scieee Science in your language
[lt] (orig) [de] [fr] [it] [es] [pt]

Pirmajai spausdintai lietuvių kalbos gramatikai – 370 metų

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Pirmajai spausdintai lietuvių kalbos gramatikai – 370 metų

Author: Jūratė Pajėdienė
Year: 2023
DOI: 10.35321/bkalba.2023.96.14
Source: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/download/2313/2390
jūRa ė PajėDienė. P ime ajai imp udin ai g ama ikai de las lenguas li uanas 370 años 245
oRciD id: o cid.o g/0000-0003-1542-2866 moksLinių yRimų kRyP ys: senosios y ac uales
JŪRATĖ PAJĖDIENĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
lenguas li uanas sin aksė, semán ica y p agma ika, e noling is ica, his o ia de Li uania y
bažny inių eks ų. Doi: doi.o g/10.35321/bkalba.2023.96.14
PiRmajai sPausDin ai
KaLbos gRama ikai de Li uania
370 años
Danielius kleinas (1609 05 301666 11 28) se conside a uno de los más des acados X ii a.
c eado es de la aš iía Li u ias. él ue y p ime os p ensdin os g ama icos de la lengua
li uanas, esc ibidos la iniamen e y okiškai (ka aliaučius, 1653 y 1654), au o , y en uno
publicación sudė ų liu e oniškojo giesmyno e maldyno (ka aliaučius, 1666) o ganizado .
D. kleino p epa ados Naujos giesmių lib os y Naujos muy p i alingos y dūšios ú iles
lib os de o aciones econocimien o du ade o a es igua unas diezen as eces epi ie ,
pos e io men e más o menos adjun ido, publicaciones des e con oliu o1. g amma ica
Li u anica y Compendium Li anico-Ge manicum2 ue on p epa adas panašiu iempo
como giesmynas (i maldynas)3, pe o an e io men e imp esdidas. la necesidad y e ec o
de es os imp esiones mesu o inas cuan o di e en e no i ajes, y g ama ical
desc ipción y ilus acinas ma e ial ca ojimo en pos e io es abajos linguís icos
g amá icas y dicciona ios. al dislaidos di eccióní con i mó y 370-ųjų D. kleino
g amma ica G amma ica Li anica (1653) de la emisión de an años p aga 2023 m.
no iemb e 29 d. Li u ias idioma ins i u o biblio ekoe ocu iss des e ins i u o Raš ijos
he aldo cen o de in es igaciones su eng as moks1 Ž . kaunas Domas. Mažosios
Lie u os knyga. Lie u iškos knygos aida 15471940, 1996, ilnius: bal os lankos, 167169.
2 es os g a ikos o og a io inos ex os y lie u iškus e imus é. P immoji lie u ių kalbos
g ama ika, 1957, y . ed. j. balčikonis, b. La inas, ilnius: als ybinė poli inės i mokslinės
li e a ū os leidykla ( oliau išnašose PLkg), elec ónicos pe ašus ž .
h ps://senieji as ai.lki.l ( eks us engė mindaugas šinkūnas, konko dancijos mindaugas
šinkūnas i y au as zinke ičius, 2011).
3 D. kleinas dedicación kunigaikščiui ju gi wilhelmui indodo Die o malone užbaig ą da bą,
conc e amen e: lie u ių kalbos g ama iką i bažny inių giesmių knygelę (plg.: Absolu um
i aq e pe DEI g a iam labo em, q i es G amma ica Li anica [...]; hymnis q àm plu imis
adauc o Ecclesias ica um Can ionum libello) ž . PLkg 74; 401402.
246 benDRinė kaLba | 96 linis semina io Danieliaus Kleino g ama icas de la
lengua li uanas: XVIIXIX a. c eado es diálogo y ling is inių idėjų slink ys,
ambién exhibición Li uanis inis Danieliaus Kleino legado y sus
in es igaciones4. seminá de bien enida palab as empezó el Ins i u o de
lengua Li uania (Lki) di ec o a albina aukso iū ė. P ominusiendo kleino
g ama ikos impo ancia aidai de Li u ias kalbo y os, ella ambién
mencionó y no minamąja p ime a lie u iška g ama ikos na u im .
