
in o má ica. P ieiga po in e ne : www. e minynas.l ( isualizado 2011 10 12).
148 KALboS
KULTÜRA | 84
VLE 20012010: Visuo inė lie u ių enciklopedija 118, Vilnius: Mokslo i
enciklopedijų leidybos ins i u as.
WCD 1996: The New In e na ional Webs e s Comp ehensi e Dic iona y o he
English Language, Deluxe Encyclopedic Edi ion, Flo ida: T iden P ess
In e na ional.
ŽūE 1998: Ag icul u al Encyclopedia 1, Vilnius: Mokslo e enciklopedijų leidy-
bos ins i u as.
БТСРЯ 2002: Большой толковый словарь русского языка, Санкт-Петербург:
Норинт.
БАСРЯ 20042010: Большой академический словарь русского языка 114,
Москва, Санкт-Петербург: Наука.
СРЯ 1988: Ожегов С. И. Словарь русского языка, Москва: Русский язык.
In e ne de ex os de ecu sos, na egi i paeseškos sis ema Google.
Recebido 2011 10 21
SELECTION OF ILLUSTRATIVE EXAMPLES oF
ACTUAL USAGE AND THEIR PRESENTATION IN
THE BENDRINS LIETUVI KALBOS VOODYHU
(DICTIONARY OF STANDARD LITANIAN)
Summa y
The pape aims a in oducing he p esen a ion o illus a i e examples o ac ual
usage in he Bend inės lie u ių kalbos žodynas (Dic iona y o S anda d Li huanian)
and ocus on some deba able issues. Illus a ions make an impo an pa o a
dic iona y en y; hey help o be e unde s and he lexical uni which is being
de ined in he en y. Illus a i e examples in dic iona ies show possibili ies and
speci ic ea u es o he combinabili y o lexical uni s, hei seman ic and syn ac ic
ela ions, add o he explica ion o hei meaning. In Li huanian hey also show he
co ec accen ua ion pa e n. Depending on he scope o a dic iona y, i s aim,
s uc u e and o he issues o lexicog aphic me hodology and echniques,
illus a ions a e gi en in di e en ways. The main ules o gi ing illus a ions in he
Dic iona y a e as ollows: examples o ac ual usage illus a e each lexeme; he
illus a ions include wo d combina ions and sen ences; examples o au hen ic,
ac ual usage a e gi en p e e ence; howe e , he illus a ions can be sho ened,
amended, p oduced by he au ho ; he head wo d in illus a i e wo d combina ions
and sen ences is usually gi en in ull; illus a ions a e gi en by accen ua ing all
wo ds o wo d combina ions o sen ences, excep o monosyl-
D. MURMULAITYT. Bend inės lie u ių kalbos o dodyno ilius acinių pa yzdžių a anca e
ap esen ação 149 labic unc ional wo ds; illus a i e examples end o ha e he o ms
o he head wo d wi h e o s o accen ua ion; b acke s in examples indica e pa s o
examples o al e na i e usage [in squa e b acke s] o pa s o examples o op ional
usage
(in ound b acke s).
Examples illus a ing he usage o he head (lexical) wo d should be selec ed wi h
ca e and esponsibili y; so should hey be p esen ed in dic iona ies. This is especially
ele an o no ma i e dic iona ies, such as he Dic iona y o S anda d
Li huanian.
KEY woRDs: illus a i e example o ac ual
usage, gene al dic iona y, lexeme, wo d
combina ion, sen ence.
DAIVA MURMULAITYTĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius
[email p o ec ed]