AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne –
ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej
97
AnnA KAczAn
Uniwe sy e Ma ii Cu ie-Skłodowskiej w Lublinie
ORCID id:
h ps://o cid.o g/0000-0001-7717-0532
OBSZARY BADAŃ: e nolingwis yka, językowy ob az świa a, polska kul u a ludowa.
DOI: h ps://doi.o g/10.35321/bkalba.2024.97.05
JAKIE TO ŁADNE, A TAKIE SZKUDNE –
OBRAZ KĄKOLU W POLSKIEJ KULTURZE
LUDOWEJ
SŁOWA KLUCZOWE:
kąkol, s e eo yp, językowo-kul u owy ob az świa a, polska
kul u a ludowa.
ADNOTACJA
A ykuł p ezen uje językowo-kul u owy ob az kąkolu, ośliny, k ó a jes ka ego y-
zowana jako chwas , kwia i zioło. Pełna we sja hasła KĄKOL znajdzie się w ósmym
zeszycie omu oślinnego Słownika s e eo ypów i symboli ludowych pn. G zyby, chwa-
s y, skupiska oślin pod ed. Je zego Ba mińskiego i S anisławy Nieb zegowskiej-
-Ba mińskiej. Zgodnie z założeniami de inicji kogni ywnej ludowe wyob ażenie
kąkolu zos ało z ekons uowane na pods awie danych językowych (m.in. óżnoga-
unkowych eks ów olklo u: p zysłów, pieśni, opowieści wie zeniowych, pisanej
poezji chłopskiej) o az zw. danych p zyjęzykowych ( j. zapisów wie zeń i opisów
p ak yk ludowych – ob zędowych, magicznych, leczniczych). Ma e iał dokumen-
acyjny pochodzi z ka o eki Słownika s e eo ypów i symboli ludowych, k ó a znaj-
duje się w P acowni E nolingwis ycznej im. Je zego Ba mińskiego w Lublinie.
ABSTRACT
The a icle p esen s he linguis ic and cul u al image o co ncockle, a plan ha
is ca ego ized as a weed, a lowe o a he b. The ull e sion o he en y o
co ncockle (Polish: KĄKOL) will be included in he Dic iona y o Folk S e eo ypes
and Symbols, he olume Mush ooms, Weeds, Plan Clus e s, pa VIII, edi ed by
Je zy Ba miński and S anisława Nieb zegowska-Ba mińska. In acco dance wi h
he assump ions o he cogni i e de ini ion, he olk image o co ncockle was
econs uc ed on he basis o linguis ic da a (including a ious ypes o ex s o
olklo e: p o e bs, songs, belie s o ies, w i en peasan poe y) and he so-called
co-linguis ica a (i.e. eco ds o belie s and desc ip ions o olk p ac ices: i ualis-
98
BENDRINĖ KALBA | 97
ic, magical, o medicinal). The documen a y ma e ial comes om he da abase
o he Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols, a chi ed a he Je zy Ba miński
E hnolinguis ic Uni , UMCS, Lublin.
Kąkol polny (Ag os emma gi hago L.) o pospoli y chwas osnący daw-
niej najczęściej w zbożu. Obecnie z powodu s osowania he bicydów
o az sku eczniejszego czyszczenia zia en zbóż g ozi mu wyginięcie, dla e-
go zos ał umieszczony na polskiej cze wonej liście w ka ego ii NT (nea
h ea ened) – ga unek bliski zag ożenia1. Zobaczenie kąkolu polnego w ś o-
dowisku na u alnym jes już p awie niemożliwe, za o można kupić jego
nasiona w sklepie og odniczym, gdyż szkodliwy dawniej chwas jes obec-
nie wysiewany w og ódkach czy na łąkach – ak uje się go jak kwia .