La p ime a p esen ación del semina io ue des inada a Danieliaus kleino pe sona y nue os
hechos de su biog a ía discu i . bi u ė iškai ė (Lki) p esen ó a los pa icipan es y oyen es
del semina io con el nue o encon ado a chi ine ma e ial ( ema de la no i icación Danielius
Kleinas: qué nue a ocu e a chy ai?). P imen ada po ik o o Falkenhahno (1941), Domo kauno
(1998), Liucijos ci a ičiū ės (2009), Lianeės klein (2009, 2010) publicuo as uen es a chi inos,
ela ado a discu ió en a ias ins i uciones de la memo ia ( ai be lyne esan ys P ūsijos
kul u pa imonio slap asis als ybinis i cen inis e angelikų a chy ai, así como Polijas
als ybinis a chy as olš yne) nue os documen os sob e D. klein, ečius no solo ya conocidos,
sino ambién. Basándose en di e en es uen es, no ómblishando menciona y johanno jacobo
Quand o manusc i os P eußische P esby e ologie (p ieš 1772) egis os, b. iškai ė con ó y
sob e D. kleino kilmę, su c eada a amilia: Danielius e a ep esen an e de la e ce a
gene ación de sace do es, sus pad es bal hasa as kleins y ge uda mi wald se casó Schön
en 1595 m., pad e de 1608 m., a Daniel aún sin nace ; Daniel mismo había es ado casado dos
eces: con la p ime a esposa anna klemm susci ó se enne o hijos un hijo y sešių hijas, con la
segunda esposa anna cassebu g una duk e s5. P anešėja ambién señaló la a ención a la
mane a de ida de sėslų D. kleino (íscy us de yne ius años de es udios ka aliaučiuje, él
pe manen emen e i ió ilžėje) y con ó sob e su ac i idad c ea i a, que sie ina no solo con
los mencionados medios de p ensa dos g ama icos, giesmyno y maldyno pa engim, sino ambién
con el aducimien o de la biblía jono b e kūno (po 1638) y (pa) u d ikalynu ( engapi X ii a mid.).
La P óxima ambién mos aba ac ualmen e la laiky ina más emp ana el 29 de junio de 1637 D.
kleino au og a4 a los pa icipan es y in i ados del semina io ue p esen ada especialmen e
dedicada a los 370o ani e sa ios de la publicación de la g amma ica G amma ica Li anica de D.
kleino, p opo cionando es a g amma ica y su umposa e sión Compendium
Li anico-Ge man 5 acum sulie u in us a duskas. Alexand ynas. T. 1: XVIXVII amžiai, 2a
( o og a iado) edición, ilnius: Li uania cul u a ondas, 302.
i D. kleino kū ybiniam palikimui i i ski us s aipsnius, knygas i specialius inkinius.
Pa odą pa engė bi u ė iškai ė i ugnė ba onienė.
jūRa ė PajėDienė. la p ime a imp en i a g ama ika de la lengua li uanas 370 años 247 ą y sus
hijas ge udas (1643), ca ha inos (1644), Do o heos (1651), ma ios (1665) y sūnaus Danieliaus
(1646) es ijancias da as de nacimien o (k ikš o) de lib os de mé icas bažny inių, ela jo
nue a sob e la insc ipción encon ada inda u Do ą kleino laišką, bylo imaginį, que su au o i ęs
pas (bu ęs ski u in, be o o o, u du sklypus), in oducido su su ii, b ėžiniu a idu io ga ės i
sklypės išsidės į, i leidžian Dikian. mindaugas šinkūnas (Lki) habló sob e D. kleino uen es
g ama icas (p óximo ema: Danieliaus Kleino uen es g ama icas: nue as in ujalgos). indicando
puikos g ama icos au o iaus ilologico p epa im (sie iną su posible se ynių kalbų mokėjimu) y
an e ling is inių da bų D. kleiną pas ūmėjusį 1639 m. uni e so inio o denamien o de las
au o idades p ussias Li u iškai mokan iems kunigams pa eng i lie u ių kalbos g ama iką i
dažniausiai a o žodžių žodyną6, el p esen ado discu ió posibles g amma ica Li anica de la
p ime a Li u iškia. Recue ándose que D. kleinas g ama icos p a a mėje gausiai mini
g ama icas de la lengua la ynas y unos pocos au ines eu opos lenguaos g ama icos7, m.
