jūRa ė PajėDienée. La p emiè e à imp udin ai des langues li uaniennes g ama ikai 370 ans
245 oRciD id: o cid.o g/0000-0003-1542-2866 moksLinių yRimų kRyP ys: senosios e ac uelles
JŪRATĖ PAJĖDIENĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
langues li uaniennes syn axė, seman ique e p agma ika, e noling is ica, his oi e de la
cul u e e bažny inių eks ų. Doi: doi.o g/10.35321/bkalba.2023.96.14
PiRmajai sPausDin ai
KaLbos g amama ikai
370 ans
Danielius kleinas (1609 05 301666 11 28) es considé é comme un des ékilieux X ii a.
c éa eu s de la aš iie Li uiniens. il é ai e des p emie s imp udin s de langues
li huaniennes g amma ikes, éc i és la yniquemen e okiquemen (ka aliaučius, 1653
e 1654), au eu , e en un seul édi o ial sude aien liu e oniškojo giesmyno i maldyno
(ka aliaučius, 1666) o ganisa eu . D. kleino p épa és Naujų giesmių knygų i Naujų labai
p i alingų i dūšioms naudingų maldų knygelių ilgalaikį p ipažinimą liudija keliasdešim
ois épé e , plus a d plus ou moins complé e , les licences de ce kon oliu 1. Les
g amma ikes de langues Li u ias G amma ica Li anica e Compendium
Li anico-Ge manicum2 on é é p épa ées panašiu emps comme giesmynas (i
maldynas)3, mais aupa a an épuisdin es. la nécessi é e l'e e de ces imp imins
mesu o ines quelque au e non i ajes, e du desc ip i g amma ical e ilius acine
ma iè e é ojim dans les plus a di emen lingu is inai es a aux g amma ikes e
dic ionna s. elle sclaides di ec ion con i mée e 370-ųjų D. kleino g amma ica
G amma ica Li anica (1653) émission du anni e sai e p aga 2023 m. no emb e 29 d.
Li u iens langue ins i u de biblio hèque su enu du cen e de eche ches du
pa imoine Raš ijos de ce ins i u su eng as science1 Ž . kaunas Domas. Mažosios
Lie u os knyga. Mažosios Lie u os knyga. Mažosios Lie u os knyga. Mažosios Lie u os
knyga. Mažosios Lie u os knyga. Mažosios Lie u os knyga. Mažosios Lie u os knyga. Mažosios Lie u os knyga. Li u iškos knygos aida 15471940, 1996, ilnius: bal os lankos, 167169.
2 ces g amma ikes pho og a uo inius ex es e lie u iškus e imus oi Pi moji lie u ių
kalbos g ama ika, 1957, y . ed. j. balčikonis, b. La inas, ilnius: als ybinė poli inės i
mokslinės li e a ū os leidykla ( oliau išnašose PLkg), élec oniques pe ašus ž .
h ps://senieji as ai.lki.l ( eks us engė mindaugas šinkūnas, konko dancijos mindaugas
šinkūnas i y au as zinke ičius, 2011).
3 D. kleinas dedica ion kunigaikščiui ju giui wilhelmui indique Die o malone užbaig ą da bą,
no ammen : lie u ių kalbos g ama iką i bažny inių giesmių knygelę (plg.: Absolu um
i aq e pe DEI g a iam labo em, q i es G amma ica Li anica [...]; hymnis q àm plu imis
adauc o Ecclesias ica um Can ionum libello) oi . PLkg 74; 401402.
246 benDRinė kaLba | 96 linis séminai e Danieliaus Kleino des g ammai es de la
langue li uanienne: XVIIXIX a. c éa eu s dialogue e ling is inių idėjų
slink ys, aussi bien l'exposi ion Li uanis inis Danieliaus Kleino legacy e ses
eche ches4. le séminai e de bien enue mo ju a commencé Li u iens langue
ins i u e (Lki) di ec ée albina aukso iū ė. P émonueuse de kleino
g amma ikų signi ica ion aidai des Li uiniens pa lo y os, elle a égalemen
men ionné e no minamąją pie wszą lie u iškos g amma ikos na u im ą.
