„Jakie to ładne, a takie szkudne” – obraz kąkolu w polskiej kulturze ludowej

AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 97 AnnA KAczAn Uniwe sy e Ma ii Cu ie-Skłodowskiej w Lublinie ORCID id: h ps://o cid.o g/0000-0001-7717-0532 OBSZARY BADAŃ: e nolingwis yka, językowy ob az świa a, polska kul u a ludowa. DOI: h ps://doi.o g/10.35321/bkalba.2024.97.05 JAKIE TO ŁADNE, A TAKIE SZKUDNE – OBRAZ KĄKOLU W POLSKIEJ KULTURZE LUDOWEJ SŁOWA KLUCZOWE: kąkol, s e eo yp, językowo-kul u owy ob az świa a, polska kul u a ludowa. ADNOTACJA A ykuł p ezen uje językowo-kul u owy ob az kąkolu, ośliny, k ó a jes ka ego y- zowana jako chwas , kwia i zioło. Pełna we sja hasła KĄKOL znajdzie się w ósmym zeszycie omu oślinnego Słownika s e eo ypów i symboli ludowych pn. G zyby, chwa- s y, skupiska oślin pod ed. Je zego Ba mińskiego i S anisławy Nieb zegowskiej- -Ba mińskiej. Zgodnie z założeniami de inicji kogni ywnej ludowe wyob ażenie kąkolu zos ało z ekons uowane na pods awie danych językowych (m.in. óżnoga- unkowych eks ów olklo u: p zysłów, pieśni, opowieści wie zeniowych, pisanej poezji chłopskiej) o az zw. danych p zyjęzykowych ( j. zapisów wie zeń i opisów p ak yk ludowych – ob zędowych, magicznych, leczniczych). Ma e iał dokumen- acyjny pochodzi z ka o eki Słownika s e eo ypów i symboli ludowych, k ó a znaj- duje się w P acowni E nolingwis ycznej im. Je zego Ba mińskiego w Lublinie. ABSTRACT The a icle p esen s he linguis ic and cul u al image o co ncockle, a plan ha is ca ego ized as a weed, a lowe o a he b. The ull e sion o he en y o co ncockle (Polish: KĄKOL) will be included in he Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols, he olume Mush ooms, Weeds, Plan Clus e s, pa VIII, edi ed by Je zy Ba miński and S anisława Nieb zegowska-Ba mińska. In acco dance wi h he assump ions o he cogni i e de ini ion, he olk image o co ncockle was econs uc ed on he basis o linguis ic da a (including a ious ypes o ex s o olklo e: p o e bs, songs, belie s o ies, w i en peasan poe y) and he so-called co-linguis ica a (i.e. eco ds o belie s and desc ip ions o olk p ac ices: i ualis- 98 BENDRINĖ KALBA | 97 ic, magical, o medicinal). The documen a y ma e ial comes om he da abase o he Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols, a chi ed a he Je zy Ba miński E hnolinguis ic Uni , UMCS, Lublin. Kąkol polny (Ag os emma gi hago L.) o pospoli y chwas osnący daw- niej najczęściej w zbożu. Obecnie z powodu s osowania he bicydów o az sku eczniejszego czyszczenia zia en zbóż g ozi mu wyginięcie, dla e- go zos ał umieszczony na polskiej cze wonej liście w ka ego ii NT (nea h ea ened) – ga unek bliski zag ożenia1. Zobaczenie kąkolu polnego w ś o- dowisku na u alnym jes już p awie niemożliwe, za o można kupić jego nasiona w sklepie og odniczym, gdyż szkodliwy dawniej chwas jes obec- nie wysiewany w og ódkach czy na łąkach – ak uje się go jak kwia . Celem a ykułu jes p zeds awienie językowo-kul u owego ob azu kąko- lu w polskiej adycji ludowej. Zgodnie z założeniami de inicji kogni ywnej, k ó a „za cel główny p zyjmuje zdanie sp awy ze sposobu pojmowania p zed- mio u p zez mówiących danym językiem” (Ba miński 1988: 169) w ekon- s ukcji wyob ażenia kąkolu wyko zys ano słownic wo (nazwy, synonimy, azeologizmy), eks y (p zysłowia, pieśni, opowieści wie zeniowe, pisaną poezję chłopską), a akże ludowe wie zenia i p ak yki, zw. dane p zyjęzy- kowe (Ba miński 1996: 11). P zy oczony ma e iał dokumen acyjny pocho- dzi z P acowni E nolingwis ycznej im. Je zego Ba mińskiego UMCS, gdzie pows aje lubelski Słownik s e eo ypów i symboli ludowych (SSiSL)2. Dla po- zeb a ykułu połączyłam część eksplikacyjną z dokumen acyjną, k ó e w Słowniku są zazwyczaj ozdzielone, i zamieściłam jedynie agmen y wy- b anych eks ów. Pełna we sja hasła KĄKOL ukaże się w os a nim zeszycie omu poświęconego oślinom: Chwas y, g zyby i skupiska oślinne. W ludowym ob azie kąkolu ujawniają się nas ępujące ase y, czyli swo- is e ka ego ie seman yczne, „jedno odne z jakiegoś punk u widzenia” (Ba - miński 1996: 16): nazwy, ka ego yzacje, pochodzenie, wygląd i właściwości, ilość i miejsce wys ępowania, lokaliza o , święcenie, p ak yki zapobiegające kąkolowi, zas osowania p ak yczne, ob zędowe i magiczne, lecznicze, p ze- powiednie, symbolika. Dobó ase i ich układ nie jes p zypadkowy, zale- ży od ypu hasła i p zyję ego składnika nad zędnego (Ba miński 1988: 182) – w p zypadku kąkolu jes nim chwas . 1 h ps://pl.wikipedia.o g/wiki/K%C4%85kol_polny. 2 SSiSL p zeds awiła bliżej Ka a zyna P o ok w a ykule: Słownik s e eo ypów i symboli ludowych jako słownik e nolingwis yczny (na p zykładzie hasła pe z) (P o ok 2023: 54–70). AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 99 KĄKOL [NAZWY] Ogólnosłowiańska nazwa kąkol3 (w s a opolszczyźnie akże kąko- lica SS p U b 3: 263) jes pok ewna z li ewskim kañkalas ‘dzwonek, b zękadło’ i bywa sp owadzana do psł. *kolkolъ ‘na zędzie dźwiękowe (z wypalanej gliny), ypu g zecho ki czy koła ki’, w ó nie ‘dzwonek, dzwon’ od pie. *kel ‘wołać, k zyczeć, dźwięczeć, b zmieć’ Bo SE 226, podob. Sł SE 2: 118–119. Nazwa kąkol mo ywowana jes więc ksz ał em kwia u kąkolu, k ó y p zypomina dzwonek, co po wie dzają nazwy synonimiczne ej ośliny: dzwoniec SGP PAN 7: 320, dzwonek Udz Biec 145. B ückne łączy nazwę kąkol z psł. *kąk-, kuk- „o wszelkiej k zywiźnie, zagię ości” B üc SE 224, mo ywując jej pows anie gię kością i k zywym ksz ał em łodyg Dub Os 131. Inne synonimiczne nazwy kąkolu nawiązują do p zypisywanego mu po- chodzenia – diabeł SGP PAN 5: 511, diabelskie kwia y, oślina diabelska Wan Pol 109, diabelskie ziele, bo mówili, że ono jes związane ze złymi moca- mi Pelc SGLub 5: 124. Z kolei nazwy sza ański kwia uszek, złyducha kwia - ki łumaczy się wyglądem kwia u kąkolu, bo on akie oski [= óżki] wkoło ma Rog Wag 271, 314 – są o ząbki wychylające się spod pła ków (Rogow- ska 1998: 77). Nazwę zėga ki SGŚ Wyd 14: 184 wyjaśnia się podobieńs wem „widzianego z gó y kwia u kąkolu do a czy zega ka”, gdyż na pu pu owych pła kach widoczne są ciemne k eseczki p zypominające wskazówki. Chwas en, osnąc w zbożu „k adnie chleb” (Rogowska 1998: 77), dla ego jes nazywany złodzėjem Sych SGKasz 6: 235, być może podobną mo ywację ma akże nazwa kąkolu p zepad Ka ł SJP 5: 153. Z powodu cza nych nasion kąkol nosi nazwę cza nucha, cza nuszka Ka ł SJP 1: 746; z kolei nazwy boligłów SGP PAN 2: 367 i szalonka Spól Naz 24 mogą mieć związek z ującymi właściwościami nasion, choć zdaniem Waniakowej nazwa boli- głów (odnosząca się akże do chab a bława ka) wiąże się aczej z ob i ością wys ępowania ego chwas u w zbożu, co ba dzo je osłabia, więc jes powo- dem zma wienia dla olników (Waniakowa 2019: 181). [KATEGORYZACJA] Kąkol powszechnie uważa się za chwas , np: Kąkol o paskudny chwas Pelc SGLub 5: 204, Konkol niby doś aki p zijymny, bo ilje owy, ale o yz chwas Kąś Podh 5: 35, akże w ludowej poezji: 3 Pie wo nie nazwa kąkol odnosiła się do życicy ocznej (Lolium emulen um) SS p U b 3: 262, k ó a podobnie jak kąkol jes ującym chwas em zbożowym, dla ego gdy w eks ach olklo u mowa o kąkolu, może chodzić o życicę oczną zob. Fisch Roś 188. Nazwa kąkol była odnoszona akże do i le ki (Lychnis) i cza nuszki (Nigella sa i a) Maj Słow 1: 129. 100 BENDRINĖ KALBA | 97 Albo e chwas y. Rwałem je na polu i wałem z siebie..., ale żal mi było – a pole p zecież by się oczyściło – ych polnych maków i bladych kąkolów. (S anisław Buczyński; Ad Zło e 32); Pa zy Jezus: pus e cha y, pus e pola, nieobsiane, osną os y i kąkole, zachwaszczone i niechciane. (Ma ia Majch zak; Niew P ow 160). Zdaniem Bańkowskiego nazwa kąkol wiąże się z li ewskim keñk i ‘szkodzić’ Bań ES 1: 653, więc już sama nazwa ej ośliny implikuje hipe onim chwas . Kąkol jes ównież ka ego yzowany jako kwia (po . nazwę kąkolu – dia- belskie kwia y), czasem z dop ecyzowaniem kwia polny, dziki: Sȯ kwia i dzike: chabe abo mod ak, kůnkůl, ognicha, mlyć, ůmniůnek, macie zůnka, ba wiik Gó n Malb 2: 203. W pisanej poezji chłopskiej częs o wymienia się go z innymi polnymi kwia ami: makiem i chab em bława kiem: Kiedy zabie zesz mnie o Jezu z padołu świa a pięknego, pozwól mi zab ać polnych kwia ów, maków, kąkoli i bława ów. (Ma ia Gleń; TL 2005/1–4: 101); Kwia y i zioła se deczne z bożej łaski na poży ek i adość dane człowiekowi, z pielg zymich d óg pozbie ane: umianki, złocienie / ... / z pszenicznych łanów maki, chab y, kąkole... ośpiewane skow onkiem. (S anisława Łapińska; Niew Pył 111). Ponieważ kąkol święcono i s osowano w p ak ykach magicznych i ( za- dziej) leczniczych, mówiono o nim akże ziele/zioło, np. w p zysłowiu: Chociaż kąkolu nie sieją, mnoży się o ziele NKPP kąkol 6 czy w wie szu: B zozo spod kapliczki p zyd ożnej – y pokazałaś pie wszą ścieżynę na ojców moich pole gdzie osły zioła wszelakie maki chab y kąkole a ja maleńki obaczek nie miałem pojęcia ileż u piękna i ba w zobaczę (Władysław Koczo ; TL 1997/3: 13). AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 101 [POChODZENIE] Wie zono, że Pan Bóg nasiał zboże, a diabeł kąkol TL 2009/3–4: 44, co znalazło odbicie w p zysłowiu: Pan Bóg pszenicę mnoży, a diabeł kąkol spo zy NKPP pszenica 17 (na Kaszubach mówiono, że kąkol o diablå pszenica Sych SGKasz 2: 229) i we wspomnianych już nazwach kąkolu – diabeł, oślina diabelska, diabelskie kwia y/ziele. Na p zekonanie o diabelskim pochodzeniu kąkolu miała zapewne wpływ nowo es amen owa p zypowieść o chwaście (we wcześniejszych łumacze- niach Biblii, np. Jakuba Wujka była o p zypowieść o kąkolu), k ó ą Jezus głosi łumowi4. Wyjaśnia po em apos ołom (M 13, 36–43), że dob ym nasieniem, pszenicą, są synowie k óles wa, chwas em zaś synowie Złego. Nie- p zyjacielem zaś, k ó y posiał chwas jes diabeł. Być może dla ego na Po- mo zu wie dzono, że nie należy z ywać kąkolu, gdyż g ozi o opę aniem Sych SGKasz 1: 96. Wie zono akże, że właścicieli pól, na k ó ych jes dużo kąkolu, sza an s a a się nakłonić do g zechu Fisch Roś 187. [WYGLĄD I WŁAŚCIWOŚCI] Kąkol ośnie wysoki, ma długie, gię kie łodygi, k ó e mogą się pochylać, zob. nazwy. Łodygi e częs o ozgałęzia- ją się, dla ego w pieśniach mowa o kie zu, czyli k zaku kąkolu, np. Na półwiejskim polu s oi kie z kąkolu, zebaby go wykopać. Podobała mi się u sąsiada dziołcha, gdyby mi ją chcieli dać! (Pieś Śl 2: 211); Na mazewskim gołém polu s oji os y kie z kąkolu, nie zalicaj mi się, chłopak, y mazewski sma kolu (K 22 Łęcz 197). Kąkol ma białe kwia uszki i akie óżowe Pelc SGLub 5: 205. O kwia ach kąkolu mówi się akże, że są ılje owe Kąś Podh 5: 35, pu pu owe Pelc SGLub 5: 205; w gwa ze śląskiej p zymio nik kąkolowy oznacza kolo iołkowy SGŚ Wyd 14: 184. Kwia kąkolu o ksz ałcie dzwonka (s ąd jego nazwy dzwonek, dzwoniec) akie oski [= óżki] wkoło ma (ząbki wychylające się spod pła - ków), a widziany z gó y p zypomina a czę zega ka, zob. nazwy. Kąkol, Boże, jakie o ładne, a akie szkudne – mówiono Pelc SGLub 5: 205, gdyż jag okwi nie, o mo aki czo ne kulki, ke e sie wysieje i zaź na nowo ośnie5 4 Niep zyjaciel nasiał chwas u między pszenicę, gdy ludzie spali. Gospoda z nie pozwala sługom go wy wać, by zbie ając chwas nie wy wali azem z nim i pszenicy, dopie o w czasie żniwa powie żeńcom: Zbie zcie najpie w chwas i powiążcie go w snopki na spalenie; pszenicę zaś zwieźcie do mego spichle za M 13, 24–30. 5 W zeczywis ości kąkol nie wysypuje nasion na ziemię – doj zewają one w ym samym czasie, co zia na zbóż, zos ają zeb ane azem z nim i mogą być wysiane dopie o w kolejnym sezonie h ps://www.sgs.com/pl-pl/ak ualnosci/2024/05/nasiona-chwas ow-w-zbozach. 102 BENDRINĖ KALBA | 97 SGŚ Wyd 14: 184. Duże, g ube, cza ne zia nka (s ąd nazwy cza ny kąkol Ros Symb 1: 160, cza nucha, cza nuszka) są ujące, po . az. od kąkolu oczy płyną NKPP bleko , obeż eć się kąkolu ‘oszaleć, zgłupieć’ SOWM 3: 14. Według e- lacji po ocznej ni ma na świecie s wo zenia, żeby o zjadło zia no, ani konie ani pies, no nik ego nie zje, o jes s aszna go ycz TN Śliwnica 1994. [ILOŚć I MIEJSCE WYSTęPOWANIA] Kąkol wys ępował powszech- nie, moc go było TN Chołowice 1998; w pieśni żołnie ze pocieszają dziew- czynę po śmie ci ukochanego: Nie płacz, panno, nie płacz, nie żałuj am ego. Jedzie nos u ysionc, wybie z se jednego. Żeby wos u było jak w polu konkolu, żoden z wos nie aki, jak Jasio do s oju. (Wisła 1899: 110). Uważano, że Każde pole odzi kąkole NKPP kąkol 1, W kożdim zbożë muszi bëc kąkol T ed Kasz 132, najczęściej jednak ósł on w pszenicy i życie: Na bacho zeckiem polu pszenica pełna kąkolu, a u naszego pana pszenica malowana. (K 35 P zem 48); Na zieleńskim polu ośnie kąkol w życie, jak się en kąkol ozwinie, p zyjdę, luba, do cię. (Pła K ak 213). Panowało p zekonanie, że chwas en nie p zepadnie T ed Kasz 132, nie zginie NKPP kąkol 3. Jednak e a o wyp yskujo, o musi ni ma konkolu Rog Wag 271. Jak zauważa chłopski poe a Władysław Koczo : w zbożach od la nie ma os ów ni kąkolu Niew P ow 111. [LOKALIZATOR] Uważano, że gdy kąkol u ośnie, chę nie siada i od- poczywa na nim diabeł niewidzialny dla ludzkiego oka. „Gdy się kąkol ob aca w ęce, można uj zeć, jak w nim diabeł ogami usza” Sych SGKasz 1: 96. Wie zenie, że diabeł p zebywa na kąkolu po wie dzają opowieści wie zeniowe: Jednėgo azu siedział djabeł nad d ogȯ na kąkolu w zbożu i czekał. Jak p ziszła jedna panna i an kwia ek u wała, od azu djabeł w nia wlaz. Po amu jednak z ni ch oś djabła wignał, ale djabeł zaś mȯwiėł: Puda usiȯść znȯwki kele d ogi i znȯwki w nia abo w kogo jinszėgo wlėza. (Sych SKoc 1: 96); Jeden s a szy człowiek z Rzeczycy Długiej opowiadał, co mu się p zyda zyło w s odo- le około 1920 . W p zeddzień plewił on pszenicę z kąkolu. Zeb ał go spo o i p zyniósł do s odoły, gdzie zwalił na kupę w kącie pod ścianą ... pos anowił użyć ego chwas u AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 103 na ściółkę pod bydło. Ponieważ łodygi kąkolu były zby długie, wziął je na pniak, żeby po ąbać na d obne części. Kiedy siekie ą p ze ąbał łodygi chwas u pa ę azy, doj zał, że coś się usza w p zecię ych kawałkach leżących na ziemi. Gdy os zem siekie y zaczął je ozga niać na wszys kie s ony, w edy zobaczył małego diablika p zecię ego na pół. (Gaj S al 187). [ŚWIECENIE] Kąkolu zwykle nie święcono, bo o chwas Nieb P zes 155, jednak w niek ó ych egionach Polski bywał święcony ZWAK 1890: 213, np. p zez gó ali w dniu Ma ki Boskiej Zielnej (15 VIII), z p zekonaniem, że wów- czas nie będzie odził się w owsie MAAE 1907: 115, Kąś Podh 5: 35. Kąkol święcono akże w wianuszkach w ok awę Bożego Ciała MAAE 1908: 120, TL 1997/2: 21. [PRAKTYKI ZAPOBIEGAJĄCE KĄKOLOWI] Mówiono, że kąkol o je w óg olnika TN Śliwnica 1994, bo ba dzo szkodzi zbożu TN Chołowice 1998, a am, gdzie ośnie, ni ma chleba Sych SGKasz 6: 229. S osowano więc óżne p ak yki, by nie ósł w zbożu. Najpie w pole głęboko o ano, by oczyścić ziemię z chwas ów – w pieśni Janiczek jedzie na pole zao ywać kąkole Rog Śląsk 45; pod pie wszą zao aną skibę kładziono kąkol i śpiewano: O ać, chłopie, o ać, bo y dob ze o zesz, nasiejesz pszenicy, u odzi się owies Udz Biec 145. Aby „diabeł nie zasiał kąkolu”, na Pogó zu uż po północy z Wielkiej Sobo y na Wielką Niedzie- lę, gospoda z w ykał w pole k zyżyki z obione z pędów kokoczki (lub in- nych) i święcił je za pomocą palmy Ko U ok 138. W Wielki Poniedzia- łek – według ludowego wie sza – każdy chłop w polu zuca z jaj sko upy, by nie miał kąkolu Lud 1895: 87. Zapobiec kąkolowi i innymi chwas om o az cho obom zboża, miało akże obieganie p zez chłopców pól z pochodniami w Zielone Świą ki (Ze- słanie Ducha Świę ego), wołano wówczas: Uciekaj kąkoli, bo cię będę smolił. A ja świecę i odpędzam pomie licę. Uciekaj śmieciu, bo cię będę świecił! Świeć się, świeć, uciekaj śmieć! (Ko U ok 145). Podobnie obiono w wigilię św. Jana (23 VI) – suszone na s ychu p zez cały ok „pa yki, ziela: jak kąkol, bława i p.” wiązano azem, za ykano na kij, podpalano i biegając z ym, wołano: Dziś wigilia św. Jana, sobó ka za- palana Lud 1902: 424. 104 BENDRINĖ KALBA | 97 Z upływem czasu zboże p yskano: Jak osło zboze, o sie pilnowało, coby za duzo nie u osło konkolu i inksego zielska. T za zagóny op yskać Kąś Podh 5: 35. Gdy mimo ych zabiegów kąkol u ósł, wy ywano go – mo yw pie- lenia kąkolu jes popula ny w poezji i pieśniach, częs o ma znaczenie sym- boliczne (e o yczne): os a nia pszenica zaszumi po obie, a z k ó ej nik e az nie wy wie kąkolu, i wszys kie pieszczone p zez ciebie zagony w sie o y się zmienią (S anisław Pudełkiewicz; We Ojcz 245); P zyjechali kawali y z wojny, py ali sie dziewcyny nadobny: Cyście nie widzieli? Jak am jadu z pola, am wybie a psenicke z kąkola (Wisła 1902: 711); W Sygneczowie za dwo em ośnie ży ko z kąkolem, idźże, Ma yś, wyplew go, spo kasz Jasia, odzeń go. Poszła Ma yś ży ko pleć, zeby biały chlebuś jeść, z Jasieńkiem się spo kała, do ży ka go zab ała. Ale zamias kąkol wać, poszli se do cienia spać. (Pła K ak 105). Wy wany kąkol palono: Jeszcze z pszenic chciałbym wyb ać spo ysz, Na spalenie wy wać kąkol, ose (S anisław Buczyński; Niew Pył 30). Zapobiec kąkolowi miały akże p ak yki w dniu św. G zego za (3 IX), w zw. świę o kąkola – w okolicach P zemyśla dzieci z samego ana biega- ły z pszennymi plackami (bochnoczkami i kukiołkami) wzdłuż ojcowskiego pola, śpiewając: Konkolu, konkolu, nie ośnij po naszem polu, ylko po żydowskim i pańskim. Panowie, żydowie pieką se kołacze, a my niebo aki ni momy nijaki. Po em wy ywały kąkol i zucały go na wszys kie s ony. Po p zyjściu na koniec swego pola, siadały i zjadały swoje zapasy; nas ępnie w acały do wsi, by spędzić esz ę dnia na zabawie O L 1930: 17. W wigilię Bożego Na o- dzenia (24 XII) zeb ane z podłogi izby śmieci wy zucano za zekę, na wodę lub spalano na polu, aby kąkol i inne chwas y nie niszczyły zasiewów Wes Śląsk 215. AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 105 Mimo ych wszys kich zabiegów zia na zbóż były częs o zanieczyszczone nasionami kąkolu, dla ego czyszczono je – p ze akiem Wi Baj 48 lub młyn- kiem Ba PANLub 3: 84, gdyż mąka z doda kiem kąkolu je ca na Dub Os 132 i go zka; Kaszubi mówili o niej: mąkol o kąkol Sych SGKasz 3: 123. [ZASTOSOWANIA PRAKTYCZNE] Kąkol ma ładny kwia i gię kie łodygi, dla ego dzieci i dziewczę a chę nie wiły z niego wianki (łacińska nazwa kąkolu Ag os émma oznacza w p zenośni: ‘ oślina nadająca się (uży- wana) do wicia wieńców’ Rej Poch 19), co znalazło odbicie w pieśniach: Kąkolu, kąkolu, nie siej sie po polu, bo cie panny lubią, na wianki cie skubią (ZWAK 1890: 213); Chodziła po polu, sukała kąkolu, znalazła kwiá ecek, uwiła wiánecek (Świę Nad 270); Biały Janie, biały Janie! A jes ci a we dwo ze nadobna Ma ysia, biały Janie! Ma wianecek z kąkolu, suka chłopców po polu. Biały Janie! (Wisła 1899: 664). Z kąkolu obiono bukie y, uważano, że bukie ładny był z ego TN Cho- łowice 1998: Zdziwiony skow onek, co miedzom p zyg ywa, p zegania świe go em: – To jeszcze nie żniwa! Pod g usza p zyd ożną p zysiadam sk uszona i ulę kąkoli bukiecik w amiona (Ewa Jowik; TL 2017/1–2: 54). Hej, ja o sobie jes em k ól Wś ód lasów, łanów, łąk i pól! /…/ K óles wa mego k ainę Za niecaluśką godzinę Obejdę w koło, wsze z i wzdłuż, Opłynę mo zem ali zbóż, K ó e mi biją pokłony, Składają w dani swe plony... Bukie y kwia ów, boga e Makiem, kąkolem, bława em. (An oni Kucha czyk; Pig Wyb 149). [ZASTOSOWANIA OBRZęDOWE I MAGICZNE] Kwia kąkolu był wyko zys ywany w ob zędach i magii – na zakończenie żniw w K akowskiem s a sze kobie y wiły „wieńce z pok zyw, os u, lebiody, wilka, kąkolu i w ogó- le ze wszys kich polnych chwas ów”, mając je na głowach szły do dwo u 112 BENDRINĖ KALBA | 97 LITERATURA Ba miński Je zy 1988: De inicja kogni ywna jako na zędzie opisu kono- acji. – Kono acja, ed. J. Ba miński, Lublin: Wydawnic wo UMCS, 169–183. Ba miński Je zy 1996: O „Słowniku s e eo ypów i symboli ludowych”. – Słownik s e eo ypów i symboli ludowych 1: Kosmos, z. 1: Niebo, świa ła nie- bieskie, ogień, kamienie, ed. J. Ba miński, zas ępca ed. S. Nieb zegowska, Lublin: Wydawnic wo UMCS, 9–34. Pieka czyk Do o a, Szadu a Joanna 2007: Chabe , Kon eks y. Polska Sz uka Ludowa 1, 136–148. P o ok Ka a zyna 2023: „Słownik s e eo ypów i symboli ludowych” jako słownik e nolingwis yczny (na p zykładzie hasła pe z). – Bend inė kalba 96, 54–70. Rogowska Ewa 1998: Z kaszubskiego zielnika: kąkol. – Pome ania 7/8, 76–77. Waniakowa Jadwiga 2019: Polskie gwa owe nazwy chab a bława ka. – Cen au ea cyanus L. na le słowiańskim i eu opejskim. – P ace Filologiczne 74, 173–187. Gau a 2024-10-26 P iim a 2024-11-07 AnnA KAczAn THIS IS PRETTY, BUT SO DAMAGING – ThE LINGUISTIC AND CULTURAL IMAGE OF CORNCOCKLE IN POLISh FOLK TRADITION Summa y The a icle p esen s he linguis ic and cul u al image o co ncockle (Polish: KĄKOL) in Polish olk adi ion, econs uc ed wi hin he me hodology o Je zy Ba miński’s cogni i e de ini ion ( ull applica ion in: Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols). The desc ip ion is based on lexical da a (names, synonyms, ph a- seological uni ), ex s (p o e bs, songs, w i en peasan poe y, belie s o ies), as well as olk belie s and p ac ices (i.e., he so-called co-linguis ic da a). The da a come om Je zy Ba miński’s E hnolinguis ic Uni a UMCS, whe e he Dic ion- a y o Folk S e eo ypes and Symbols (SSiSL) is being compiled. In Polish olk cul u e, i was belie ed ha co ncockle (unlike whea ) was c ea ed by he de il (hence i s o he names: de il (diabeł), de il’s lowe (diabelski kwia ek), de il’s he b (diabelskie ziele)). Co ncockle is a weed ha usually g ows in whea and ye. howe e , due o i s appea ance (beau i ul lowe s), i is also ca ego ized as a lowe (i was used o making bouque s o w ea hs), and due o i s medicinal AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 113 uses (despi e he poisonous black seeds), i was some imes pe cei ed as a he b. To emo e co ncockle om he ields, many measu es we e used, such as deep ploughing, weeding, o bu ning o up oo ed plan s. Co ncockle is a symbol o some hing e il, ha m ul and useless. In cou ship and lo e songs, he weeding o co ncockle by a gi l symbolizes lo e. In w i en peasan poe y, co ncockle is pe cei ed as a deco a ion o he ield ( oge he wi h poppies and co n lowe s), an elemen o he na i e illage, and o he beau y o he wo ld. KEY WORDS: co ncockle, s e eo ype, linguis ic and cul u al image o he wo ld, Polish olk cul u e. AnnA KAczAn Uniwe sy e Ma ii Cu ie-Skłodowskiej w Lublinie Pl. Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 4A/205 20-031 Lublin [email p o ec ed] AnnA KAczAn TAI GRAŽU, TAČIAU ŽALINGA – RAUGĖS KALBINIS IR KULTŪRINIS VAIZDINYS LENKŲ LIAUDIES TRADICIJOJE San auka S aipsnyje pa eikiamas ling is inis i kul ū inis augės (lenk. KĄKOL) į aizdis lenkų liaudies adicijoje, a ku as pagal Je zy Ba mińskio kogni y inio apib ėži- mo me odiką (de alus aikymas Liaudies s e eo ipų i simbolių žodyne). Ap ašymas pa em as leksikos duomenimis (pa adinimais, sinonimais, azeologiniais iene ais), eks ais (pa a lėmis, dainomis, ašy ine als iečių poezija, ikėjimų pasakojimais), aip pa liaudies ikėjimais i p ak ika ( . y. adinamaisiais bend aisiais kalbiniais duomenimis). Duomenys gau i iš Je zy Ba mińskio e noling is ikos sky iaus UMCS, ku engiamas Liaudies s e eo ipų i simbolių žodynas (SSiSL). Lenkų liau- dies kul ū oje bu o ikima, kad augę (ki aip nei k ie į) sukū ė elnias (iš čia i ki i jos pa adinimai: elnias (diabeł), elnio gėlė (diabelski kwia ek), elnio žolė (diabelskie ziele)). Raugė y a pik žolė, ku i dažniausiai auga k iečiuose i ugiuo- se. Tačiau dėl sa o iš aizdos (g ažių žiedų) ji aip pa p iski iama gėlių ka ego i- jai (bu o naudojama puokš ėms a ainikams pin i), o dėl medicininės paski ies (nepaisan nuodingų juodų sėklų) ka ais bu o su okiama kaip ais ažolė. Raugės iš laukų šalin os į ai iai, pa yzdžiui, giliai a ian , a in a deginan iš au us au- 114 BENDRINĖ KALBA | 97 galus. Raugė y a ko no s blogo, žalingo i nenaudingo simbolis. Pi šlybų i mei- lės dainose me gelė, a in i auges, simbolizuoja meilę. Rašy inėje als iečių po- ezijoje augės su okiamos kaip lauko puošmena (ka u su aguonomis i ugiagė- lėmis), gim ojo kaimo, pasaulio g ožio elemen as. ESMINIAI ŽODŽIAI: augė, s e eo ipas, kalbinis i kul ū inis pasaulio aizdas, lenkų liaudies kul ū a. AnnA KAczAn Uniwe sy e Ma ii Cu ie-Skłodowskiej w Lublinie Pl. Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 4A/205 20-031 Lublin [email p o ec ed]