šinkūnas discu ió de alladamen e posibles ejemplos de desc i os g ama icos indici ados:
okiečių (johan clajus. G amma ica Ge manicae Ling ae, 1578, 1587, 1592, 1604, 1610, 1617, 1625, 1651,
1613, 1653), lenkų (mikołaj olckma Compendium Ling ae Polonicae, 1596, 1646; je emius Ro e
zu Polnischen und Teu schen Schlüssel, 1606, 1646), g amma icae (Lau ic us benedic us
nudozei ensis. sin D. kleino mencionados au o es, p esen ado islumbó y po imą F ancisco à
mesgnieno g amma ica G amma ica seu Ins i u io Polonicae Linguae (1649) e ec o D. kleino
g ama ikai. además, el ela o indicó que D. kleins c ea i amen e ėmėsi mejo es X i y X ii a.
la ynų y g aikų, así como lenkų, okiečių, čekų kalbų g ama ikomis, del adicional 6 sob e el
hecho, que D. kleins ue el p incipal kunigaikščio ju gio wilhelmo publicado ecessus gene alis
po a kio (Recessus gene alis) ejecu ado , ėmęsis no sólo kunigaikščio, sino ambién su
inicia i a indici a, Liucija ci a ičiū é. Įs u ies apsk i ies bažnyčių i mokyklų izi acijos
po a kio Recessus gene alis (1639) impo ancia de lie u ių aš ijai y su ejecu ajas Danielius
kleinas. A chi um Li huanicum 11, 2009, 962. 7 Plg. D. kleino p opo cionada la e e encia: Q id?
q od in omnibus ling is habeamus G amma icas ins i u ions; in O ien ali non paucas, in La inâ
e è innume as. In Ge manica olim sc ipsi Johannes Claius, in Polonica Nicolaus Volkma us &
Je emias Ro e us, in Bohemica M. Lau en ius Benedic us Scholæ Teu o-B odensis Rec o <...>
(juk enemos de odos los idiomas un manual de g amá ica: Ry ų kalbų kele ą, la ynų kalbos
be eik nesuskaičiuojame. okiechos lengua g ama iká ya hace iempo esc ibió johanas klaujus,
lenkų nikolajus Folkma as y je emijus Ro e is, chekų Lau encijus benedik as, nemecky-b odo
mokyklos ec o us <...>)kg PL 408.
248 benDRinė kaLba | 96 g ama ical desc ipción de lenguas clásicas eligiendo ejemplos adecuados
desc ibi la lengua li uanas, a la elación con aún has a aho a neapesc i y as uen es has a
aho a de e mina no pudo: en e posibles D. kleinui ikusių ejemplos menciona neben F. à
mesgnieno lenkų kalbos g ama ika. ch is iane schille (uni e sidad Humbold de be lin) habló sob e
D. kleino conexiones con la adición lexicog a ine de P usia Li uania y cedió cues ión, si él puede
se conside ado no de uno, sino de dos diccionos suda y oju ( ema de la p ensa: Daniel Klein und
die lexikog aphische T adi ion P eußisch-Li auens). neišlikusio dicodyno exis is a amien o
basado p opio D. kleino eiginías. uno de ellos p esen ado en 1653 m. en dedicación g ama ica al
elek o iui8, o o en 1659 d. kleino laiške b andenbu g kunigaikščiui y ducugius p usiasia yd ich
wilhelmui (en él se indica que po la ín esc i as mokomosios li ias g ama icas y en alemán
edac ado su compendium u ėjo sek iynas9, sob e el cual d. kleinas ya había no i icado dedica y
al cual di ía desde 1655. P anešėja es os dos e e odos exis encia elaciona con neceiskumu
debido D. kleinui a ibui inos ocynos can idad: D. kleins galėjęs llena g ama os p a a mėje
mencionada ocyny o desde 1655 m. pudo se empezėjęs esc ibi o o uno ocyny. Basándose en el
anoniminio ocodino Cla is Ge manico-Li h ana (po 1680) análisis de ejemplos ela ado a discuie
spėjamus D. kleinui a ibuido el ocodino pidassakus en es e manusc i o, y desc end indama
indicó que 1659 m. laiške kunigaikščiu p esen ado D. kleino eiginys sie inas con 1657 m. aún
ebe ykdomu ocodino p epa im, po lo que D. kleinui puede se a ibuidos dos ocodinos:
ocaba aus ipo y kon adolos konko dan dic iona um ipo. ilma zubai ienė ( u) ap a ė D. kleino
g ama ikų į aką F yd icho wilhelmo Hako (1730) y k is ijono go lybo milkaus (1800) g ama ikam.