Le p emie appo du séminai e é ai des iné à Daniel Klein pe sonne e nou eaux ai s de sa
biog aphie à discu e . bi u ė iškai ė (Lki) a p ésen é aux pa icipan s e aux audi eu s du
séminai e a ec du nou eau ou é a chy ine ma é iel ( hème de la communica ion Danielius
Kleinas: quoi nou elle ai ja a chy ai?). P imen ée pa ik o o Falkenhahno (1941), Domo kauno
(1998), Liucijos ci a ičiū ės (2009), Lianeės klein (2009, 2010) publiuo us a chi inius sou ces, la
appo euse discu a dans plusieu s ins i u ions de l'ammin s ( ai be lyne esan ys p ussiens
pa imoine cul u el slap asis na ional e cen inis e angelikų a chy ai, ainsi que polonais
é a is a chy as olš yne) les nou eaux documen s, ečius non seulemen des données déjà
connus, mais e D. klein. Su la base de di é en es sou ces, ne j'oublishan pas men ionne e
johanno jacobo Quand o manusc i du P eußische P esby e ologie (p ès 1772) en egis es, b.
iškai ė a pa lé e su D. kleino kilmę, sa c éée amille: Danielius é ai le ep ésen an de la
oisième géné a ion de p ê es, ses pa en s bal hasa as kleins e ge uda mi wald
s'é aien ma iok Schön 1595 m., pè e Schön 1608 m., à Daniel enco e sans naissance; Danielius
lui-même a é é ma ié deux ois: a ec la p emiè e épouse anna klemm susci auké sep enne
en an s un ils e sechs illes, a ec la seconde épouse anna cassebu g une duk e s5.
P anešėja a égalemen a i é l'a en ion su le mode de ie de Sėslų D. kleino (excly us
neu yne ius années d'é udes ka aliaučiuje, il a oujou s écu ilžėje) e a pa lé de son
ac i i é c éa i e, qui sie ina non seulemen a ec les édi ions men ionnées deux g amma ikų,
giesmyno e maldyno pa engimu, mais aussi a ec jono b e kūno biblijos e imo žodimu (po
1638) e (pa) ik in u d ikaliniu ( engapie X ii a. La P écéden e a aussi mon é ac uellemen la
plus p ecoce laiky ine le 29 juin 1637 D. kleino au og a4 pa icipan s e in i és du séminai e a
é é p ésen ée spécialemen consac ée aux 370e anni e sai es de la publica ion de D. kleino
g amma ica Li anica une exposi ion commémo a i e de ce e g amma ica e de sa umpe
e sion Compendium Li anico-Ge man 5 acicum sulie u in us. [ oi les insc ip ions su la
bou se] [1960]. Alexand ynas. T. 1: XVIXVII amžiai, 2ème (pho og aphié) édi ion, ilnius: Li uania
cul u e ondas, 302.
i D. kleino kū ybiniam palikimui i i ski us s aipsnius, knygas i specialius inkinius.
Pa odą pa engė bi u ė iškai ė i ugnė ba onienė.
jūRa ė PajėDienée. La p emiè e imp imdi e g amma ika de la langue li uanienne 370 ans 247 e
ses illes ge udes (1643), ca ha inos (1644), Do o heos (1651), ma ios (1665) e son ils Daniel
(1646) émoignaien des da es de naissance (k ikš o) des li es de mé ikes ecclésias iques,
acon ai une nou elle insc ip ion su ou ée inda uée Do ą kleino laišką, cela imaginai un
scandal, que son au eu a ai écu sous l'a gen (bu ęs ski u in, be o o o, u du lypus),
in odui su ii, a e sé le milieu de la ue X a e sklypė, e pe me an de déchique . mindaugas
šinkūnas (Lki) pa lai su D. kleino sou ces g amma icos ( hème de p énom: Danieliaus Kleino
sou ces g amma icos: naujos įž algos). ayan indiqué puissons g amma icos au o iaus
ilologique p épa a ion (sie iną a ec possible sep ynių langues de mokėjimu) e à ling is inių
da bų D. kleiną pas ūmėjusį 1639 m. uni e so inį P ūsie gou e nemen ins uc ions pou les
p êgams enseignan s Li uaniquemen p ê e les li u iens langues g amma icą e le plus
sou en a ojamų mo s mo syną6, le p ésen a eu discu ea les possibles sou ces de la
p emiè e Li u iškos g amma ica Li anica. Rappelan que D. kleins g amma icos p a a mée
gausiai mini g amma icas de langue la ynes e quelques e hniques eu opéos langues
g amma icalis desc ipus7, m. šinkūnas dé aillé discu é possibles exemples de desc ip ions
g amma icales indiquéy es: okieć (johan clajus. G amma ica Ge manicae Ling ae, 1578, 1587,
1592, 1604, 1610, 1617, 1625, 1651, 1613) 165k. (mikołaj olckma Compendium Ling ae Polonicae, 1596,
1646; je emius o e zu Polnischen und Teu schen Schlüssel, 1606, 1646), g amma icae
(Lau ic us benedic us nudozei inus. sans D. kleino men ionnés au eu s, le appo eu
en e ue e peu imą F ancisco à mesgnieno g amma ica G amma ica seu Ins i u io Polonicae
Linguae (1649) e e D. kleino g ama ikai. de plus, le appo eu a indiqué que D. kleins
c éa i emen ėmėsi les meilleu s X i e X ii a. la yns e g aikų, ainsi que polkų, okiečių, čekų
kalbų g amma ikomis, du adi ionnel 6 su le ai que D. kleins é ai le p incipal exécu eu du
kunigaikščio ju gio wilhelmo publié de ecessus gene alis, ėmęsis non seulemen kunigaikščio,
mais e de sa p op e ini ia i e a ec une indica ion, Liucija ci a ičiū ė. Įs u ies apsk i ies
bažnyčių i mokyklų izi acijos po a kio Recessus gene alis (1639) signi ica ion des Li uiniens
aš ijai e son exécu eu jas Danielius kleinas. A chi um Li huanicum 11, 2009, 962. 7 Plg. D. kleino
ou nie la é é ence à: Q id? q od in omnibus ling is habeamus G amma icas ins i u iones; in
O ien ali non paucas, in La inâ e è innume as. In Ge manica olim sc ipsi Johannes Claius, in
Polonica Nicolaus Volkma us & Je emias Ro e us, in Bohemica M. Lau en ius Benedic us Scholæ
Teu o-B odensis Rec o <...> (nous a ons de ous les langues des manuels de g ammai e: Ry ų
langues quelques, les langues la ynes p esque n'es -ce pas qui les comp e. le g ammaa ik du
langage wokieć on long emps éc i johans klaujus, polkų nikolajus Folkma as e je emijus
Ro e is, čekų Lau encijus benedik as, nemecky-b odo écoles ec o us <...>)kg PL 408.
248 benDRinė kaLba | 96 g ammai e des langues classiques en choisan des exemples app op iés
pou déc i e la langue Li uanienne, e le lien a ec enco e jusqu'à p ésen neap ašy es sou ces
pou l'ins an dé e mine n'a pas éussi: pa mi peu -ê e D. kleinui ikusių exemples nebė ina
neben F. à mesgnieno lenkų kalbos g ama ika. ch is iane schille (uni e si é Humbold de be lin)
pa lai de D. klein des liens a ec la P ussie Li uanienne leksikog a ine adi ion e kėlė ques ion,
s'il peu ê e considé é non pas d'un, mais de deux ocyns suda y oju ( hème du message: Daniel
Klein und die lexikog aphische T adi ion P eußisch-Li auens). neišlikusio le mo ine exis emen
basé su p op e D. kleino eiginiais. l'un d'eux p ésen é en 1653 m. dans dedicacie g amma ikos
elek o iui8, le au e 1659 d. kleino laiške b andenbu g kunigaikščiui e duccui p ussie yd ich
wilhelmui (il y es indiqué que sous la in éc i es mokomosios Li uiniens langue g amma icos e en
allemand édigé son compendium u ėjo sek iynas9, au suje duquel D. kleinas a ai déjà
appo é dedika e auquel il di ba dès 1655. P anešėja de ces deux é é odés exis a emen elie
a ec l'ince i ude due D. kleinui a ibués mo syns nomb e: D. kleins galėjęs empli g amma ikos
p a a mėje menée mo syn ou à pa i 1655 m. pou ai ê e commencé à éc i e enco e un mo yn.
Su la base du anonyminium mo Cla is Ge manico-Li h ana (po 1680) exemples d'analyse
appo euse discu ée spėjamus D. kleinui a ibuable mo de pis essakus dans ce manusc i , e
déc end indama indiqué que 1659 m. le e au kunigaikščiu p ésen ées D. kleino eiginys sie inas
1657 m. enco e a ec un ocodynom p épa é, donc D. kleinui peu ê e a ibués deux ocodynas:
ocaba aus ype e kon adoli ag icolais conco dan dic iona um ype. ilma zubai ienė ( u) ap a ė
D. kleino g amma ikų į aką F yd icho wilhelmo Hako (1730) e k is ijono go lybo milkaus (1800)
g amma ikums. éluškinusi D. kleino g amma icoms ca ac é ingus p incipes de p ésen a ion du
ex e g amma ical de son p op e indiquée mé hode g amma icos10 ( ikslūs dėsniai, ou 8 Plg.
Accipe e gò, ELECTOR POTENTISSIME, hasce labo um meo um p imi ias, G amma icen no am unà
cum annexo Compendio Ge manico, u & Lexico Li anico, q æ ad pedes Se enissimæ Ves æ
Celsi ud. subjec issimè depono (donc accepk, puissieux elek o iau, ces p emie p emie s ui s
de mon a ail: une nou elle g amma ikà a ec ajou ée okišku kompendium e lie u išku ocyn,
que je humblemen de ais aux pieds de o e sup ême lumiè e)
PLkg 402.
9 Ž . annexe de Liucija ci a ičiū ė a icle Įs u ies apsk i ies bažnyčių i mokyklų izi acijos
po a kio Recessus gene alis (1639) signi ica ion des Li uiniens laš ijai e son exécu ai e Danielius
Kleinas (A chi um Li huanicum 11, 2009, 938) publibiams documen s ( ammen , 3962) ainsi discu és D.
kleino azės ci a ą e sa e imą, ou nie pa p. 46, 54).
10 Ž . PkLg 1957, 86, 409.
jūRa ė PajėDienée. La p emiè e imp imdin e g ama ikai de la langue li uanienne
370 ans 249 ègles comp e enu à a oseną, umpas a angemen e clai s
exemples), p ésen a ice discu ée a dlesnių adi ion des g amma ikes de la
langue li uaniennes. . zubai ienės e ec uées des eche ches mon è en , que
a dinès g amma ikes ėmè en p emiè eja D. kleino g ama ika. au moins de
son modèle dis olo F. . Hako Anhang eine ku zge ass en li auischen G amma ik
(men ionne une de ce e g ammai e inno a ions les a ibu s son déc i s
sépa émen des daik a a džių). ce e g amma ica in e connec ions a ec D.
kleino 1953 m. g ama ika p emie indiqué go ydas os e meje is sengėsi
ou ni combien ki okį g ama inį lie u ių kalbos ap ašą: son p épa es Neue
li auische G amma ik (1791) nou e iškumą indique ki okia classi ica ion des
pa adigmes de daik a a džių e eiksmažodžių, éla gis chapi es synaksės,
gausesni exemples. F. . Hako g amma ica é ai l'un des p incipaux de Po ilo
F yd ico Ruigio An angsg ünde eine li auischen G amma ick (1747) sou ces, e
ce de nie es de enu le sou ien k. g. milkaus g ama ikai An angs-G ünde eine
Li auischen Sp achleh e (1800) (sky us addi ionnelle a en ion daik a a džių
kai ymui e asmena imui). Pasakėjos, plus a dnées g amma ices au e
e minia, pa ies de la langue déc i ina ion e dé ini ys, a é é nou ellemen
é ablie kai omých mo s de ai emen o d e, co igé des en an s e
nomb es a džių exemples in en o ius, plė è en non seulemen la phone ica, la
mo phologie e la syn axée chapi iues p ésen és ègles desc ip ions, mais e
ilius acines ma e iali s pou cela on é é api elkiés déjà non seulemen . éc i s
eligieux, mais e les smulkioji au osaka e shnekamoji ona alekna ičienė (Lki)
p ésen ée D. kleino idėjų ecep ion P. F. Ruigio g ama ikoje An angsg ünde
eine Li auischen G amma ick (1747). P anešime a é é discu és yškesni D.
kleino e P. F. Ruigio g amma iques desc ip ions di é umai e de une
g amma ique en au e pe sikel es idées p incipales. P. F. Ruigio g amma ique
obse ai équemmen eksplici inium e implici inium ėmimąsi D. kleino
G amma ica Li anica appo ée liajo a ec semblable lingu is ine mien s école
e ses idées admi inumu. D. kleino l'exemple g amma ique du a ail de P. F.
Ruigio se econnaî du desc ip e g amma ical de la p incipale a mé
collec ionimosi, ce e a mě dis inguan de au es (D. kleinui ce Įs u ies a mė,
e P. F. Ruigiu Įs u ies e Ragainės apsk ičių a mė), du synaksės s di ision
éla ė imo. Pe imdan D. kleino idėją éc i s de langues li ou es choisi
ondamen émen un a mę, P. F. Ruigys é yškino opoziciju p incipal: šalu inis
(nu odė is šalu ines a mes: d i Didžiojoje Lie u oje, ieną P ūsijos
Lie u oje). Racon euses, soule an la s abili é, uni e sali é e p es ijà d'une
a mes en e s d'au es a mes, P. F. Ruigys p a èsée D. kleino commencée la
adi ion de o me une langue commun inée d'une a mes ondemen . P. F. Rui-

250 benDRinė kaLba | 96 og a ija e accen ologija, ca les p êges e enseignan s
doi en app end e églemen ingo a imo. Éc i an g amma iką nelie u iens, P. F.
gio g ama ika o ien uo a ne ien į kalbos pag indų išdės ymą, be i į
ski umo a p ašy inės i saky inės kalbos mažinimą: ampa s a bi akcen-
Ruigys beaucoup d'a en ion a alloué syn axie e langbinée communica ion de
compé ence éduca i e. Deux au eu s de g amma iques isible g amma ique
sanda os co espondance des modèles de déc i epo e ie lié a ec len u
déc i en des langues Li uaniennes ki im. Lina Plaušinai y ė ( u) déba é jacūbo
b odo skio (1692?1744) dans le dic ionnai e Lexicon Ge manico-Li h anicum e
Li h anico-Ge manicum p ésen é des liens du ma é iel a ec D. kleino g amma ik
(p omis du hème Kleino g amma ikų a spindžiai B odo skio. P anešėja a
amilia isé les audi eu s a ec les ca ac é is iques e la s uc u e de ce
manusc i . c'es d'une ès g ande po ée (p.ex., okišką dalį, engloban les mo s
du a au s, cons i ue en i on 30 000 okiškų lemų) e abonnemen illus a ions
biblinės leksikos, quo idiennes e dalykines langues, posakių, pa a lių, mįslių
ou nissan dic ionnai e. L. Plaušinai y ės p é end, du p emie coup d'œil peu
appa aî e que dans ce dic ionnai e p esque n'y a pas d'in o ma ion
g amma icale, mais assez dėsninges sa p ésen a ion dans ce ains cas (p.z .,
expliquan ou dis inguan homonimes signi ica ions) indique le dic ionnai e engée
clai emen un plan u ėjusų, quand une elle in o ma ion es nécessai e.
La inemen ou okiquemen o mulés ema ques g amma icales j. b odo skio
ocodyne son p ésen ées à lemų. D. kleino g amma ikų į akos pėdsakai dans ce
ocodyne es aki aizdūs. cela se e lè e e lexique du mo , mais lexique sui ap is
sie inos da an age a ec D. kleino Compendium Li anico-Ge manicum que a ec son
1953 m. exemples g amma ikos. j. b odo skis s'en es donné à ou ni e neu ales
(ne li esques) exemples. La P p ésiden e a indiqué pa ielle possibili é, que une
ce aine pa ie D. kleino exemples pou aien en e pa in e médiai e apusį
au e sou ce Cla is Ge manicoLi h ana mo syną. gied ius subačius (ilinojaus
uni e si é, Čikaga; Li uanie ins i u de l'his oi e) déba é dans l'un des simono
Daukan o hand aščių andamo D. kleino g amma ikos nuo ašo pa icula i és
(p anešimo ema Daukan as e Kleino g ama ika). apy ikslį ce inda ué
g amma icos nuo ašo copija imo emps che cheu é ablie selon celui e au e s.
Daukan o manus aščio Ex ai s de bookes su e nog a ie e his o je papie ,
pe me an une simili ude, g amma icos nuo ašą sie i a ec m. 1828 ou quelque peu
plus a d. P anešime p ésen a y a s. Daukan o nuo ašo s uc u e e genezė: ce,
que s. Daukan o nuo ašas ou nissen pas ou e (nė a pi mų ke u ių g ama ikos
p adžios bei kele o pabaigos sky ių) e nenuoseklų (p. 49 manque de g ama ikos
ex e depuis p. 89 g ei jusqu 93) D. kleino g ama ikos pe ašą, čujūRa ė PajėDienė.
La p emiè e imp udin ai des langues li ou es g ama ikai 370 251 ans siai sie ina a ec
nu ašymu non du o iginal, e de au e nuo ašo. elle nuo ašo o igine con i me
pe me e papie iaus quali é, a kingas manx aščio euilles sodėjimas e s.
Daukan o no aba nies aie [ ūks a], mon an que il é ai sup a ęs, jog
ansi ašo de de ek inio nuo ašo. Pasakėjo, peu -ê e dixmečiu plus a d s.
Daukan o éc i y o juod aščio pa aš ėje men ion D. kleino g ama ika e sa
ada mėje é oquées des ema ques su a mes, e 1853 m. laiške F yd ichui
ku šaičiui s. Daukan as demandan lui pa ūpin i D. kleino g ama a iką la ynų kalba.
ésuman g. subačiaus a indiqué que, bien que s. Daukan as plusieu s ois à
di é en s end oi s e à di é en emps Rygoje (nuo ašas), sank Pe e bu ge
(commen ai e su p a a mę) e a niách (laiškas F . ku šaičiui) mon ée
a en ion à D. kleino 1953 m. g ama ikai, néanmoins ès aiškių p eu es que ce e
g ama ika il se ai plus la gemen u ilisée dans ses au es a aux, n'exis e pas
(D. kleino sie inas neben a ec s. Daukan o's sys ème d'éc i u e m 1828 qui es
appa u, comme û, diak, ô, ašyba). semina o baigiamojoje discussion ju gi a
enckienė (Lki) expliqua su Li u iškų XiX a. g amma ikų sąsajas a ec D. kleino
g amma ikomis. selon y ėjos, G amma ica Li anica ėmėsi e Augus as
Schleiche is, 18561857 m. éc isan Handbuch de li auischen Sp ache, e F. ku šai is,
p épa an G amma ik de li auischen Sp ache, il au a end e, que e
kazimie as jaunius, don les langues li au es g ama ika (18851892) a é é épuisdin a
m. comme a décla é . zubai ienė, my miezkolo iska g ama ika (1886) aussi bien
p épa a a (su a kleino) selon D (1876) ou F. . Hako g amma ikos exemple.
les appo s du séminai e é élè en que l'in é ê emen is li uanis iniu D.
kleino léguim au il du emps ne slaps a pas. 2009 m. men ionnés D. kleino
400èmes anni e sai es de naissance jubiliejus complé a a ec son p meniu
e di e siapuse c éa ionba liés eche ches abondà, encou agea D. kleino
li es de élec oniques pe ašų sukū imą e slaidą. aisemblablemen que
jolimen men ionnée b andi la p emiè e g ammai ique de la langue
li uanienne sukak is ece a aussi une nou elle ague de publica ions
scien i iques e encou age a p écisions données a chi ées pa sea ches, papildysiančias no e pe cep ion su D. kleino pe sonne e son œu e.
2023 eçue 12 22
jūRa ė PajėDienė
Lie u ių kalbos ins i u as
Pe o ileišio g. 5, L -10308 ilnius
[email p o ec ed]