Celem a ykułu jes p zeds awienie językowo-kul u owego ob azu kąko-
lu w polskiej adycji ludowej. Zgodnie z założeniami de inicji kogni ywnej,
k ó a „za cel główny p zyjmuje zdanie sp awy ze sposobu pojmowania p zed-
mio u p zez mówiących danym językiem” (Ba miński 1988: 169) w ekon-
s ukcji wyob ażenia kąkolu wyko zys ano słownic wo (nazwy, synonimy,
azeologizmy), eks y (p zysłowia, pieśni, opowieści wie zeniowe, pisaną
poezję chłopską), a akże ludowe wie zenia i p ak yki, zw. dane p zyjęzy-
kowe (Ba miński 1996: 11). P zy oczony ma e iał dokumen acyjny pocho-
dzi z P acowni E nolingwis ycznej im. Je zego Ba mińskiego UMCS, gdzie
pows aje lubelski Słownik s e eo ypów i symboli ludowych (SSiSL)2. Dla po-
zeb a ykułu połączyłam część eksplikacyjną z dokumen acyjną, k ó e
w Słowniku są zazwyczaj ozdzielone, i zamieściłam jedynie agmen y wy-
b anych eks ów. Pełna we sja hasła KĄKOL ukaże się w os a nim zeszycie
omu poświęconego oślinom: Chwas y, g zyby i skupiska oślinne.
W ludowym ob azie kąkolu ujawniają się nas ępujące ase y, czyli swo-
is e ka ego ie seman yczne, „jedno odne z jakiegoś punk u widzenia” (Ba -
miński 1996: 16): nazwy, ka ego yzacje, pochodzenie, wygląd i właściwości,
ilość i miejsce wys ępowania, lokaliza o , święcenie, p ak yki zapobiegające
kąkolowi, zas osowania p ak yczne, ob zędowe i magiczne, lecznicze, p ze-
powiednie, symbolika. Dobó ase i ich układ nie jes p zypadkowy, zale-
ży od ypu hasła i p zyję ego składnika nad zędnego (Ba miński 1988:
182) – w p zypadku kąkolu jes nim chwas .
1 h ps://pl.wikipedia.o g/wiki/K%C4%85kol_polny.
2 SSiSL p zeds awiła bliżej Ka a zyna P o ok w a ykule: Słownik s e eo ypów i symboli
ludowych jako słownik e nolingwis yczny (na p zykładzie hasła pe z) (P o ok 2023: 54–70).
AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne –
ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej
99
KĄKOL
[NAZWY] Ogólnosłowiańska nazwa kąkol3 (w s a opolszczyźnie akże kąko-
lica SS p U b 3: 263) jes pok ewna z li ewskim kañkalas ‘dzwonek, b zękadło’
i bywa sp owadzana do psł. *kolkolъ ‘na zędzie dźwiękowe (z wypalanej gliny),
ypu g zecho ki czy koła ki’, w ó nie ‘dzwonek, dzwon’ od pie. *kel ‘wołać,
k zyczeć, dźwięczeć, b zmieć’ Bo SE 226, podob. Sł SE 2: 118–119. Nazwa
kąkol mo ywowana jes więc ksz ał em kwia u kąkolu, k ó y p zypomina
dzwonek, co po wie dzają nazwy synonimiczne ej ośliny: dzwoniec SGP PAN
7: 320, dzwonek Udz Biec 145. B ückne łączy nazwę kąkol z psł. *kąk-, kuk-
„o wszelkiej k zywiźnie, zagię ości” B üc SE 224, mo ywując jej pows anie
gię kością i k zywym ksz ał em łodyg Dub Os 131.
Inne synonimiczne nazwy kąkolu nawiązują do p zypisywanego mu po-
chodzenia – diabeł SGP PAN 5: 511, diabelskie kwia y, oślina diabelska
Wan Pol 109, diabelskie ziele, bo mówili, że ono jes związane ze złymi moca-
mi Pelc SGLub 5: 124. Z kolei nazwy sza ański kwia uszek, złyducha kwia -
ki łumaczy się wyglądem kwia u kąkolu, bo on akie oski [= óżki] wkoło
ma Rog Wag 271, 314 – są o ząbki wychylające się spod pła ków (Rogow-
ska 1998: 77). Nazwę zėga ki SGŚ Wyd 14: 184 wyjaśnia się podobieńs wem
„widzianego z gó y kwia u kąkolu do a czy zega ka”, gdyż na pu pu owych
pła kach widoczne są ciemne k eseczki p zypominające wskazówki. Chwas
en, osnąc w zbożu „k adnie chleb” (Rogowska 1998: 77), dla ego jes
nazywany złodzėjem Sych SGKasz 6: 235, być może podobną mo ywację
ma akże nazwa kąkolu p zepad Ka ł SJP 5: 153. Z powodu cza nych nasion
kąkol nosi nazwę cza nucha, cza nuszka Ka ł SJP 1: 746; z kolei nazwy
boligłów SGP PAN 2: 367 i szalonka Spól Naz 24 mogą mieć związek
z ującymi właściwościami nasion, choć zdaniem Waniakowej nazwa boli-
głów (odnosząca się akże do chab a bława ka) wiąże się aczej z ob i ością
wys ępowania ego chwas u w zbożu, co ba dzo je osłabia, więc jes powo-
dem zma wienia dla olników (Waniakowa 2019: 181).
[KATEGORYZACJA] Kąkol powszechnie uważa się za chwas , np: Kąkol
o paskudny chwas Pelc SGLub 5: 204, Konkol niby doś aki p zijymny, bo
ilje owy, ale o yz chwas Kąś Podh 5: 35, akże w ludowej poezji:
3 Pie wo nie nazwa kąkol odnosiła się do życicy ocznej (Lolium emulen um) SS p U b 3:
262, k ó a podobnie jak kąkol jes ującym chwas em zbożowym, dla ego gdy w eks ach
olklo u mowa o kąkolu, może chodzić o życicę oczną zob. Fisch Roś 188. Nazwa kąkol
była odnoszona akże do i le ki (Lychnis) i cza nuszki (Nigella sa i a) Maj Słow 1: 129.
100
BENDRINĖ KALBA | 97
Albo e chwas y. Rwałem je na polu
i wałem z siebie..., ale żal mi było
– a pole p zecież by się oczyściło –
ych polnych maków i bladych kąkolów. (S anisław Buczyński; Ad Zło e 32);
Pa zy Jezus: pus e cha y,
pus e pola, nieobsiane,
osną os y i kąkole,
zachwaszczone i niechciane. (Ma ia Majch zak; Niew P ow 160).
Zdaniem Bańkowskiego nazwa kąkol wiąże się z li ewskim keñk i ‘szkodzić’
Bań ES 1: 653, więc już sama nazwa ej ośliny implikuje hipe onim chwas .
Kąkol jes ównież ka ego yzowany jako kwia (po . nazwę kąkolu – dia-
belskie kwia y), czasem z dop ecyzowaniem kwia polny, dziki: Sȯ kwia i
dzike: chabe abo mod ak, kůnkůl, ognicha, mlyć, ůmniůnek, macie zůnka,
ba wiik Gó n Malb 2: 203. W pisanej poezji chłopskiej częs o wymienia się
go z innymi polnymi kwia ami: makiem i chab em bława kiem:
Kiedy zabie zesz mnie o Jezu
z padołu świa a pięknego,
pozwól mi zab ać polnych kwia ów,
maków, kąkoli i bława ów. (Ma ia Gleń; TL 2005/1–4: 101);
Kwia y i zioła se deczne
z bożej łaski na poży ek i adość
dane człowiekowi,
z pielg zymich d óg pozbie ane:
umianki, złocienie
/ ... / z pszenicznych łanów maki,
chab y, kąkole...
ośpiewane skow onkiem. (S anisława Łapińska; Niew Pył 111).
Ponieważ kąkol święcono i s osowano w p ak ykach magicznych i ( za-
dziej) leczniczych, mówiono o nim akże ziele/zioło, np. w p zysłowiu:
Chociaż kąkolu nie sieją, mnoży się o ziele NKPP kąkol 6 czy w wie szu:
B zozo spod kapliczki p zyd ożnej –
y pokazałaś pie wszą ścieżynę
na ojców moich pole
gdzie osły zioła wszelakie
maki chab y kąkole
a ja maleńki obaczek
nie miałem pojęcia
ileż u piękna i ba w zobaczę (Władysław Koczo ; TL 1997/3: 13).
AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne –
ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej
101
[POChODZENIE] Wie zono, że Pan Bóg nasiał zboże, a diabeł kąkol TL
2009/3–4: 44, co znalazło odbicie w p zysłowiu: Pan Bóg pszenicę mnoży,
a diabeł kąkol spo zy NKPP pszenica 17 (na Kaszubach mówiono, że kąkol
o diablå pszenica Sych SGKasz 2: 229) i we wspomnianych już nazwach
kąkolu – diabeł, oślina diabelska, diabelskie kwia y/ziele.
Na p zekonanie o diabelskim pochodzeniu kąkolu miała zapewne wpływ
nowo es amen owa p zypowieść o chwaście (we wcześniejszych łumacze-
niach Biblii, np. Jakuba Wujka była o p zypowieść o kąkolu), k ó ą Jezus
głosi łumowi4. Wyjaśnia po em apos ołom (M 13, 36–43), że dob ym
nasieniem, pszenicą, są synowie k óles wa, chwas em zaś synowie Złego. Nie-
p zyjacielem zaś, k ó y posiał chwas jes diabeł. Być może dla ego na Po-
mo zu wie dzono, że nie należy z ywać kąkolu, gdyż g ozi o opę aniem
Sych SGKasz 1: 96. Wie zono akże, że właścicieli pól, na k ó ych jes dużo
kąkolu, sza an s a a się nakłonić do g zechu Fisch Roś 187.
[WYGLĄD I WŁAŚCIWOŚCI] Kąkol ośnie wysoki, ma długie, gię kie
łodygi, k ó e mogą się pochylać, zob. nazwy. Łodygi e częs o ozgałęzia-
ją się, dla ego w pieśniach mowa o kie zu, czyli k zaku kąkolu, np.
Na półwiejskim polu s oi kie z kąkolu, zebaby go wykopać.
Podobała mi się u sąsiada dziołcha, gdyby mi ją chcieli dać! (Pieś Śl 2: 211);
Na mazewskim gołém polu s oji os y kie z kąkolu,
nie zalicaj mi się, chłopak, y mazewski sma kolu (K 22 Łęcz 197).
Kąkol ma białe kwia uszki i akie óżowe Pelc SGLub 5: 205. O kwia ach
kąkolu mówi się akże, że są ılje owe Kąś Podh 5: 35, pu pu owe Pelc SGLub
5: 205; w gwa ze śląskiej p zymio nik kąkolowy oznacza kolo iołkowy SGŚ
Wyd 14: 184. Kwia kąkolu o ksz ałcie dzwonka (s ąd jego nazwy dzwonek,
dzwoniec) akie oski [= óżki] wkoło ma (ząbki wychylające się spod pła -
ków), a widziany z gó y p zypomina a czę zega ka, zob. nazwy.
Kąkol, Boże, jakie o ładne, a akie szkudne – mówiono Pelc SGLub 5: 205,
gdyż jag okwi nie, o mo aki czo ne kulki, ke e sie wysieje i zaź na nowo ośnie5
4 Niep zyjaciel nasiał chwas u między pszenicę, gdy ludzie spali. Gospoda z nie pozwala
sługom go wy wać, by zbie ając chwas nie wy wali azem z nim i pszenicy, dopie o w czasie
żniwa powie żeńcom: Zbie zcie najpie w chwas i powiążcie go w snopki na spalenie; pszenicę
zaś zwieźcie do mego spichle za M 13, 24–30.
5 W zeczywis ości kąkol nie wysypuje nasion na ziemię – doj zewają one w ym samym
czasie, co zia na zbóż, zos ają zeb ane azem z nim i mogą być wysiane dopie o w kolejnym
sezonie h ps://www.sgs.com/pl-pl/ak ualnosci/2024/05/nasiona-chwas ow-w-zbozach.

102
BENDRINĖ KALBA | 97
SGŚ Wyd 14: 184. Duże, g ube, cza ne zia nka (s ąd nazwy cza ny kąkol Ros
Symb 1: 160, cza nucha, cza nuszka) są ujące, po . az. od kąkolu oczy płyną
NKPP bleko , obeż eć się kąkolu ‘oszaleć, zgłupieć’ SOWM 3: 14. Według e-
lacji po ocznej ni ma na świecie s wo zenia, żeby o zjadło zia no, ani konie ani
pies, no nik ego nie zje, o jes s aszna go ycz TN Śliwnica 1994.
[ILOŚć I MIEJSCE WYSTęPOWANIA] Kąkol wys ępował powszech-
nie, moc go było TN Chołowice 1998; w pieśni żołnie ze pocieszają dziew-
czynę po śmie ci ukochanego:
Nie płacz, panno, nie płacz, nie żałuj am ego.
Jedzie nos u ysionc, wybie z se jednego.
Żeby wos u było jak w polu konkolu,
żoden z wos nie aki, jak Jasio do s oju. (Wisła 1899: 110).
Uważano, że Każde pole odzi kąkole NKPP kąkol 1, W kożdim zbożë
muszi bëc kąkol T ed Kasz 132, najczęściej jednak ósł on w pszenicy i życie:
Na bacho zeckiem polu pszenica pełna kąkolu,
a u naszego pana pszenica malowana. (K 35 P zem 48);
Na zieleńskim polu ośnie kąkol w życie,
jak się en kąkol ozwinie, p zyjdę, luba, do cię. (Pła K ak 213).
Panowało p zekonanie, że chwas en nie p zepadnie T ed Kasz 132, nie
zginie NKPP kąkol 3. Jednak e a o wyp yskujo, o musi ni ma konkolu Rog
Wag 271. Jak zauważa chłopski poe a Władysław Koczo : w zbożach od la
nie ma os ów ni kąkolu Niew P ow 111.
[LOKALIZATOR] Uważano, że gdy kąkol u ośnie, chę nie siada i od-
poczywa na nim diabeł niewidzialny dla ludzkiego oka. „Gdy się kąkol
ob aca w ęce, można uj zeć, jak w nim diabeł ogami usza” Sych SGKasz
1: 96. Wie zenie, że diabeł p zebywa na kąkolu po wie dzają opowieści
wie zeniowe:
Jednėgo azu siedział djabeł nad d ogȯ na kąkolu w zbożu i czekał. Jak p ziszła jedna
panna i an kwia ek u wała, od azu djabeł w nia wlaz. Po amu jednak z ni ch oś
djabła wignał, ale djabeł zaś mȯwiėł: Puda usiȯść znȯwki kele d ogi i znȯwki w nia abo
w kogo jinszėgo wlėza. (Sych SKoc 1: 96);
Jeden s a szy człowiek z Rzeczycy Długiej opowiadał, co mu się p zyda zyło w s odo-
le około 1920 . W p zeddzień plewił on pszenicę z kąkolu. Zeb ał go spo o i p zyniósł
do s odoły, gdzie zwalił na kupę w kącie pod ścianą ... pos anowił użyć ego chwas u
AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne –
ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej
103
na ściółkę pod bydło. Ponieważ łodygi kąkolu były zby długie, wziął je na pniak, żeby
po ąbać na d obne części. Kiedy siekie ą p ze ąbał łodygi chwas u pa ę azy, doj zał,
że coś się usza w p zecię ych kawałkach leżących na ziemi. Gdy os zem siekie y
zaczął je ozga niać na wszys kie s ony, w edy zobaczył małego diablika p zecię ego
na pół. (Gaj S al 187).
[ŚWIECENIE] Kąkolu zwykle nie święcono, bo o chwas Nieb P zes 155,
jednak w niek ó ych egionach Polski bywał święcony ZWAK 1890: 213, np.
p zez gó ali w dniu Ma ki Boskiej Zielnej (15 VIII), z p zekonaniem, że wów-
czas nie będzie odził się w owsie MAAE 1907: 115, Kąś Podh 5: 35.
Kąkol święcono akże w wianuszkach w ok awę Bożego Ciała MAAE
1908: 120, TL 1997/2: 21.
[PRAKTYKI ZAPOBIEGAJĄCE KĄKOLOWI] Mówiono, że kąkol o
je w óg olnika TN Śliwnica 1994, bo ba dzo szkodzi zbożu TN Chołowice
1998, a am, gdzie ośnie, ni ma chleba Sych SGKasz 6: 229. S osowano
więc óżne p ak yki, by nie ósł w zbożu.
Najpie w pole głęboko o ano, by oczyścić ziemię z chwas ów – w pieśni
Janiczek jedzie na pole zao ywać kąkole Rog Śląsk 45; pod pie wszą zao aną
skibę kładziono kąkol i śpiewano: O ać, chłopie, o ać, bo y dob ze o zesz,
nasiejesz pszenicy, u odzi się owies Udz Biec 145. Aby „diabeł nie zasiał
kąkolu”, na Pogó zu uż po północy z Wielkiej Sobo y na Wielką Niedzie-
lę, gospoda z w ykał w pole k zyżyki z obione z pędów kokoczki (lub in-
nych) i święcił je za pomocą palmy Ko U ok 138. W Wielki Poniedzia-
łek – według ludowego wie sza – każdy chłop w polu zuca z jaj sko upy, by
nie miał kąkolu Lud 1895: 87.
Zapobiec kąkolowi i innymi chwas om o az cho obom zboża, miało
akże obieganie p zez chłopców pól z pochodniami w Zielone Świą ki (Ze-
słanie Ducha Świę ego), wołano wówczas:
Uciekaj kąkoli, bo cię będę smolił.
A ja świecę i odpędzam pomie licę.
Uciekaj śmieciu, bo cię będę świecił!
Świeć się, świeć, uciekaj śmieć! (Ko U ok 145).
Podobnie obiono w wigilię św. Jana (23 VI) – suszone na s ychu p zez
cały ok „pa yki, ziela: jak kąkol, bława i p.” wiązano azem, za ykano na
kij, podpalano i biegając z ym, wołano: Dziś wigilia św. Jana, sobó ka za-
palana Lud 1902: 424.
104
BENDRINĖ KALBA | 97
Z upływem czasu zboże p yskano: Jak osło zboze, o sie pilnowało, coby
za duzo nie u osło konkolu i inksego zielska. T za zagóny op yskać Kąś Podh
5: 35. Gdy mimo ych zabiegów kąkol u ósł, wy ywano go – mo yw pie-
lenia kąkolu jes popula ny w poezji i pieśniach, częs o ma znaczenie sym-
boliczne (e o yczne):
os a nia pszenica zaszumi po obie,
a z k ó ej nik e az nie wy wie kąkolu,
i wszys kie pieszczone p zez ciebie zagony
w sie o y się zmienią (S anisław Pudełkiewicz; We Ojcz 245);
P zyjechali kawali y z wojny,
py ali sie dziewcyny nadobny:
Cyście nie widzieli? Jak am jadu z pola,
am wybie a psenicke z kąkola (Wisła 1902: 711);
W Sygneczowie za dwo em ośnie ży ko z kąkolem,
idźże, Ma yś, wyplew go, spo kasz Jasia, odzeń go.
Poszła Ma yś ży ko pleć, zeby biały chlebuś jeść,
z Jasieńkiem się spo kała, do ży ka go zab ała.
Ale zamias kąkol wać, poszli se do cienia spać. (Pła K ak 105).
Wy wany kąkol palono:
Jeszcze z pszenic chciałbym wyb ać spo ysz,
Na spalenie wy wać kąkol, ose (S anisław Buczyński; Niew Pył 30).
Zapobiec kąkolowi miały akże p ak yki w dniu św. G zego za (3 IX),
w zw. świę o kąkola – w okolicach P zemyśla dzieci z samego ana biega-
ły z pszennymi plackami (bochnoczkami i kukiołkami) wzdłuż ojcowskiego
pola, śpiewając:
Konkolu, konkolu, nie ośnij po naszem polu,
ylko po żydowskim i pańskim.
Panowie, żydowie pieką se kołacze,
a my niebo aki ni momy nijaki.
Po em wy ywały kąkol i zucały go na wszys kie s ony. Po p zyjściu na
koniec swego pola, siadały i zjadały swoje zapasy; nas ępnie w acały do wsi,
by spędzić esz ę dnia na zabawie O L 1930: 17. W wigilię Bożego Na o-
dzenia (24 XII) zeb ane z podłogi izby śmieci wy zucano za zekę, na wodę
lub spalano na polu, aby kąkol i inne chwas y nie niszczyły zasiewów Wes
Śląsk 215.
AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne –
ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej
105
Mimo ych wszys kich zabiegów zia na zbóż były częs o zanieczyszczone
nasionami kąkolu, dla ego czyszczono je – p ze akiem Wi Baj 48 lub młyn-
kiem Ba PANLub 3: 84, gdyż mąka z doda kiem kąkolu je ca na Dub Os
132 i go zka; Kaszubi mówili o niej: mąkol o kąkol Sych SGKasz 3: 123.
[ZASTOSOWANIA PRAKTYCZNE] Kąkol ma ładny kwia i gię kie
łodygi, dla ego dzieci i dziewczę a chę nie wiły z niego wianki (łacińska
nazwa kąkolu Ag os émma oznacza w p zenośni: ‘ oślina nadająca się (uży-
wana) do wicia wieńców’ Rej Poch 19), co znalazło odbicie w pieśniach:
Kąkolu, kąkolu, nie siej sie po polu,
bo cie panny lubią, na wianki cie skubią (ZWAK 1890: 213);
Chodziła po polu, sukała kąkolu,
znalazła kwiá ecek, uwiła wiánecek (Świę Nad 270);
Biały Janie, biały Janie! A jes ci a we dwo ze nadobna Ma ysia, biały Janie!
Ma wianecek z kąkolu, suka chłopców po polu. Biały Janie! (Wisła 1899: 664).
Z kąkolu obiono bukie y, uważano, że bukie ładny był z ego TN Cho-
łowice 1998:
Zdziwiony skow onek, co miedzom p zyg ywa,
p zegania świe go em: – To jeszcze nie żniwa!
Pod g usza p zyd ożną p zysiadam sk uszona
i ulę kąkoli bukiecik w amiona (Ewa Jowik; TL 2017/1–2: 54).
Hej, ja o sobie jes em k ól
Wś ód lasów, łanów, łąk i pól!
/…/
K óles wa mego k ainę
Za niecaluśką godzinę
Obejdę w koło, wsze z i wzdłuż,
Opłynę mo zem ali zbóż,
K ó e mi biją pokłony,
Składają w dani swe plony...
Bukie y kwia ów, boga e
Makiem, kąkolem, bława em. (An oni Kucha czyk; Pig Wyb 149).
[ZASTOSOWANIA OBRZęDOWE I MAGICZNE] Kwia kąkolu był
wyko zys ywany w ob zędach i magii – na zakończenie żniw w K akowskiem
s a sze kobie y wiły „wieńce z pok zyw, os u, lebiody, wilka, kąkolu i w ogó-
le ze wszys kich polnych chwas ów”, mając je na głowach szły do dwo u
112
BENDRINĖ KALBA | 97
LITERATURA
Ba miński Je zy 1988: De inicja kogni ywna jako na zędzie opisu kono-
acji. – Kono acja, ed. J. Ba miński, Lublin: Wydawnic wo UMCS, 169–183.
Ba miński Je zy 1996: O „Słowniku s e eo ypów i symboli ludowych”. –
Słownik s e eo ypów i symboli ludowych 1: Kosmos, z. 1: Niebo, świa ła nie-
bieskie, ogień, kamienie, ed. J. Ba miński, zas ępca ed. S. Nieb zegowska,
Lublin: Wydawnic wo UMCS, 9–34.
Pieka czyk Do o a, Szadu a Joanna 2007: Chabe , Kon eks y.
Polska Sz uka Ludowa 1, 136–148.
P o ok Ka a zyna 2023: „Słownik s e eo ypów i symboli ludowych” jako
słownik e nolingwis yczny (na p zykładzie hasła pe z). – Bend inė kalba 96,
54–70.
Rogowska Ewa 1998: Z kaszubskiego zielnika: kąkol. – Pome ania 7/8,
76–77.
Waniakowa Jadwiga 2019: Polskie gwa owe nazwy chab a bława ka. –
Cen au ea cyanus L. na le słowiańskim i eu opejskim. – P ace Filologiczne
74, 173–187.
Gau a 2024-10-26
P iim a 2024-11-07
AnnA KAczAn
THIS IS PRETTY, BUT SO DAMAGING –
ThE LINGUISTIC AND CULTURAL IMAGE
OF CORNCOCKLE IN POLISh FOLK TRADITION
Summa y
The a icle p esen s he linguis ic and cul u al image o co ncockle (Polish:
KĄKOL) in Polish olk adi ion, econs uc ed wi hin he me hodology o Je zy
Ba miński’s cogni i e de ini ion ( ull applica ion in: Dic iona y o Folk S e eo ypes
and Symbols). The desc ip ion is based on lexical da a (names, synonyms, ph a-
seological uni ), ex s (p o e bs, songs, w i en peasan poe y, belie s o ies), as
well as olk belie s and p ac ices (i.e., he so-called co-linguis ic da a). The da a
come om Je zy Ba miński’s E hnolinguis ic Uni a UMCS, whe e he Dic ion-
a y o Folk S e eo ypes and Symbols (SSiSL) is being compiled. In Polish olk
cul u e, i was belie ed ha co ncockle (unlike whea ) was c ea ed by he de il
(hence i s o he names: de il (diabeł), de il’s lowe (diabelski kwia ek), de il’s he b
(diabelskie ziele)). Co ncockle is a weed ha usually g ows in whea and ye.
howe e , due o i s appea ance (beau i ul lowe s), i is also ca ego ized as a
lowe (i was used o making bouque s o w ea hs), and due o i s medicinal

AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne –
ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej
113
uses (despi e he poisonous black seeds), i was some imes pe cei ed as a he b.
To emo e co ncockle om he ields, many measu es we e used, such as deep
ploughing, weeding, o bu ning o up oo ed plan s. Co ncockle is a symbol o
some hing e il, ha m ul and useless. In cou ship and lo e songs, he weeding o
co ncockle by a gi l symbolizes lo e. In w i en peasan poe y, co ncockle is
pe cei ed as a deco a ion o he ield ( oge he wi h poppies and co n lowe s), an
elemen o he na i e illage, and o he beau y o he wo ld.
KEY
WORDS: co ncockle, s e eo ype, linguis ic and cul u al image o he wo ld,
Polish olk cul u e.
AnnA KAczAn
Uniwe sy e Ma ii Cu ie-Skłodowskiej w Lublinie
Pl. Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 4A/205
20-031 Lublin
[email p o ec ed]
AnnA KAczAn
TAI GRAŽU, TAČIAU ŽALINGA – RAUGĖS KALBINIS
IR KULTŪRINIS VAIZDINYS LENKŲ LIAUDIES TRADICIJOJE
San auka
S aipsnyje pa eikiamas ling is inis i kul ū inis augės (lenk. KĄKOL) į aizdis
lenkų liaudies adicijoje, a ku as pagal Je zy Ba mińskio kogni y inio apib ėži-
mo me odiką (de alus aikymas Liaudies s e eo ipų i simbolių žodyne). Ap ašymas
pa em as leksikos duomenimis (pa adinimais, sinonimais, azeologiniais iene ais),
eks ais (pa a lėmis, dainomis, ašy ine als iečių poezija, ikėjimų pasakojimais),
aip pa liaudies ikėjimais i p ak ika ( . y. adinamaisiais bend aisiais kalbiniais
duomenimis). Duomenys gau i iš Je zy Ba mińskio e noling is ikos sky iaus
UMCS, ku engiamas Liaudies s e eo ipų i simbolių žodynas (SSiSL). Lenkų liau-
dies kul ū oje bu o ikima, kad augę (ki aip nei k ie į) sukū ė elnias (iš čia i
ki i jos pa adinimai: elnias (diabeł), elnio gėlė (diabelski kwia ek), elnio žolė
(diabelskie ziele)). Raugė y a pik žolė, ku i dažniausiai auga k iečiuose i ugiuo-
se. Tačiau dėl sa o iš aizdos (g ažių žiedų) ji aip pa p iski iama gėlių ka ego i-
jai (bu o naudojama puokš ėms a ainikams pin i), o dėl medicininės paski ies
(nepaisan nuodingų juodų sėklų) ka ais bu o su okiama kaip ais ažolė. Raugės
iš laukų šalin os į ai iai, pa yzdžiui, giliai a ian , a in a deginan iš au us au-
114
BENDRINĖ KALBA | 97
galus. Raugė y a ko no s blogo, žalingo i nenaudingo simbolis. Pi šlybų i mei-
lės dainose me gelė, a in i auges, simbolizuoja meilę. Rašy inėje als iečių po-
ezijoje augės su okiamos kaip lauko puošmena (ka u su aguonomis i ugiagė-
lėmis), gim ojo kaimo, pasaulio g ožio elemen as.
ESMINIAI ŽODŽIAI:
augė, s e eo ipas, kalbinis i kul ū inis pasaulio aizdas,
lenkų liaudies kul ū a.
AnnA KAczAn
Uniwe sy e Ma ii Cu ie-Skłodowskiej w Lublinie
Pl. Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 4A/205
20-031 Lublin
[email p o ec ed]