en yškinusi D. kleino g ama icom ca ac e ingus p incipio del ex o g ama ical de su p opio
indici ada me odos g ama icos10 ( ikslūs dėsniai, o 8 Plg. Accipe e gò, ELECTOR POTENTISSIME,
hasce labo um meo um p imi ias, G amma icen no am unà cum annexo Compendio Ge manico, u
& Lexico Li anico, q æ ad pedes Se enissimæ Ves æ Celsi ud. subjec issimè depono (po lo an o
acepk, pode osoísimo elek o iau, es os p imos u osos de mi abajo: nue o g ama icá con
adė o okišku kompendium y lie u išku žodyn, los cuales yo humildemen e dedo a los pies de su más
al a cla idad)
PLkg 402.
9 Ž . anexo de Liu ci aci ičiū ės a ículo Įs u ies apsk i ies bažnyčių i mokyklų izi acijos
po a kio Recessus gene alis (1639) impo ancia de lie u ių aš ijai y su ejecu o Danielius Kleinas
(A chi um Li huanicum 11, 2009, 938) publicbiamus documen os ( en mismo, 3962) además se discu en D.
kleino azės ci a ą y su e imą, p esen ada p. 46, 54).
10 Ž . PkLg 1957, 86, 409.
jūRa ė PajėDienė. La p ime a imp udin ai g ama ikai de lenguas li uanas 370
años 249 eglas eniendo en a oseną, umpas disposición y cla ús ejemplos),
ela ado a discuė a desnių lenguas li uanas g ama a ikų adició. .
zubai ienės ealizadas in es igaciones mos ó, que a desnės g ama icas
ėmėsi pi mąja D. kleino g ama ica. al menos desde su modelo emolo F. . Hako
Anhang eine ku zge ass en li auischen G amma ik (menciona una de es a
g amá ica inno o ias los a ibu os se desc iben po sepa ado de los
daik a a džių). es a g ama ica sucesións con D. kleino 1953 m. g ama ica
p ime o indicás go ydas os e meje is s engėsi p opo ciona cuan o ki okį
g ama inį lie u ių kalbos ap ašą: su p epa as Neue li auische G amma ik
(1791) inno o iškumą mues a ki oka pa adigmų klasi ikacija de daik a a džių i
eiksmažodžių, expandidas capí ulos sin aksės, gausesni ejemplos. F. . Hako
g ama ica ue uno de los p incipales de Po ilo F yd ico Ruigio An angsg ünde
eine li auischen G amma ick (1747) uen es, y el úl imo se con i ió en apoyo k.
g. milkaus g ama ikai An angs-G ünde eine Li auischen Sp achleh e (1800)
(sky us suplemen omą dėmesį daik a a džių kai ymui i asmena imui). los
in o mes, pos e io esneces g ama icas o o e minia, pa es de la lengua
desc ipcion y de inicion, ue nue a es ablecida kai omých palab as de
a amien o o den, co egíase į a džių y skai a džių ejemplos in en o io,
plė ėsi no sólo oné ica, mo ología y sin aksés cap iuas p esen adas eglas
desc ipciones, pe o y ilius ac ma e ialías pa a ello ue on pasi elkiami ya no
solo eligiones. esc i os, sino y smulkioji au osaka y šnekamoji ona
alekna ičienė (Lki) p esen óé D. kleino idėjų ecepción P. F. Ruigio g ama ikoje
An angsg ünde eine Li auischen G amma ick (1747). P anešime ue discu ida
yškesni D. kleino y P. F. Ruigio g ama inių ap ašų ski umai y de una g ama ica
en o a pe sikel os p incipales idėjos. P. F. Ruigio g ama ikoje obse ación
ecuną eksplici inį i implici inį ėmimąsi D. kleino G amma ica Li anica
comunicado a siejo con simila osa ling is inė min ies escuela y sus idėjų
accep inumu. D. kleino el ejemplo g ama ical del ejemplo en el abajo de P. F.
Ruigio se econoce de la desc ipción g ama ical de la ecopimosi de la a mia
p incipal, es a a mia dis inguiendo de o os (D. kleinui es o Įs u ies a mė, y P.
F. Ruigiu Įs u ies y Ragainės apsk ičių a mė), de la ampliación del sky iaus
sin aksė. Pe imdando D. kleino idėją esc i os de la lengua li uanas elegí bajo
uno a mę, P. F. Ruigys is yškino opozición p incipal: šalu inis (nu odė is
šalu ines a mes: d i Didžiojoje Lie u oje, ieną P ūsijos Lie u oje). Según la
denunciado a, ele ando la es abilidad, uni e salidad y p es ijó de una a mia
espec o de o os a mies, P. F. Ruigys con inuésé D. kleino comenzė á adició
o mo i una leng inę común bajo una a mia. P. F. Rui-

250 benDRinė kaLba | 96 og a ija y accen ologija, po que los sace do es y
maes os necesi an ap ende egulingo a imo. Rašydamas g ama iką
gio g ama ika o ien uo a ne ien į kalbos pag indų išdės ymą, be i į
ski umo a p ašy inės i saky inės kalbos mažinimą: ampa s a bi akcen-
nelie u iams, P. F. Ruigys mucho a ención p es ó sin aksei y kalbinės
komunikacinės compe encias ugdymui. Dos au o es de g amá icas isibles
g ama icales sanda os desc ipción modelos de co espondencia ela ėja susiejo
con len a desc iben Li u ias lengua ki imu. Lina Plaušinai y ė ( u) discuió jacúbo
b odo skio (1692?1744) en el dicciona io Lexicon Ge manico-Li h anicum e
Li h anico-Ge manicum p esen ada la in e elación del ma e ial con D. kleino
g ama ik (p omisamien o ema Kleino g ama ikų a spindžiai B odo skio
dicciona io). P íncipe in oducía a los oyen es con las peculia idades y es uc u a
de es e manusc i o. es un dicciona io de muy g an olumen (p.ej., okišką dalį, que
aba ca palab as desde a has a s, cons i uye al ededo 30 000 okiškų lemų) y
abundan emen e ilus aciones biblinės leksikos, quo idienes y dalykinės kalbos,
posakių, pa a lių, mįslių p opo cionan e. L. Plaušinai y ės eigim, desde el p ime
is azo puede apa ece que en es e dicciona io casi no hay in o mación de
ca ác e g ama ical, pe o bas an e dėsningas su p es ación en cie os casos (p.
ej., acla ando o dis inguindo homonimos signi icados) indica el dicciona io engėją
u ėjusų planą, cuando al in o mación es necesa ia. La inamen e ó okiamen e
o mulojadas g ama icas no as j. b odo skio ocodyne p esen an an e lemų. D.
kleino g ama ikos de in luencia pėdsakai en es e dicodyne son mani idús. es o
e lejase y en el dicciona io del e bo, pe o la lexis coincidys sie inos más con D.
kleino Compendium Li anico-Ge manicum que con su 1953 m. ejemplos g ama ícos.
j. b odo skis s engėsi p opo ciona y neu ales (no knyginių) ejemplos.
P anešado a señaló pa cial posibilidad, que cie a pa e de D. kleino ejemplos
podían en a a a és in e mediininku apusį o o uen e Cla is
Ge manicoLi h ana ocyną. gied ius subačius (ilinojaus uni e sidad, Čikaga;
ins i u o de his o ia de Li uania) discuė en uno de simono Daukan o hand aščių
andamo D. kleino g ama ica nuo ašo peculia idades (p anešimo ema Daukan as y
Kleino g ama ica). apy ikslį des e inda o del g ama ico nuo ašo copijamien o
iempo in es igado de e miné según és e y o o s. Daukan o manus aščio
Ex ac os de bookįgų sob e e nog a ie y his o je papie simila idad, pe mi iendo
g ama ico nuo ašą sie i con el pe íodo m. 1828 o cuan o más a dío. P anešime
p esen a y a s. Daukan o nuo ašo es uc u a y genezė: lo que s. Daukan o
nuo ašas p opo cionan no oda (nė a pi mų ke u ių g ama ikos p adžios bei kele o
pabaigos sky ių) y nenuoseklų (p. 49 al a al a g ama ikos ex o desde p. 89 g ei
has a 93) D. kleino g ama ika os pe ašą, ččiaujūRa ė PajėDienė. La p ime a
imp udin ai g ama ikai de lenguas Li u ias 370 años 251 siai sie ina con nu ašymu no
desde o iginalalo, y desde o o nuo ašo. al nuo ašo o igen con i ma si pe mi e y
papie iaus cualidad, a kingas man aščio olos sudo ación y s. Daukan o no aba
nies aie [ ūks a], mos ando que él e a sup a ęs, que pe si ašo de de ek inio
nuo ašo. Según in o mó, al ez diezmeciu más a de s. Daukan o esc ibi o
juod aščio pa aš ėje mencion D. kleino g ama ica y su ada mía expues as las
no as sob e a mes, y 1853 m. laiške F yd ichui ku šaičiui s. Daukan as pidiendo él
pa ūpin i D. kleino g ama a iką la ynų kalba. esumiendo g. subačiaus señaló que,
aunque s. Daukan as a ias eces en di e en es luga es y en di e en e iempo
Rygoje (nuo ašas), sank Pe e bu ge (comen a as sob e p a a mę) y a niuses
(laiškas F . ku šaičiui) mos ó a ención a D. kleino en 1953 m. g ama ikai, sin
emba go muy aiškių e idencia de que es a g ama ika él se ía más plausiblemen e
u ilizada en o os de sus abajos, no exis e (D. kleino sie inas neben su s.
Daukan o en el sis ema de esc i u a m 1828 m. apa ecida, como diak i us, Ō, Ō).
semina io bajiamojoje discusión ju gi a enckienė (Lki) papasóó sob e Li u iškų
XiX a. g a ikų sąsajes con D. kleino g a ikomis. y ėjos eigimu, G amma ica
Li anica ėmėsi y Augus as Schleiche is, 18561857 m. esc ibiendo Handbuch de
li auischen Sp ache, y F. ku šai is, p epa ando G amma ik de li auischen
Sp ache, espé ase que y kazimie as jaunius, cuyo g ama ica de los idiomas Lie u ių
(18851892) ue išspausdin a m. como a i mó . zubai ienė, my miezkolo kle iszka
g ama ika (1886) ambién p epa a (su a) según Dinoino o F. . Hako g amá ico de
ejemplo.
los in o mes del semina io e ela on que el in e esamien ois li uanis iniu
D. kleino he edimo con el co e del iempo nolops a. 2009 m. mencionado D.
kleino 400-ųjų nacido ani e sa ios jubiliejus complemen é con su asmeniu y
di e saiapuse c ea i aba elacionados in es iginamien os abundá,
incen i o D. kleino lib os de elec ónicos pe ašos c eū imo y sclaidá. es
p obable, que bellamen e mencionada b andi p ime a g ama ica de la
lengua li uanas sukak is ambién ecibi á nue a ola de publicaciones
cien í icas y es imula á p ecisos da os de a chi , papildysiancias nues a pe cepción sob e D. kleino pe sona y su c eación.
2023 ecibida 12 22
jūRa ė PajėDienė
Lie u ių kalbos ins i u as
Pe o ileišio g. 5, L -10308 ilnius
[email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed]