scieee Open visual document viewer

Pirmajai spausdintai lietuvių kalbos gramatikai – 370 metų

Jūratė Pajėdienė

Full text

jūRa ė PajėDienė. P ime ajai imp udin ai g ama ikai de las lenguas li uanas 370 años 245 oRciD id: o cid.o g/0000-0003-1542-2866 moksLinių yRimų kRyP ys: senosios y ac uales JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lie u ių kalbos ins i u as lenguas li uanas sin aksė, semán ica y p agma ika, e noling is ica, his o ia de Li uania y bažny inių eks ų. Doi: doi.o g/10.35321/bkalba.2023.96.14 PiRmajai sPausDin ai KaLbos gRama ikai de Li uania 370 años Danielius kleinas (1609 05 301666 11 28) se conside a uno de los más des acados X ii a. c eado es de la aš iía Li u ias. él ue y p ime os p ensdin os g ama icos de la lengua li uanas, esc ibidos la iniamen e y okiškai (ka aliaučius, 1653 y 1654), au o , y en uno publicación sudė ų liu e oniškojo giesmyno e maldyno (ka aliaučius, 1666) o ganizado . D. kleino p epa ados Naujos giesmių lib os y Naujos muy p i alingos y dūšios ú iles lib os de o aciones econocimien o du ade o a es igua unas diezen as eces epi ie , pos e io men e más o menos adjun ido, publicaciones des e con oliu o1. g amma ica Li u anica y Compendium Li anico-Ge manicum2 ue on p epa adas panašiu iempo como giesmynas (i maldynas)3, pe o an e io men e imp esdidas. la necesidad y e ec o de es os imp esiones mesu o inas cuan o di e en e no i ajes, y g ama ical desc ipción y ilus acinas ma e ial ca ojimo en pos e io es abajos linguís icos g amá icas y dicciona ios. al dislaidos di eccióní con i mó y 370-ųjų D. kleino g amma ica G amma ica Li anica (1653) de la emisión de an años p aga 2023 m. no iemb e 29 d. Li u ias idioma ins i u o biblio ekoe ocu iss des e ins i u o Raš ijos he aldo cen o de in es igaciones su eng as moks1 Ž . kaunas Domas. Mažosios Lie u os knyga. Lie u iškos knygos aida 15471940, 1996, ilnius: bal os lankos, 167169. 2 es os g a ikos o og a io inos ex os y lie u iškus e imus é. P immoji lie u ių kalbos g ama ika, 1957, y . ed. j. balčikonis, b. La inas, ilnius: als ybinė poli inės i mokslinės li e a ū os leidykla ( oliau išnašose PLkg), elec ónicos pe ašus ž . h ps://senieji as ai.lki.l ( eks us engė mindaugas šinkūnas, konko dancijos mindaugas šinkūnas i y au as zinke ičius, 2011). 3 D. kleinas dedicación kunigaikščiui ju gi wilhelmui indodo Die o malone užbaig ą da bą, conc e amen e: lie u ių kalbos g ama iką i bažny inių giesmių knygelę (plg.: Absolu um i aq e pe DEI g a iam labo em, q i es G amma ica Li anica [...]; hymnis q àm plu imis adauc o Ecclesias ica um Can ionum libello) ž . PLkg 74; 401402. 246 benDRinė kaLba | 96 linis semina io Danieliaus Kleino g ama icas de la lengua li uanas: XVIIXIX a. c eado es diálogo y ling is inių idėjų slink ys, ambién exhibición Li uanis inis Danieliaus Kleino legado y sus in es igaciones4. seminá de bien enida palab as empezó el Ins i u o de lengua Li uania (Lki) di ec o a albina aukso iū ė. P ominusiendo kleino g ama ikos impo ancia aidai de Li u ias kalbo y os, ella ambién mencionó y no minamąja p ime a lie u iška g ama ikos na u im . La p ime a p esen ación del semina io ue des inada a Danieliaus kleino pe sona y nue os hechos de su biog a ía discu i . bi u ė iškai ė (Lki) p esen ó a los pa icipan es y oyen es del semina io con el nue o encon ado a chi ine ma e ial ( ema de la no i icación Danielius Kleinas: qué nue a ocu e a chy ai?). P imen ada po ik o o Falkenhahno (1941), Domo kauno (1998), Liucijos ci a ičiū ės (2009), Lianeės klein (2009, 2010) publicuo as uen es a chi inos, ela ado a discu ió en a ias ins i uciones de la memo ia ( ai be lyne esan ys P ūsijos kul u pa imonio slap asis als ybinis i cen inis e angelikų a chy ai, así como Polijas als ybinis a chy as olš yne) nue os documen os sob e D. klein, ečius no solo ya conocidos, sino ambién. Basándose en di e en es uen es, no ómblishando menciona y johanno jacobo Quand o manusc i os P eußische P esby e ologie (p ieš 1772) egis os, b. iškai ė con ó y sob e D. kleino kilmę, su c eada a amilia: Danielius e a ep esen an e de la e ce a gene ación de sace do es, sus pad es bal hasa as kleins y ge uda mi wald se casó Schön en 1595 m., pad e de 1608 m., a Daniel aún sin nace ; Daniel mismo había es ado casado dos eces: con la p ime a esposa anna klemm susci ó se enne o hijos un hijo y sešių hijas, con la segunda esposa anna cassebu g una duk e s5. P anešėja ambién señaló la a ención a la mane a de ida de sėslų D. kleino (íscy us de yne ius años de es udios ka aliaučiuje, él pe manen emen e i ió ilžėje) y con ó sob e su ac i idad c ea i a, que sie ina no solo con los mencionados medios de p ensa dos g ama icos, giesmyno y maldyno pa engim, sino ambién con el aducimien o de la biblía jono b e kūno (po 1638) y (pa) u d ikalynu ( engapi X ii a mid.). La P óxima ambién mos aba ac ualmen e la laiky ina más emp ana el 29 de junio de 1637 D. kleino au og a4 a los pa icipan es y in i ados del semina io ue p esen ada especialmen e dedicada a los 370o ani e sa ios de la publicación de la g amma ica G amma ica Li anica de D. kleino, p opo cionando es a g amma ica y su umposa e sión Compendium Li anico-Ge man 5 acum sulie u in us a duskas. Alexand ynas. T. 1: XVIXVII amžiai, 2a ( o og a iado) edición, ilnius: Li uania cul u a ondas, 302. i D. kleino kū ybiniam palikimui i i ski us s aipsnius, knygas i specialius inkinius. Pa odą pa engė bi u ė iškai ė i ugnė ba onienė. jūRa ė PajėDienė. la p ime a imp en i a g ama ika de la lengua li uanas 370 años 247 ą y sus hijas ge udas (1643), ca ha inos (1644), Do o heos (1651), ma ios (1665) y sūnaus Danieliaus (1646) es ijancias da as de nacimien o (k ikš o) de lib os de mé icas bažny inių, ela jo nue a sob e la insc ipción encon ada inda u Do ą kleino laišką, bylo imaginį, que su au o i ęs pas (bu ęs ski u in, be o o o, u du sklypus), in oducido su su ii, b ėžiniu a idu io ga ės i sklypės išsidės į, i leidžian Dikian. mindaugas šinkūnas (Lki) habló sob e D. kleino uen es g ama icas (p óximo ema: Danieliaus Kleino uen es g ama icas: nue as in ujalgos). indicando puikos g ama icos au o iaus ilologico p epa im (sie iną su posible se ynių kalbų mokėjimu) y an e ling is inių da bų D. kleiną pas ūmėjusį 1639 m. uni e so inio o denamien o de las au o idades p ussias Li u iškai mokan iems kunigams pa eng i lie u ių kalbos g ama iką i dažniausiai a o žodžių žodyną6, el p esen ado discu ió posibles g amma ica Li anica de la p ime a Li u iškia. Recue ándose que D. kleinas g ama icos p a a mėje gausiai mini g ama icas de la lengua la ynas y unos pocos au ines eu opos lenguaos g ama icos7, m. šinkūnas discu ió de alladamen e posibles ejemplos de desc i os g ama icos indici ados: okiečių (johan clajus. G amma ica Ge manicae Ling ae, 1578, 1587, 1592, 1604, 1610, 1617, 1625, 1651, 1613, 1653), lenkų (mikołaj olckma Compendium Ling ae Polonicae, 1596, 1646; je emius Ro e zu Polnischen und Teu schen Schlüssel, 1606, 1646), g amma icae (Lau ic us benedic us nudozei ensis. sin D. kleino mencionados au o es, p esen ado islumbó y po imą F ancisco à mesgnieno g amma ica G amma ica seu Ins i u io Polonicae Linguae (1649) e ec o D. kleino g ama ikai. además, el ela o indicó que D. kleins c ea i amen e ėmėsi mejo es X i y X ii a. la ynų y g aikų, así como lenkų, okiečių, čekų kalbų g ama ikomis, del adicional 6 sob e el hecho, que D. kleins ue el p incipal kunigaikščio ju gio wilhelmo publicado ecessus gene alis po a kio (Recessus gene alis) ejecu ado , ėmęsis no sólo kunigaikščio, sino ambién su inicia i a indici a, Liucija ci a ičiū é. Įs u ies apsk i ies bažnyčių i mokyklų izi acijos po a kio Recessus gene alis (1639) impo ancia de lie u ių aš ijai y su ejecu ajas Danielius kleinas. A chi um Li huanicum 11, 2009, 962. 7 Plg. D. kleino p opo cionada la e e encia: Q id? q od in omnibus ling is habeamus G amma icas ins i u ions; in O ien ali non paucas, in La inâ e è innume as. In Ge manica olim sc ipsi Johannes Claius, in Polonica Nicolaus Volkma us & Je emias Ro e us, in Bohemica M. Lau en ius Benedic us Scholæ Teu o-B odensis Rec o <...> (juk enemos de odos los idiomas un manual de g amá ica: Ry ų kalbų kele ą, la ynų kalbos be eik nesuskaičiuojame. okiechos lengua g ama iká ya hace iempo esc ibió johanas klaujus, lenkų nikolajus Folkma as y je emijus Ro e is, chekų Lau encijus benedik as, nemecky-b odo mokyklos ec o us <...>)kg PL 408. 248 benDRinė kaLba | 96 g ama ical desc ipción de lenguas clásicas eligiendo ejemplos adecuados desc ibi la lengua li uanas, a la elación con aún has a aho a neapesc i y as uen es has a aho a de e mina no pudo: en e posibles D. kleinui ikusių ejemplos menciona neben F. à mesgnieno lenkų kalbos g ama ika. ch is iane schille (uni e sidad Humbold de be lin) habló sob e D. kleino conexiones con la adición lexicog a ine de P usia Li uania y cedió cues ión, si él puede se conside ado no de uno, sino de dos diccionos suda y oju ( ema de la p ensa: Daniel Klein und die lexikog aphische T adi ion P eußisch-Li auens). neišlikusio dicodyno exis is a amien o basado p opio D. kleino eiginías. uno de ellos p esen ado en 1653 m. en dedicación g ama ica al elek o iui8, o o en 1659 d. kleino laiške b andenbu g kunigaikščiui y ducugius p usiasia yd ich wilhelmui (en él se indica que po la ín esc i as mokomosios li ias g ama icas y en alemán edac ado su compendium u ėjo sek iynas9, sob e el cual d. kleinas ya había no i icado dedica y al cual di ía desde 1655. P anešėja es os dos e e odos exis encia elaciona con neceiskumu debido D. kleinui a ibui inos ocynos can idad: D. kleins galėjęs llena g ama os p a a mėje mencionada ocyny o desde 1655 m. pudo se empezėjęs esc ibi o o uno ocyny. Basándose en el anoniminio ocodino Cla is Ge manico-Li h ana (po 1680) análisis de ejemplos ela ado a discuie spėjamus D. kleinui a ibuido el ocodino pidassakus en es e manusc i o, y desc end indama indicó que 1659 m. laiške kunigaikščiu p esen ado D. kleino eiginys sie inas con 1657 m. aún ebe ykdomu ocodino p epa im, po lo que D. kleinui puede se a ibuidos dos ocodinos: ocaba aus ipo y kon adolos konko dan dic iona um ipo. ilma zubai ienė ( u) ap a ė D. kleino g ama ikų į aką F yd icho wilhelmo Hako (1730) y k is ijono go lybo milkaus (1800) g ama ikam. en yškinusi D. kleino g ama icom ca ac e ingus p incipio del ex o g ama ical de su p opio indici ada me odos g ama icos10 ( ikslūs dėsniai, o 8 Plg. Accipe e gò, ELECTOR POTENTISSIME, hasce labo um meo um p imi ias, G amma icen no am unà cum annexo Compendio Ge manico, u & Lexico Li anico, q æ ad pedes Se enissimæ Ves æ Celsi ud. subjec issimè depono (po lo an o acepk, pode osoísimo elek o iau, es os p imos u osos de mi abajo: nue o g ama icá con adė o okišku kompendium y lie u išku žodyn, los cuales yo humildemen e dedo a los pies de su más al a cla idad) PLkg 402. 9 Ž . anexo de Liu ci aci ičiū ės a ículo Įs u ies apsk i ies bažnyčių i mokyklų izi acijos po a kio Recessus gene alis (1639) impo ancia de lie u ių aš ijai y su ejecu o Danielius Kleinas (A chi um Li huanicum 11, 2009, 938) publicbiamus documen os ( en mismo, 3962) además se discu en D. kleino azės ci a ą y su e imą, p esen ada p. 46, 54). 10 Ž . PkLg 1957, 86, 409. jūRa ė PajėDienė. La p ime a imp udin ai g ama ikai de lenguas li uanas 370 años 249 eglas eniendo en a oseną, umpas disposición y cla ús ejemplos), ela ado a discuė a desnių lenguas li uanas g ama a ikų adició. . zubai ienės ealizadas in es igaciones mos ó, que a desnės g ama icas ėmėsi pi mąja D. kleino g ama ica. al menos desde su modelo emolo F. . Hako Anhang eine ku zge ass en li auischen G amma ik (menciona una de es a g amá ica inno o ias los a ibu os se desc iben po sepa ado de los daik a a džių). es a g ama ica sucesións con D. kleino 1953 m. g ama ica p ime o indicás go ydas os e meje is s engėsi p opo ciona cuan o ki okį g ama inį lie u ių kalbos ap ašą: su p epa as Neue li auische G amma ik (1791) inno o iškumą mues a ki oka pa adigmų klasi ikacija de daik a a džių i eiksmažodžių, expandidas capí ulos sin aksės, gausesni ejemplos. F. . Hako g ama ica ue uno de los p incipales de Po ilo F yd ico Ruigio An angsg ünde eine li auischen G amma ick (1747) uen es, y el úl imo se con i ió en apoyo k. g. milkaus g ama ikai An angs-G ünde eine Li auischen Sp achleh e (1800) (sky us suplemen omą dėmesį daik a a džių kai ymui i asmena imui). los in o mes, pos e io esneces g ama icas o o e minia, pa es de la lengua desc ipcion y de inicion, ue nue a es ablecida kai omých palab as de a amien o o den, co egíase į a džių y skai a džių ejemplos in en o io, plė ėsi no sólo oné ica, mo ología y sin aksés cap iuas p esen adas eglas desc ipciones, pe o y ilius ac ma e ialías pa a ello ue on pasi elkiami ya no solo eligiones. esc i os, sino y smulkioji au osaka y šnekamoji ona alekna ičienė (Lki) p esen óé D. kleino idėjų ecepción P. F. Ruigio g ama ikoje An angsg ünde eine Li auischen G amma ick (1747). P anešime ue discu ida yškesni D. kleino y P. F. Ruigio g ama inių ap ašų ski umai y de una g ama ica en o a pe sikel os p incipales idėjos. P. F. Ruigio g ama ikoje obse ación ecuną eksplici inį i implici inį ėmimąsi D. kleino G amma ica Li anica comunicado a siejo con simila osa ling is inė min ies escuela y sus idėjų accep inumu. D. kleino el ejemplo g ama ical del ejemplo en el abajo de P. F. Ruigio se econoce de la desc ipción g ama ical de la ecopimosi de la a mia p incipal, es a a mia dis inguiendo de o os (D. kleinui es o Įs u ies a mė, y P. F. Ruigiu Įs u ies y Ragainės apsk ičių a mė), de la ampliación del sky iaus sin aksė. Pe imdando D. kleino idėją esc i os de la lengua li uanas elegí bajo uno a mę, P. F. Ruigys is yškino opozición p incipal: šalu inis (nu odė is šalu ines a mes: d i Didžiojoje Lie u oje, ieną P ūsijos Lie u oje). Según la denunciado a, ele ando la es abilidad, uni e salidad y p es ijó de una a mia espec o de o os a mies, P. F. Ruigys con inuésé D. kleino comenzė á adició o mo i una leng inę común bajo una a mia. P. F. Rui- 250 benDRinė kaLba | 96 og a ija y accen ologija, po que los sace do es y maes os necesi an ap ende egulingo a imo. Rašydamas g ama iką gio g ama ika o ien uo a ne ien į kalbos pag indų išdės ymą, be i į ski umo a p ašy inės i saky inės kalbos mažinimą: ampa s a bi akcen- nelie u iams, P. F. Ruigys mucho a ención p es ó sin aksei y kalbinės komunikacinės compe encias ugdymui. Dos au o es de g amá icas isibles g ama icales sanda os desc ipción modelos de co espondencia ela ėja susiejo con len a desc iben Li u ias lengua ki imu. Lina Plaušinai y ė ( u) discuió jacúbo b odo skio (1692?1744) en el dicciona io Lexicon Ge manico-Li h anicum e Li h anico-Ge manicum p esen ada la in e elación del ma e ial con D. kleino g ama ik (p omisamien o ema Kleino g ama ikų a spindžiai B odo skio dicciona io). P íncipe in oducía a los oyen es con las peculia idades y es uc u a de es e manusc i o. es un dicciona io de muy g an olumen (p.ej., okišką dalį, que aba ca palab as desde a has a s, cons i uye al ededo 30 000 okiškų lemų) y abundan emen e ilus aciones biblinės leksikos, quo idienes y dalykinės kalbos, posakių, pa a lių, mįslių p opo cionan e. L. Plaušinai y ės eigim, desde el p ime is azo puede apa ece que en es e dicciona io casi no hay in o mación de ca ác e g ama ical, pe o bas an e dėsningas su p es ación en cie os casos (p. ej., acla ando o dis inguindo homonimos signi icados) indica el dicciona io engėją u ėjusų planą, cuando al in o mación es necesa ia. La inamen e ó okiamen e o mulojadas g ama icas no as j. b odo skio ocodyne p esen an an e lemų. D. kleino g ama ikos de in luencia pėdsakai en es e dicodyne son mani idús. es o e lejase y en el dicciona io del e bo, pe o la lexis coincidys sie inos más con D. kleino Compendium Li anico-Ge manicum que con su 1953 m. ejemplos g ama ícos. j. b odo skis s engėsi p opo ciona y neu ales (no knyginių) ejemplos. P anešado a señaló pa cial posibilidad, que cie a pa e de D. kleino ejemplos podían en a a a és in e mediininku apusį o o uen e Cla is Ge manicoLi h ana ocyną. gied ius subačius (ilinojaus uni e sidad, Čikaga; ins i u o de his o ia de Li uania) discuė en uno de simono Daukan o hand aščių andamo D. kleino g ama ica nuo ašo peculia idades (p anešimo ema Daukan as y Kleino g ama ica). apy ikslį des e inda o del g ama ico nuo ašo copijamien o iempo in es igado de e miné según és e y o o s. Daukan o manus aščio Ex ac os de bookįgų sob e e nog a ie y his o je papie simila idad, pe mi iendo g ama ico nuo ašą sie i con el pe íodo m. 1828 o cuan o más a dío. P anešime p esen a y a s. Daukan o nuo ašo es uc u a y genezė: lo que s. Daukan o nuo ašas p opo cionan no oda (nė a pi mų ke u ių g ama ikos p adžios bei kele o pabaigos sky ių) y nenuoseklų (p. 49 al a al a g ama ikos ex o desde p. 89 g ei has a 93) D. kleino g ama ika os pe ašą, ččiaujūRa ė PajėDienė. La p ime a imp udin ai g ama ikai de lenguas Li u ias 370 años 251 siai sie ina con nu ašymu no desde o iginalalo, y desde o o nuo ašo. al nuo ašo o igen con i ma si pe mi e y papie iaus cualidad, a kingas man aščio olos sudo ación y s. Daukan o no aba nies aie [ ūks a], mos ando que él e a sup a ęs, que pe si ašo de de ek inio nuo ašo. Según in o mó, al ez diezmeciu más a de s. Daukan o esc ibi o juod aščio pa aš ėje mencion D. kleino g ama ica y su ada mía expues as las no as sob e a mes, y 1853 m. laiške F yd ichui ku šaičiui s. Daukan as pidiendo él pa ūpin i D. kleino g ama a iką la ynų kalba. esumiendo g. subačiaus señaló que, aunque s. Daukan as a ias eces en di e en es luga es y en di e en e iempo Rygoje (nuo ašas), sank Pe e bu ge (comen a as sob e p a a mę) y a niuses (laiškas F . ku šaičiui) mos ó a ención a D. kleino en 1953 m. g ama ikai, sin emba go muy aiškių e idencia de que es a g ama ika él se ía más plausiblemen e u ilizada en o os de sus abajos, no exis e (D. kleino sie inas neben su s. Daukan o en el sis ema de esc i u a m 1828 m. apa ecida, como diak i us, Ō, Ō). semina io bajiamojoje discusión ju gi a enckienė (Lki) papasóó sob e Li u iškų XiX a. g a ikų sąsajes con D. kleino g a ikomis. y ėjos eigimu, G amma ica Li anica ėmėsi y Augus as Schleiche is, 18561857 m. esc ibiendo Handbuch de li auischen Sp ache, y F. ku šai is, p epa ando G amma ik de li auischen Sp ache, espé ase que y kazimie as jaunius, cuyo g ama ica de los idiomas Lie u ių (18851892) ue išspausdin a m. como a i mó . zubai ienė, my miezkolo kle iszka g ama ika (1886) ambién p epa a (su a) según Dinoino o F. . Hako g amá ico de ejemplo. los in o mes del semina io e ela on que el in e esamien ois li uanis iniu D. kleino he edimo con el co e del iempo nolops a. 2009 m. mencionado D. kleino 400-ųjų nacido ani e sa ios jubiliejus complemen é con su asmeniu y di e saiapuse c ea i aba elacionados in es iginamien os abundá, incen i o D. kleino lib os de elec ónicos pe ašos c eū imo y sclaidá. es p obable, que bellamen e mencionada b andi p ime a g ama ica de la lengua li uanas sukak is ambién ecibi á nue a ola de publicaciones cien í icas y es imula á p ecisos da os de a chi , papildysiancias nues a pe cepción sob e D. kleino pe sona y su c eación. 2023 ecibida 12 22 jūRa ė PajėDienė Lie u ių kalbos ins i u as Pe o ileišio g. 5, L -10308 ilnius [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed]