ROLANDAS KREGŽDYS

Instituut voor de Litouwse taal

Onderzoeksgebieden: vergelijkende grammatica van de Baltische en andere Indo-Europese talen, etymologie; lexicografie, lexicologie.

ONTLEENDE WOORDENSCHAT IN DE WERKEN VAN KRISTIJONAS DONELAITIS: POLONISMEN

Lexicale ontleningen in de werken van Kristijonas Donelaitis: polonismen

SAMENVATTING

Het artikel bespreekt de polonismen die voorkomen in de poëtische werken van Kristijonas Donelaitis (het gedicht Metai; het vroege fragment van het gedicht Metai, „Prieškaus pasaka apie lietuvišką svodbą“; zes fabels: „Aužuols gyrpelnys“, „Lapės ir gandro česnis“, „Pasaka apie šūdvaibalį“, „Rudikis jomarkininks“, „Šuo didgalvis“, „Vilks provininks“) en in de eerste tekst die in het Litouws is geschreven. In totaal worden in het artikel 59 polonismen en 24 morfofonetische varianten daarvan, secundaire afleidingen, besproken.

Naast de herkomstbeschrijving van de polonismen (als ze niet van Slavische oorsprong zijn), bespreekt het artikel ook de criteria van classificatiesystemen voor polonismen en de beginselen voor het presenteren van etymologische beschrijvingen.

ANNOTATIE

Het artikel behandelt de etymologie en de bijzonderheden van de ontwikkeling van polonismen (59) en hun morfofonetische varianten en secundaire afleidingen (24), die voorkomen in de poëtische werken (het gedicht The Seasons [Litouws: Metai], een vroeg fragment van The Seasons – „Pričkaus’ verhaal over een Litouwse bruiloft” [Litouws: „Pričkaus pasaka apie lietuvišką svodbą“] en zes fabels: “The ‘Braggart Oak’” [Litouws: „Aužuols gyrpelnys“], “The Fox’s and the Stork’s Feast” [Litouws: „Lapės ir gandro česnis“], “Fable of the Dung Beetle” [Litouws: „Pasaka apie šūdvaibalį“], “The Dog at the Fair” [Litouws: „Rudikis jomarkininks“], “The Clever Dog”

KERNWOORDEN: lexicale ontleningen, polonismen, semipolonismen, werken van Kristijonas Donelaitis.

TREFWOORDEN: lexicale ontleningen, polonismen, semipolonismen, werken van Kristijonas Donelaitis.

Straipsniai / Articles

23

ROLANDAS KREGŽDYS

[Litouws: „Šuo didgalvis“], “The Wolf-Judge” [Litouws: „Vilks provininks“]) en de 1^st brief die Kristijonas Donelaitis in het Litouws schreef.

Het artikel presenteert ook de methodologie en criteria voor de identificatie van polonismen in de werken van de klassieker van de Litouwse literatuur.

0. INLEIDING. DE DEFINITIE VAN POOLSE ONTLENINGEN IN HET LITOUWS. EEN KORT OVERZICHT VAN LEXICOGRAFISCHE WERKEN GEWIJD AAN HET ONDERZOEK VAN DE WOORDENSCHAT VAN K. DONELAITIS’ GESCHRIFTEN

Polonismen in het Litouws zijn Poolse ontleningen die niet alleen rechtstreeks uit het Poolse taalgebied in het taalgebruik zijn terechtgekomen, maar ook via naburige Oost-Slavische talen (in de eerste plaats de kanselarijtaal van het Grootvorstendom Litouwen¹), wanneer de morfologische structuur en de semantische waarde van de lexemen van de laatstgenoemde ontleningen uit het West-Slavische gebied niet verschillen. Hierbij moet worden opgemerkt dat traditioneel niet alleen inheemse West-Slavische woorden, maar ook woorden uit de Italische (en moderne Romaanse), Germaanse, Turkse en andere talen tot de polonismen worden gerekend, wanneer zij via het Pools in het Litouwse taalgebruik zijn terechtgekomen (vgl. Brückner 1877: 66 e.v.; Skardžius IV 80 e.v.; LEW; ALEW; Palionis 1967: 273–286; Zinkevičius 1988: 136; Gaivenis, Keinys 1990: 152; Urbutis² 2009: 410, 419, 432; ЭСБМ e.a.).

De lexicon van de werken van Kristijonas Donelaitis is het uitvoerigst onderzocht door Jonas Kabelka (1964). Hij was echter niet de eerste onderzoeker van de lexicale kenmerken van de werken van deze klassieker van de Litouwse literatuur. De auteur van een ongepubliceerde lexicale compilatie van het werk van deze dichter is Liud-

¹ Gewoonlijk wordt aangenomen dat in de kanselarijtaal van het vroege Grootvorstendom Litouwen (voor de term zie Zinkevičius 1987: 133; Zinkevičius II 7–10; Kabašinskaitė 2013: 68), die onderscheiden moet worden van het Oudkerkslavisch (men neemt aan dat de eerste slavismen vanuit die taal in het Litouws zijn gekomen [zie Buga I 350–351; zie ook Zinkevičius II 7]), vanaf de aanvaarding van het christendom (zie Palionis 1987: 188), dat wil zeggen vanaf het einde van de 14e eeuw, respectievelijk 1386–1387 (vgl. Smułkowa 1988: 239, 2002: 296 e.v.; Čekmonas 2001: 88; Коряков 2002: 17; Norvilaitė 2004: 37, 40; Лавриненко 2006: 209; Гарбуле̇ 2009: 26), veel polonismen in gebruik zijn genomen; termen uit de christelijke sfeer (Poolse ontleningen) kunnen al vanaf de 13e eeuw in het Litouws zijn ontstaan (de periode van de kroning van Mindaugas [vgl. Chodynicki 1914: 249; Kardelis 2003: 52]).

De Wit-Russische oorsprong van Litouwse religieuze termen wordt tot op heden beargumenteerd op basis van K. Būga’s (RR I 348) ad hoc-stelling, geïllustreerd met een lijst van Oost-Slavische ontleningen, en het postulaat van Henryk Łowmiański (1957: 370), volgens welk het katholicisme in Litouwen op een orthodox fundament zou zijn ontstaan (vgl. Адамавичюте 1980: 9), hoewel bekend is dat de activiteiten van de Polen en de Duitse Orde een zeer grote invloed hadden op de invoering van het christendom (zie uitvoeriger Chodynicki 1914: 250; Liedke 2004: 34).

Ook moet men vermoedelijk de mogelijke invloed op de vorming van de terminologie niet negeren van Poolse schriftgeleerden die in de 14e–15e eeuw in de kanselarij van het Grootvorstendom Litouwen documenten in het Latijn opstelden (zie Ušinskienė 2014: 47–48 voor meer hierover).

² In latere werken rekent deze onderzoeker (LKE 590–591) zulke ontleningen tot de onbepaalde slavismen, en niet tot de polonismen.

24

Acta Linguistica Lithuanica LXXI

Kristijono Donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai

vikas Rheza (plačiau žr. Cita­vičiūtė 2003: 328, 331), o 1865 m. pasirodė Augusto Schleicherio žodynėlis K. Donelaičio raštų leidime, 1869 m. tokį parengė Ferdinand­as Nesselmannas (plačiau žr. Subačius 2012: 162). Vėliau K. Donelaičio žodžių vartosenos ypatumus tyrė Jurgis Lebedys (1972: 213, 228–232), Jonas Stoskelūnas (1990), Zigmas Zinkevičius (1990: 279–280; 1993), Elvyra Buk­evičiūtė (1993), Dai­va Krištopaitienė (2004, 2005, 2007), Palmira Zemlevičiūtė (2007) ir kt.

1.

CRITERIA VOOR DE CLASSIFICATIE VAN POLONISMEN. PRINCIPES VOOR DE PRESENTATIE VAN DE ETYMOLOGISCHE BESCHRIJVING

Poolse leenwoorden in het Litouws worden in dit artikel in 3 groepen ingedeeld: 1) monogene (resp. primaire, die geen Oost-Slavische polonismen en geen alternanten veronderstellen van secundaire ontleningen uit deze talen die niet van Slavische oorsprong zijn [resp. semipolonismen]); 2) onbepaalde: dat wil zeggen, naast Poolse archilexemen en semipolonismen (zie eerder) worden ook ontleningen uit het Wit-Russisch en het Russisch uit zowel de oude als de latere periode gecodificeerd (evenals [morfologisch] inheemse semantismen [zie noot 1 voor andere argumenten; voor de term zie Durkin 2014: 136]), die door hun semantische en fonomorfologische structuur een primair polonisme weerspiegelen dat het Litouws mogelijk ook vanuit het Oost-Slavische taalgebied heeft bereikt (vgl. de methode van Liudmila Garbul [Гарбуль 2009: 42], die eerder werd gevolgd bij het samenstellen van Max Vasmers Etymologisch woordenboek van de Russische taal en het door een groep auteurs samengestelde Etymologisch woordenboek van de Wit-Russische taal³;

³ Te betreuren valt dat de auteurs van het Etymologisch woordenboek van het Oudlitouws (ALEW [registratieperiode 2012 11 30–2014 02 17 (letters a, b, c, č, d, e, f, g, h, i, j, l, n, o, r, u)]) dit principe voor de indeling van lexemen niet toepassen (zie lemma’s abavem; abivātelis, obivetelis; adversōrius; afierà, ofiera; afieravonė; afieravōti, ofieravo­ti; afiernykas; apeliācija; apeliāvoti; apertūra; arkabūzas; ārnotas; ār̄tas ‘een dergelijke oude munt’ enz.). Om deze reden worden niet alleen Wit-Russische ontleningen tot de polonismen in het Litouws gerekend (ākrūtas, hoewel tendensen in de verandering van structurele elementen worden vermeld; chvoldas, chvoldavoti [zie СБГП V 259] enz.) of alternatieve polonismen en onbepaalde slavismen (zie lemma aktovā; zie ook lemma’s abičájus; adpustas; babkà; nestotkas), maar wordt ook een uiterst twijfelachtige etymologische ontwikkeling van Slavische vormen voorgesteld (zie bespičėnas, -à; zie ook lemma’s ābazas, ābāzas [zie ЭСБМ I 55]; atkonýčia [zie Miklosich 1977: 1016; СБГП V 99] enz.). Ook wordt uitgegaan van het principe van positionele accentconsistentie, dat het Litouwse accentsysteem vertekent en zogenaamd het oorspronkelijke substraat van het leenwoord veronderstelt (een principe waarop auteurs van etymologische werken over Slavische talen doorgaans steunen [vgl. Фасмер I 509, II 301, 581, 610, 621, 627; Шанский I⁵ 94, II⁶ 102, II⁹ 227, II¹⁰ 95, 173, 201, 231, 293; Barszczewska, Jankowiak 2012: 48]) — daarbij wordt geen rekening gehouden met de regelmatigheden van fonologische adaptatie (zie hierover uitgebreider Pakerys 1982: 104–106, 1991: 8–9). Vergelijk bijvoorbeeld Oudlitouws britōnas, dat wordt afgeleid van Oost-Slavische vormen, en niet van de Middelpoolse vorm die eraan ten grondslag lag, hoewel ook de Litouwse vorm britōnas is aangetroffen (zie lemma britōnas, britonas). Als men deze methodologie volgt, zouden Litouwse leenwoorden met klemtoon op de ultima blijkbaar tot de erfwoordenschat moeten worden gerekend, aangezien een dergelijk accentmodel ongebruikelijk is bij Slavische meerlettergrepige nomina (zie lemma brazalijà en vele andere).

Straipsniai / Articles

25

ROLANDAS KREGŽDYS

3) alternatyviųjų, skirstytinų į 2 pogrupius: 3a. praslavų prokalbės veldinių refleksijas, kai gudų a⁴ rusų kalbose nėra užfiksuotas dar ybinis semantinis alternantas; 3b. ne slavų kalbų prototipinių leksemų dupletinius variantus, kai lenkų ir rytų slavų (gudų ir / ar rusų) kalbų žodžiai, disponityviai suponuojantys lietuvių kalbos skolinį, kildinami iš skirtingų substratinių lyčių. Pastarajam pogrupiui taip pat priskiriami tie semipolonizmai (resp. alternatyvieji polonizmai–semitizmai⁵ / polonizmai–lotynizmai⁶–graikizmai), kurių etiologinė priklausomybė, remiantis struktūriniu bei semantiniu substratinės lyties tapatumu, yra duali, tačiau tradiciškai identifikuojama, remiantis vakarų slavų leksiniu superstratu (plačiau žr. Крегждис 2014).

Bovendien is een argumentatie op basis van positionele accentidentiteit volstrekt ongeschikt wanneer de accentparadigma’s van Slavische vormen variëren; vergelijk bijvoorbeeld het onbepaalde slavisme (zie noot 4 over dergelijke ontleningen):

pãgrebas^3b (subst.) ‘begrafenis’ BS 84: Want zij heeft deze zalf op mijn lichaam uitgegoten; zij heeft dit gedaan ter voorbereiding van mijn begrafenis Ch¹ Mt. 26.12

← (oud / nieuw) Pools (dial.) pogrzeb ‘begrafenis; begrafenisstoet; kist; uitvaart en dergelijke’ (SW IV 471–472; SPW XXVI 193–195; Karłowicz IV 211–212),

‖ Oud-Wit-Russisch погребы ‘begrafenis’ (ГСБМ XXV 138–139), Wit-Russisch по́гребъ ‘hetzelfde’ (Носовичъ 1984: 458; ЭСБМ IX 259), Oud-Russisch погребъ ‘begrafenis enz.’ (СРЯБ XV 198–199), Russisch dialectisch по́греб ‘graf’ (СРНГ XXVII 311; Шанский, Иванов, Шанская 1971: 346), Russisch погре́б ‘begrafenis’ (Даль III 157)

< Proto-Slavisch *pagrebъ (БЕР V 426–427).

Benadrukt moet worden dat sommige woorden uit oude Litouwse geschriften (vormen van leenwoorden) überhaupt niet worden vermeld (bijv. Oudlitouws arganykas; Oudlitouws árfa; Oudlitouws archeiretikás; Oudlitouws arcibýskupas; Oudlitouws arcibažničnykas; Oudlitouws archaniolas; Oudlitouws **archa en vele andere). Zo ontstaan duidelijke fouten bij de codificatie van het etymologische substraat. Een voorbeeld is het niet vermelde Oudlitouwse arkušas ‘vel papier of glas’ SD 329, met fricatieve -š-, dat het West-Poolse arkusz weerspiegelt; in plaats daarvan wordt Oudlitouws árkužas vermeld, dat niet is afgeleid van de genoemde Poolse vorm, zoals de samenstellers van ALEW beweren, maar van de dialectvorm ervan arkuž. Daarom kan men, zolang dialectvormen van deze West-Slavische taal die archaïsmen weerspiegelen niet worden genoemd, blijkbaar niet vertrouwen op de historische juistheid van de principes voor klankadaptatie van Litouwse polonismen die de auteurs van ALEW vaststellen (vgl. bijvoorbeeld de bewering: Auffällig ist die unregelmäßige Wiedergabe des slavischen stimmlosen Sibilanten [ʃ] im Lit. mit stimmhaftem [ʒ] in LxL, CIG und der modernen Standardsprache gegenüber erwartetem [ʃ], <β> in SzD³ [zie ALEW – zie lemma árkužas]).

De auteurs van ALEW behandelen lexemen uit de Middelpoolse periode (die ze overigens geheel niet noemen) om onbekende redenen als Oud-Pools. Het negeren van een dergelijke temporele differentiatie van woorden bij het samenstellen van een etymologisch woordenboek is blijkbaar niet alleen ongepast, maar ook bijzonder problematisch. Dezelfde methode voor woordanalyse, die in de 19e en de eerste helft van de 20e eeuw werd toegepast in de werken van Alexander Brückner (1877) en Pranas Skardžius (RR IV), voldoet nauwelijks aan de behoeften van de hedendaagse lexicograaf of lexicoloog, aangezien de fonomorfologische veranderingen in het Oud-Pools van de 12e–15e eeuw verschillen van die in het Pools van de 16e–18e eeuw, oftewel de Middelpoolse periode.

⁴ Indien genetische Oost-Slavische alternanten van Poolse lexemen zowel in Wit-Russische als in Russische lexicografische naslagwerken zijn aangetroffen, moeten zulke vormen worden ingedeeld bij de subgroep van onbepaalde slavismen.

⁵ Apie lietuvių kalbos polonizmus-semitizmus plačiau žr. Kregždys 2014_a.

⁶ Zie voor meer informatie over de bijzonderheden van de attributie van Litouwse polonismen-latinismen Kregždys 2014.

26

Acta Linguistica Lithuanica LXXI

Kristijono Donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai

Structureel worden leenwoorden uit het Pools onderverdeeld⁷ in morfologisch zuivere en hybride (wat betreft Poolse lexemen)⁸ vormen, alsook in productieve semantische pamorfemische (of partitieven) leenvertalingen. Naar hun verspreiding in het gebruik vallen zij uiteen in dialectismen, dat wil zeggen woorden waarvan het gebruik alleen in dialectgebieden van het Litouws is vastgelegd, en vormen van de standaardtaal (in een analytisch woordenboek [zie daarover ook Kregždys 2012: 125–126] kunnen de laatste nog worden ingedeeld in vormen die vanuit het oogpunt van de taalnorm aanvaardbaar zijn, dat wil zeggen gecodificeerde lexicale eenheden, en andere die moeten worden vervangen door eigen lexicale equivalenten: bastaardwoorden [resp. barbarismen]).

1.1. Monogene polonismen

ãlasas 3^b (dial.) ‘s t e m’: Ale nedingokit, kad mes dėl ãlaso mielo ar dėl jūs dainų šventų jus šeriame tvartuos K. Donel (RG 66 [Kabelka 1964: 49])

← Pools dial. ałas ‘roep, lawaai; gedreun enz.’ (← Pools dial. hałas [(standaard) Pools hałas]⁹ ‘enz.’ < Oekraïens zálac¹⁰ ‘lawaai; geschreeuw; gerucht’ [SGP I² 103; SW II: 10; SPW VIII 286; Karłowicz II 163; Sławski I 397; ECYM I 458; CYM II 19]),

‖ ǂ Wit-Russisch zálac ‘geschreeuw; lawaai’ (Байкоў, Некрашэвіч 1993: 76; ЭСБМ III 25–26),

Wit-Russisch dial. gólas, gólos ‘stem; melodie; lawaai’ (СБГП I 461; TC I 213)

bòstras 2 ‘p a r a s i e t’: Ir aukùodamos ant alkūnių garbino bostrą K. Donel (PL 307), Irgi moma taipjau su bòstrais žolę nuėdė Vp 25 (Kabelka 1964: 63; zie ook Krištopaitienė 2004: 260)¹¹

⁷ V. Urbučio (2009: 416) teigimu, „Tikru leksikos slavizmu tegali būti laikomas žodis (apimantis visus fonetinius ar kitus galimus variantus, nereikalaujančius skirtingo kilmės aiškinimo), tiesiogiai atsiradęs iš atsakančio slavų žodžio“, t. y. iš skolinių sąrašo eliminuotini slaviškųjų afiksų vediniai, hibridiniai dariniai, hibridiniai dūriniai, antriniai pirminių skolinių variantai ir nomina propria. Vis dėlto rengiant Lietuvių polonizmų žodyną nesiremiama teiginiu, kad „<...> dariniai iš skolinių jau laikomi savais žodžiais“ (Urbutis 2009: 434), mat toks vedinių ir superstatinės leksikos kai kurių elementų tapatinimas vertinamas kaip netikslingas ir mistifikuojantis kalbos gramatinę sistemą.

⁸ Deze term omvat niet alleen Litouwse formaties uit de geërfde, respectievelijk substraatleksicale laag met een productief Slavisch element, maar ook zuivere Poolse leenwoorden met voor hen atypische affixen.

⁹ Lateralinio sonanto le. ł (< prale. *l + *j [Dejna 1973: 114]) vavacija (resp. „wałczenie“, t. y. le. ł > /u/), reflektuoja gudų leksinių pavyzdžių (šis dėsningumas taikytinas tik vėlyvojo laikotarpio lietuvių raštuose bei šnektose užfiksuotiems polonizmams). Minėtina, kad vavacija, lenkų kalbos dialektuose įsigalėjusi nuo XVI a. pabaigos (t. y. viduriniuoju lenkų kalbos laikotarpiu), yra nebūdinga rytinėms (taip pat ir Suvalkų) bei pietinėms Lenkijos šnektoms (Dejna 1973: 115).

¹⁰ De Proto-Slavische velaire *g onderging in alle Oekraïense dialecten spirantisering, d.w.z. Oekraïens (dial.) z =/h/ (zie uitvoeriger Шевельов 2002: 444–445).

¹¹ Daiva Krištopaitienė (ibd.) šią leksemą, prieštaraudama J. Kabelkai (1964: 24, 63), kažkodėl priskiria germanizmams.

Straipsniai / Articles

27

ROLANDAS KREGŽDYS

← Oud- of Middelhoogduits baster ‘bastaard; nakomeling van dieren van verschillende soorten; wijnsoort enz.’ (< Middelhoogduits bastart ‘bastaard’ ← Laatlatijn bastardus ‘kind van een geestelijke, onwettige nakomeling’ [SW I 103; SPW II 26; ЭСБМ I 281; MLex 10; Blaise 1994: 99; vgl. Moszyńska 1975: 163; zie ook ALEW]) → ≠ Oud-Wit-Russisch бастр ‘bastaard’ (ГСБМ I 201; Булыка 1980: 125), Wit-Russisch бастра ‘hetzelfde’ (Носович 1984: 16)

čyžė 1 (znw.) ‘schatting, belasting, pacht’: En zie, om de čýžė is mij dit vaak overkomen K. Donel (VD 376 [Kabelka 1964: 67; zie ook Krištopaitienė 2004: 255])

← Middel- of Oud-Pools czyża ‘schatting, cijns’ (Oud- of Middel-Pools czyża ‘een dergelijke belasting’ [SW I 415; SPW III 729; zie ook Kabelka 1964: 24, 67; Palionis 1967: 282] ↔ [Oud-]Pools czynsz ‘belasting voor het gebruik van andermans eigendom; vermogensbelasting; winst, vermogen’ < Middelhoogduits zins ‘schatting’ ← Laatlatijn census ‘[tol op de] weg; heffing aan de verliezende [oorlogs]partij, contributie; jaarlijkse belasting enz.’ [SW I 412; SPW IV 336–338; SSt I 425; GS 25–26; Brückner 1985: 82; Фасмер IV 363–364; MLex 336; Niermeyer 1976: 167–168; zie ook Palionis 1967: 282; Walczak 1995: 92; Филичева 2003: 141])

grẽčnas, -à 4 (bn.) ‘goed, deugdzaam, mooi, voortreffelijk; tamelijk groot, behoorlijk’: De boer wil een grẽčną oogst aan graan binnenhalen K. Donel (VD 267 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 86])

← (bn.) Pools (dial.) grzeczny ‘geschikt, goed, uitstekend, prachtig; verstandig, wijs; mooi; bevallig; rustig enz.’ (SW I 933; SPW VIII 214; Karłowicz II 140; zie ook Zinkevičius 1990: 280; Drotvinas 2012: 73; ALEW)

lė́bauti, -auja, -avo (onoverg. ww.) ‘feestvieren, fuiven, voortdurend maaltijden en feesten aanrichten’: Je hebt niet opgehouden, al feestvierend en steeds smullend, het veld met de omheining en het hele huis op te eten K. Donel (PL 465–466 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 124])

↔ (ww.) Pools labować ‘zich verheugen; tevreden zijn; plezier maken’ (< Middel-/Oudhoogduits laben ‘iemand iets als iets voorstellen; behagen, kalmeren; vermaken enz.’ ← Laatlatijn lavare ‘reinigen’ [SW II 671; SPW XII 2; Brückner 1985: 288; Kluge 2002: 551; Blaise 1994: 527; MLex 120])

nuõpertas, -à 3ᵇ (bn.) ‘sluw, boosaardig, onfatsoenlijk’ Ze waren opzettelijk ergens op uit of waren maar wat aan het rondzwerven. Krizas schold het boosaardige paar (Slunkius en Pelėda) uit toen hij hen zag K. Donel (RG 234 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 147])

↔ Middel-Pools (dial.) naparty ‘hardnekkig, opdringerig, koppig’ (SW III 115; SPW XVI 46; Karłowicz III 249–250; zie ook ALEW)

pakamõrė 2 (znw.) ‘hofmeier’: Terwijl Selmas zo aan het ruziën was, riep de hofmeier plotseling K. Donel (VD 543 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 157])

↔ Oud-Pools podkomorze ‘landmeter die geschillen over grondbezit beslecht; titel van de hoogste hoveling van Polen enz.’ (SW IV 364; SPW XXV 443–444) – partiële calque (met fricatieve uitspraak van Pools *ř → /ž/)¹²

¹² De fricatieve uitspraak van Pools *ř, oftewel de ontwikkeling van ř tot /ž/ of /š/, begon in de 13e eeuw, maar ř bleef tot de 17e eeuw hard uitgesproken (Rozwadowski I 192; Walczak 1995: 69–70, 76, 95, 107, 120; Ананьева 1994: 128; Strutyński 2002: 69). Dit leenwoord is dus vóór de 17e eeuw vanuit het West-Slavische taalgebied in het Litouws terechtgekomen (zie uitgebreider Креждис 2014).

28

Acta Linguistica Lithuanica LXXI

Kristijono Donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai

paliauóti, –ója, –ójo (overgankelijk werkwoord) ‘glazuren’: Maar Enskys bracht, met zijn knecht, veel geglazuurde potten aan... K. Donel (RG 721 [Kabelka 1964: 158])

← (znw. / ww.) Pools polewać ‘met een laag bedekken, insmeren; glazuren enz.’ (SW IV 530; SPW XXVI 445–446; Boryś 2005: 460)

péržegnoti (overgankelijk werkwoord) ‘z e g e n e n’:... en ik, die van jullie houd en jullie zegen, zal er zijn en blijven K. Donel (L 1 [Kabelka 1964: 175])

↔ (znw. / ww.) Pools przeżegnać ‘met de hand een kruisteken maken; zegenen’ (SW V 253; SPW XXXII 491; ЭСБМ III 199; zie ook Zinkevičius 1988: 137) → ɘ Oud-Wit-Russisch пережегнатися ‘een kruisteken slaan’ (ГСБМ XXIV 145) – een deeltijdse leenvertaling (over de herkomst zie žegnoti)

šaltyšius 2 (znw.) ‘d o r p s h o o f d’: De heer veracht de oude šaltyšius evenzeer als de boer K. Donel (RG 519 [LKŽė; zie ook Kabelka 1964: 223])

← Oud-Pools szoltys(z) (Oud-Pools [dial.] szaltys) ([v.] Pools szoltys) ‘dorpsambtenaar van de laagste rang, verantwoordelijk voor verscheidene nederzettingen; dorpshoofd enz.’ (< Oudhoogduits schultheize ‘dorpshoofd’ [SW VI 266; Linde V 558; SSt VIII 333–334; Karłowicz V 188–189; Kluge 2002: 828; zie ook Zinkevičius 1990: 63; Walczak 1991: 95; Kabasińskaitė 1998: 19–20; Połomski 2010: 7]) → ɘ Oud-Wit-Russisch шолтыс, шолтис ‘dorpshoofd’ (Булыха 1980: 25)

výskupas (znw.) ‘c h r i s t e l i j k e g e e s t e l i j k e, m e t d e h o o g s t e w i j d i n g’: Zo bracht hij door de poort een paar binnen dat door de heilige bisschop aan de heilige tafel, terwijl hij het volgens het ritueel inzegende, was gezegend K. Donel (RG 132 [Kabelka 1964: 28, 260])

← Pools dialect (DLd [Kujawy]) wiskup ‘bisschop’ (< [Oud-]Tsjechisch biskup ‘bisschop’ ← Oudhoogduits biscop ‘hetzelfde’ ← Latijn episcopus ‘hetzelfde’ ← laat-Grieks ἐπίσκοπος ‘hoogste vertegenwoordiger van de geestelijkheid van de christelijke kerk, bisschop; opzichter enz.’ [SW VII 629; Karłowicz VI 131; Sławski I 34; Machek 1968: 54; Rejzek 2001: 80; Pleskalová 2009: 17, 34; ЭСБМ I 353; Аникин I 308, III 205; Lampe 1961: 532–534; Wackernagel 1878: 36; Köbler 1993: 282; Seebold 2008: 173; Schützeichel 2012: 51; zie ook Sabaliauskas 1966: 83; Palionis 1967: 273; Zinkevičius 1987: 138; Petit 2010: 82; zie ook Walczak 1995: 53; Титаренко 2002: 161 // Skardžius IV 351; Kabasińskaitė 1998: 20; Buß 2008: 147; vgl. Kardelis 2003: 105)

1.1.1. Morfofonetische alternanten en secundaire afleidingen van monogene polonismen

adpeñtai 2 (mv.) ‘(kerk.) p e r i o d e v a n v i e r w e k e n v ó ó r K e r s t m i s’: O adpeñtai su Kalėdomis jau prisiartin K. Donel (RG 894 [LKŽė; Kabelka 1964: 49]) – zie advėntai (met sporadische verandering van het structurele element -v- > in -p-)

atpeñtai 2 (mv.) ‘(kerk.) p e r i o d e v a n v i e r w e k e n v ó ó r K e r s t m i s’: Atpeñtai nor poryt pasibaigti K. Donel (ŽR 16 [LKŽė; Kabelka 1964: 49]) – zie adpeñtai (met sporadische verandering van het structurele element -v- > in -p- en devocalisatie van -d- > tot -t- [zie ook Kabelka 1964: 49])

Straipsniai / Articles

29

ROLANDAS KREGŽDYS

adveṅtai 2 (mv.) ‘(kerk.) p e r i o d e v a n v i e r w e k e n v ó ó r K e r s t m i s’ Lkš: Pirmoji adveṅtų nedėldienė K; Adveṅtų giesmės Gs ← Pools (dial. [ŽV-Md]) adventy ‘periode van vier weken vasten ter herdenking van de geboorte van Jezus Christus; aankomst, komst’ (← [oud-/middel] Pools aduent ‘periode van vier weken vasten ter herdenking van de geboorte van Jezus Christus; aankomst, komst’ ↔ Tsjechisch advent ‘hetzelfde’ ← Laatlatijn adventus ‘adventsvasten; aankomst enz.’ [SW I 10; SPW I 87; SSt I 21; SGP I¹ 39; Machek 1968: 34; Rejzek 2001: 45; Niermeyer 1976: 24; zie ook Адомавичюте 1980: 9; Zinkevičius 1987: 138; Kregždys 2014: 407])

česnìs 4 (vr.) ‘f e e s t m a a l’: Nugi dabar, naš tas vargų visas nusikratę, jau pasilinksmyn-kim bensyk česnỹj susikbietę K. Donel (RG 372 [LKŽe; Kabelka 1964: 66]) – zie čestnis (met absorptie van het structurele element -t- [zie ook Zinkevičius 1990: 280])

čestnis (vr.) 1. ‘e e r, e e r b e t o o n’ N; 2. ‘feestmaal’ Q 378, C II 5: Čestnį kelti N; Pritai-sai čestnį Bt. Luk 14.13

↔ Pools dial. (SLd [Katowice]) češć ‘eer, eerbetoon, erkenning, verering; feestmaal, banket, lekkernijen enz.’ (SGP V¹ 121; vgl. Būga III 771; Zinkevičius 1990: 280)¹³ – met metathese van de sonant -n-, d.w.z. Litouws *če-n-stis → če-st-n-is

svìklas 2 (m.) ‘(bot.) r o d e b i e t (Beta vulgaris)’: Sekite... ropių, pastarnokų, sviklų beigi rapukų K. Donel (PL 656 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 28, 221]) – zie sviklà

sviklà 2 (vr.) ‘(bot.) r o d e b i e t (Beta vulgaris)’ NdŽ, P, N, KŽ – zie čvikla

čvikla (vr.) ‘b i e t; r o d e b i e t j e’: czwikla PrD 136.25 (Skardžius IV 117)

← (oud-/middel) Pools ćwikła ‘biet; bijgerecht van gekookte bieten’ (< Tsjechisch cvikla ‘biet’ ← Grieks σεῦτλον ‘rode biet’ [SW I 419; SPW IV 396; LS 1382, 1546–1547; vgl. Фасмер III 571; Machek 1968: 91])

delmõnas 2 (m.) ‘p o r t e m o n n e e’: O pinigėli delmonė kytriai pakavoji? K. Donel (PL 595 [Kabelka 1964: 71; zie ook Kr ištopaitienė 2004: 255])

dalmõnas 2 (m.) ‘z a k’ Q 444, Lex 49, K, Pgg, Šk: Kiša duona, pyragą į dalmõną, eidamas į mokslinyčią | ∧ Tuokart esi didis ponas, kad pinigų pilns dalmonas Sim ← Pools (dial.) dolman, (oud) Pools dolman ‘korte huzarenjas; damesmantel’ (< Hongaars dolmány ‘mantel’ ← Turks dolama ‘rode mantel van een infanterist uit de tijd van het Turkse sultanaat; mantel’ [SW I 499; SPW V 298; SGP VI¹ 42; Brückner 1985: 92; Wołosz 1989: 248–249; Géza 1991: 52; Фасмер I 525–526; Юсипова 2005: 147; zie ook Zinkevičius 1990: 280; Urbutis 2009: 426]) → Oud-Wit-Russisch даламань, до-ломань ‘korte herenmantel met mouwen’ (ГСБМ VIII 263–264; Булыка

¹³ De bewering van Z. Zinkevičius (ibid.), gebaseerd op de verklaring van K. Būga (ibid.), dat Litouws čestnis / česnìs zogenoemde Wit-Russische ontleningen zijn, respectievelijk zijn afgeleid van Wit-Russisch чецубь / чэцьубь ‘eer, eerbetoon; feestmaal enz.’ (Носовичъ 1984: 698; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 346), is weinig aannemelijk, aangezien de auteurs de oorsprong van de sonant -n- niet verklaren en geen Poolse dialectvoorbeelden vermelden.

30

Acta Linguistica Lithuanica LXXI

Kristijono Donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai

1980: 113), Russisch долома́нь ‘cavaleriejas van een huzaar; lange mantel, met knopen gesloten’ (Даль I 463)

iškādininkas, -ė 1 (znw.) ‘iemand die schade veroorzaakt; schadestichter’: Jūs, iškādininkai, jūs, vagys, jūs, piktadėjai, ar nesibijotes žmonėms iškadą daryti? K. Donel (Pš 26–27 [LKŽe; Kabelka 1964: 94]) – zie iškadninkas, -ė (zie ook Zinkevičius 1988: 39)

schadeveroorzaker, -ster 2], schadewerker 1 (smob.) ‘iemand die schade veroorzaakt’ Ds: Een grote haas is een schadewerker Er; Zo’n schadewerker moet je zelfs niet binnenlaten Vl; Ik zal het je laten zien, jij schadewerker! Vv; Red ons van de schadewerkers Mž 59; schadeveroorzaker¹⁴ 2 (sm.) ‘hetzelfde’ [K], N, BS 87 ↔ v. le. schadeveroorzaker ‘degene die schade aanricht of hindert’ (SW VIII 298; Linde VI 789) – een partitivische leenvertaling (voor de herkomst zie schade)

jóm arkas 1 (znw.) ‘jaarmarkt’: Valkata Slunkius jóm arke man iš papykio kone visą nupešė kiaušę K. Donel (VD 428 [LKŽe; Kabelka 1964: 100–101]) – zie jór-markas (met assimilatie van de eerste herhaalde -r- [zie ook Jancza 1984: 117])

jóm arkininkas 1 (znw.) ‘iemand die naar de jaarmarkt gaat’: Rudikis jóm arkininks K. Donel (in de titel van Rj [LKŽe; Kabelka 1964: 101]) ⇦ jóm arkas

jórmarkas 1 (znw.) K, R 214 1. ‘jaarmarkt’: Ir aš pasigundžiau į jormarką eit MŽ; Po jormarko PrL XVII 3 (LKŽe); 2. ‘markt’: gen. enk. Iormarko^{3v II₃} (Aleknavičienė 2012: 121, 243, 413, 515)

← s. le. jormark ‘kermis, markt; bijeenkomst, verwarring; marktrecht’ (↔ [s. / v.] le. jarmark, le. dial. [DLd (Kujawy, Poznań, Kalisz), MLd (Rudawa), Psd (LĮs)] jarmarek ‘kermis, markt; bijeenkomst, verwarring; marktrecht’ < v. v. a. jārmarket / s. v. a. jārmarkāt, jārmercat ‘kermis; jaarlijkse markt’ / v. Jahrmarkt ‘kermis, marktperiode, grote markt’ [SSt III 116; SW II 136; SPW IX 262–264; Karłowicz II 234; Sławski I 502; Siatkowski 2004: 7, 40–41; Фасмер IV 561; Köbler 1993: 1199; Schützeichel 2012: 169; dar žr. Palionis 1967: 276; Адомавичюте 1982: 43; Zinkevičius 1988: 131; Walczak 1995: 92; Połomski 2010: 7; Markus-Narvila 2011: 176]

mãckas 4 (adj.) ‘heel klein, piepklein’: Giltinė su rauplėms piktoms atšokusi smaugia ar su karšlige dar tikt mažką pasuka biedžių K. Donel (VD 89 [LKŽe; Kabelka 1964: 128]) – zie mãč itkas, -à (met assimilatie van het structurele element -it-, d.w.z. mac-it-kas → mac-kas)

mãčitkas, -à^3b (adj.) ‘heel klein, piepklein’: Jūs bùlbàs rāvit, tas macitkàs Dv (DvŽ I 376)

↔ le. dial. piepklein ‘zeer klein; piepklein, piepklein’ (SW II 840, 857)

šaltyšiáuti, -iauja, -iãvo (onoverg. ww.) ‘als šaltyšius dienen’: Rods, tarė Pričkus, taip ir man daugsyk pasidarė, kad aš šaltyšiaudams šen ir ten jodinėjau K. Donel (RG 486 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 28, 223]) ⇦ šaltyšius (over de herkomst, zie onderafdeling 1.1 [s.v. šaltyšius])

¹⁴ Vergelijk ook le. dial. schadelijk dier ‘schadelijk dier; gevaarlijke loper’ (SW VI 623; Karłowicz V 301).

Straipsniai / Articles

31

ROLANDAS KREGŽDYS

šėtra 1 (znw. vr.) ‘t e n t’: Ta liepsna... ne tiktai mūsų būriškas sudegina šėtras K. Donel (ŽR 239 [Kabelka 1964: 224]) – zie šatrà (met wortelvocaal -a- > -ė- afwisseling, blijkbaar door contaminatie met Pools dialect s-iá-ter ‘schuur’ [Karłowicz V 286; zie ook Kardelis 2003: 86])

šatrà 4 (znw. vr.) Š, NdŽ, 2 ‘t e n t’ NdŽ, M, Rtr, KŽ: Kada šatrosu gyvensit, būsit kaip šviesumas sparnų karvelio Mž 289

← (znw.) Pools szatra ‘afdakking van takken voor vee op bergweiden; tent; woonwagenkamp’ (< Tataars čadpa ‘bedekking’ ↔ с̌амып ‘tent’ ← Perzisch chādar ‘tent; bedekking; sluier, voile enz.’ [SW VI 574–575; Linde V 516; Фасмер IV 413; Dawletschin, Tezcan 1989: 130, 289; Steingass 1963: 383–384; zie ook Kardelis 2003: 86]), ‖ ≠ Wit-Russisch шаўер ‘tent’ (ТСБМ V² 361; PBC III 742), Russisch шапёр ‘hetzelfde’ (Даль IV 624)

viñčiavoti, -oja, -ojo (ww. overg.) ‘t r o u w e n’: Parvėžė porą, ant kurios švents vyskupas pas dievstalį šventą viñčiavodams, kaip reik, žegnonę buvo padėjęs K. Donel (RG 133 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 258]) – zie veñčiavoti, venčiavóti

veñčiavoti, -oja, -ojo (ww. overg.) KB II 195, K II 233, K, BzF27, NdŽ, KŽ, Sg, KIp, venčiavóti, -ója, -ójo ‘t r o u w e n’ BzF 21, FrnW, NdŽ, Q 527, R, MŽ, N, M. Valanč: Tur būti venčiavoti Vln 27; Nesa ji yra vyro venčiavuota motė BB 1Moz. 20.3; Jone, bau nori turėti Margretą už savo venčiavotąją moterį Vln 49 enz. (End, KIpD 2, NdŽ, Akm, LKK XXI 201 [Lz], N 148, VoL 100)

↔ Pools dialect (ŽV-Md) wieńcować ‘trouwen’ (Karłowicz VI 114) ≠ (ww.) Pools wieńcować, Pools wieńczować ‘kronen’ (SW VII 582; Linde VI 214), ‖ ≠ Oudrussisch вѣнчавати ‘kronen; een kroon geven’, вѣнчевати ‘kronen; belonen; loven, vereren; beëindigen’ (СРЯВ II 76, 78)

1.2. Onzekere polonismen

blùznyti, -ija, -ijo (ww. overg., onoverg.) ‘g o d s l a s t e r e n, v e r v l o e k e n’: Dievą blùznydams taip baisiai šaukti pagavo K. Donel (PL 215 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 63])

← (zelfst. nw./ww.) Pools bluznić (bluznić) ‘godslasteren; wartaal uitslaan; tijd rekken’ (SW I 170; SPW II 191–192; SSt I 105; zie ook Zinkevičius 1988: 132; Kardelis 2003: 107; Kazak 2011: 79) → Oud-Wit-Russisch блюзнути, блузнути ‘godslasteren’ (ГСБМ II 77–78; Булыка 1980: 182), Wit-Russisch dialect блю́зьніц ‘hetzelfde’ (Бялькевіч 1970: 89) ≠ Wit-Russisch блюзні́ць, блю́зніць ‘onzinnige dingen zeggen; kletsen; praten in de slaap’ (ТСБМ I 390; ЭСБМ I 364; Аникин III 274; Гілевіч 2005: 19)

budavõnė 2 (znw. vr.) ‘b o u w w e r k, b o u w s e l’: Vyrs tuojauš žagarų budavõnei (lizdui) parnešė glėbį K. Donel (PL 57 [LKŽe; Kabelka 1964: 64])

← (zelfst. nw./ww.) Pools budowanie ‘bouwen; bouwwijze, structuur; gebouw’ (← [zelfst. nw./ww.] Pools buda ‘schuurtje van planken, hooi of klei; tijdelijke tent om op de markt handel te drijven; overkapping van een wagen enz.’ ↔ Oudtsjechisch búda / Tsjechisch bouda ‘huisje van planken enz.’ <? >¹⁵ Oudhoogduits

¹⁵ Over de status van dit woord bestaat onenigheid (zie Machek ibd.): sommigen stellen dat het een leenwoord uit de Germaanse talen is (Фасмер ibd; Rejzek ibd.), terwijl anderen juist Oudhoogduits buode tot de slavismen rekenen (Филичева ibd.).

32

Acta Linguistica Lithuanica LXXI

Kristijono Donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai

buode / v. Bude ‘tent’ [SW I 226, 227; SPW II 193–195, 488–489; SSt I 174; ЭСБМ I 399; Фасмер I 230; Machek 1968: 61–62; Rejzek 2001: 87; Kluge 2002: 158; MLex 28; Филичева 2003: 201; zie ook Palionis 1967: 277; Kardelis 2003: 107; Urbutis 2009: 423, 425; ALEW]) → s. Wit-Russisch budovane, būdovane, būdovanie, būdoanne ‘bouwen; bouwwerk; versterking; bouwmaterialen’ (ГСБМ II 234–235), Wit-Russisch будаванне ‘bouwen; bouwwerk, gebouw’ (Байкоў, Некрашэвіч 1993: 49)

cimbõlai 2 (m., mv.) ‘een oud snaarinstrument, verwant aan de citer’: Plyckius speelde op de cimbalen, terwijl Kubas de viool liet tsjirpen K. Donel (RG 220 [Kabelka 1964: 66])

← (s. / v.) Pools (dial.) cymbal (Pools cembał) ‘een dergelijk snaarinstrument; een geluidssignaal dat de uren op een klok aangeeft; belletje enz.’ (< Pools cymbalum ‘hetzelfde’ ← Grieks κύμβαλον ‘slaginstrument’ [SW I 360; SPW III 719; SGP IV³ 592–593; Фасмер IV 306; zie ook Palionis 1967: 284; Zinkevičius 1988: 132]) → Wit-Russisch (dial.) цымба́лы ‘op een lier gelijkend muziekinstrument; muziekinstrument dat door joden wordt gebruikt; dikke lippen; billen’ (Носовичъ 1984: 691–692; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 340; СБГП V 370), Russisch цымба́лы ‘een dergelijk muziekinstrument; koperen bekkens’ (Даль IV 575) ≠ Oud-Wit-Russisch цимбаль ‘(klok)bel’ (СЛw)

čestavójimas 1 (m.) ‘onthaal’: Je zult wel genoeg hebben aan jouw onthaal K. Donel (Lg 51 [Kabelka 1964: 66])

↔ Oud / modern Pools czestowanie ‘onthalen; (eer) bewijzen’ (SW I 390; SPW IV 150) → Wit-Russisch честованнэ ‘feestmaal’ (Носовичъ 1984: 698)

čestavóti, -ója, -ójo (overg. ww.) ‘onthalen, liefhebben’: De boer is zo verwend dat hij zijn verstand verliest K. Donel (RG 731 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 66])

← Oud / modern Pools czestować ‘onthalen; (eer) bewijzen’ (SW I 390; SPW IV 149) → Wit-Russisch честова́ць ‘onthalen; (fig.) berispen, slaan’ (Носовичъ 1984: 698)

glóda (zelfst. vnw.) 1. ‘afwezigheid, gebrek’: Ook nu is er al gebrek aan zowel kisielius als šiupinys K. Donel (VD 593); 2. ‘ondergang, einde (hongersnood)’: Kom, verschrikkelijke noordenwind... straf en kwel hen (de wolven) met vorst, zodat hun ondergang nabij is! K. Donel (ŽR 77 [LKŽe; Kabelka 1964: 29, 85])

↔ (Oud / modern) Pools głód ‘lege maag, honger; dorst; verlangen, wens; voedselgebrek; tekort’ (SW I 849; SPW VII 375–381) → Wit-Russisch dialect глод ‘hongersnood’ (СБГП I 461)

gvõltas 2 (m.) ‘dwang, onderdrukking’: Stelen, bedriegen, beroven en zich met geweld iets toe-eigenen K. Donel (RG 873 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 88])

← (Oud / modern) Pools (dial.) gwałt ‘geweld; kracht, druk; hulp; lawaai, geschreeuw; hulpgeroep, oproep; moeilijke, benarde situatie; maatschappelijke verplichting’ (< Jiddisch gvald¹⁶ resp. גוואלד ‘geweld; (hulp)geroep’ / ← Middelhoogduits ge-walt / Duits Gewalt ‘kracht, macht; geweld’ [SW I 945; SPW VIII 243–253; SSt II 523; Karłowicz II 149;

¹⁶De finale stemhebbende medeklinkers ב, ד, ג, ז, ו, װ van het Jiddisch worden niet stemloos uitgesproken (met uitzondering van zeer zeldzame gevallen [zie voor meer details Weinreich 1992: 19–20]).

Straipsniai / Articles

33

ROLANDAS KREGŽDYS

Sławski I 382; Sokólska 1999: 145; Галай 2011: 361; Фасмер I 398; ЭСБМ III 74; Lötzsch 1992: 84; سالاتاش 2011: 99; MLex 70; zie ook ALEW]) → Oud-Wit-Russisch гвалт, гвалты ‘geweld; wederrechtelijke aanval; onderdrukking; verkrachting (van een vrouw); boete wegens geweld; lawaai, geroep (om hulp); maatschappelijke verplichting enz.’ (ГСБМ XV 39–42; Булыка 1972: 148, 1980: 41), Wit-Russisch (dial.) гвалт(ь) ‘geweld, onderdrukking; geschreeuw, geroep’ (Носовичъ 1984: 111; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 80; СБГП I 438; CC I 107; zie ook Прыгодзіч, Прыгодзіч 2011: 148), Wit-Russisch dial. гвалт ‘roep om hulp’ (ТС I 198), Russisch dial. гвалтъ ‘geweld; geschreeuw, geroep; onrust; lawaai; aanval, roof’ (Даль I 346)

gvõltyti, -ija, -ijo (overg. ww.) ‘geweld plegen; minachten; niet ophouden, niet respecteren’: En hij deed mij veel geweld aan, zodat ik zou beloven het laatste en enige kalf aan hen te laten slachten K. Donel (VD 387 [LKŽe; Kabelka 1964: 88])

← (Oud- / Middel-)Pools gwałcić ‘verkrachten, overtreden’ (SW I 945; SPW VIII 241–243) → Oud-Wit-Russisch гвалтumu, гвалтumu ‘(ver)krachten; rechten schenden’ (ГСБМ XV 34), Wit-Russisch гвалццъ ‘verkrachten; dwingen’ (Носовичъ 1984: 111; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 80) – zie voor de herkomst gvõltas

iškadà 2 (zn.) ‘verlies, schade’: Veel nut en veel schade kan hij veroorzaken K. Donel (ŽR 212 [Kabelka 1964: 94])

↔ Oud-Pools zaszkoda ‘schade toebrengen; dat wat schaadt; schade’ (< Oudhoogduits schade / Oud-Saksisch scado, skado ‘schade, verlies’ [SW VIII 298; Linde VI 789; Brückner 1985: 549; Фасмер IV 449; Wackernagel 1878: 249; Köbler 1993: 1739; Seebold 2008: 735; Schützeichel 2012: 284; zie ook Zinkevičius II 272]) → Oud-Wit-Russisch зашкода ‘schade, nadeel’ (ГСБМ XI 277) – een gedeeltelijke leenvertaling (zie ook Zinkevičius 1988: 38, 130)

kó botas 1 (zn.) ‘mouwloos, warm vrouwenkleed; lijfje’: En als we soms jouw kóbotą zien, dan lijk je ons niet eens een dorpsmus (over de nachtegaal) K. Donel (PL 113 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 115])

← (Oud- / Middel-)Pools kabat ‘bovenkleed voor mannen en vrouwen, kiel; dwangbuis; hemd waarin veroordeelden werden gekleed om op de brandstapel te worden verbrand; militaire tuniek enz.’ (< I. (Oud-)Tsjechisch kabát ‘korte mantel tot aan de taille; zo’n kledingstuk voor een soldaat; jasje’ ← Bulgaars кабад, кабам ‘oud vrouwenkleed; mouwloze mantel enz.’ ← Grieks (laat) καβάδιον ‘herenkleed’ ← Nieuw-Perzisch qabāh ‘bovenkleed, mantel’; II. Hongaars kabát ‘mantel; jasje; jack; kort bovenjasje voor vrouwen’; III. Vulgair Latijn cal[p]pa ‘mantel met kap’, Vulgair Latijn capatus ‘gehuld in een mantel’ [SW II 193; SPW X 2–3; SSt III 215; Sławski II 9; БЕР II 119; Wołosz 1991–1992: 5–6; Niermeyer 1976: 129; ЭСБМ IV 9; Machek 1968: 233; Bělič, Kamiš, Kučera 1978: 91; Du Cange I 525; Steingass 1963: 951; Géza 1991: 144; vgl. Фасмер II 150]) → Oud-Wit-Russisch кабать, кобать ‘kort mouwloos bovenkleed voor mannen en vrouwen’ (ГСБМ XIV 213; Булыка 1980: 112), Wit-Russisch (dial.) каба́м(ъ) ‘corset van eenvoudige vrouwen waaraan een rok wordt genaaid; kiel’ (Носовичъ 1984: 226; ТС II 176), (Oud-)Russisch (dial.) каба́ть ‘bovenkleed van buitenlanders; bovenkleed van de tsaar met wijde mouwen; lange, wijde werkkiel die boeren over hun bovenkleding dragen; jack’ (Даль II 70; СРЯБ VII 8)

34

Acta Linguistica Lithuanica LXXI

Kristijono Donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai

karbãčius 2 (zn.) ‘een soort zweep, karwats’: Waarlijk, mij zouden ze... als een zeug met die karbãčius hebben afgeranseld K. Donel (Pp 135 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 107])

← Oud-Pools (dial.) karbacz, (Oud-)Pools korbacz ‘zweep, karwats enz.’ (< Hongaars korbács ‘hetzelfde’ ← Turks kırbaç ‘zweep, karwats’ [SW II 260, 472; Linde II 960; Karłowicz II 431; Sławski II 474; Булыка 1980: 104; Фасмер II 195; Wołosz 1989: 270; Géza 1991: 171; Юсипова 2005: 340]) → Oud-Wit-Russisch карбач ‘zweep, karwats’ (ГСБМ XIV 283; Булыка ibd.), Russisch карбач ‘zweep’ (Даль II 91)

klãpas 2 (zn.) ‘jongen; knecht’¹⁷: En Enskys spoort meisjes met klãpais aan om te dansen K. Donel (Pp 68 [Kabelka 1964: 114])

← (Oud- / Middel-)Pools (dial.) chłop ‘(vrije) boer, landloze boer, keuterboer; (niet-rijke) landbouwer; ingehuurde landarbeider (knecht); man; eenvoudige man; niet-grofgebekte, lomperik; mens enz.’ (SW I 283; SPW III 240–242; SSt I 237; SGP III³ 560–569; Sławski I 68–69; ECYM VI 182–183; LEW 210; zie ook ЭССЯ VIII 62–64; Фасмер IV 257; Palionis 1967: 282; Трубачев 2006: 167; Леонтьева 2014: 334–335) → Wit-Russisch хлоп ‘knecht (landarbeider)’ (Носовичъ 1984: 679), Russisch dial. хлапъ ‘jongen, knaap; ongehuwde man; leerling’ (Даль IV 551)

klãpčius 2 (zn.) ‘knecht, jongen, loopjongen’: Maar Enskys, zijn klãpčius, had heel wat bierkruiken en nog meer beschilderde kruiken aangesleept K. Donel (RG 721 [LKŽe; Kabelka 1964: 114])

← (Oud- / Middel-)Pools chłopiec ‘jongen; jongeman; jonge bediende; leerling; jongen die een ambacht leert; zoon enz.’ (SW I 284; SPW III 244–245; Brückner 1985: 180; Фасмер IV 245; zie ook Arumaa 1933: 82; LKA I 121, 125; Zinkevičius 1978: 150) → Wit-Russisch (dial.) хло́нец(ъ) ‘jongen, nakomeling; jongeman; dienende jongen’ (Носовичъ 1984: 679; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 335; СБПП V 310; TC V 243), Russisch хло́нец ‘jongen, jongeman; ongehuwde man; hulparbeider’ (Даль IV 551)

kùkarka 1 (vr.) ‘kokkin’: En zijn kùkarka, de oude vrouw, werd bang K. Donel (Pp 79 [Kabelka 1964: 119])

← (Oud- / Middel-)Pools (dial.) kucharka ‘kokkin; dienstmeid; metalen fornuis’ (SW II 617; SPW XI 528–529; Karłowicz II 508) → Oud-Wit-Russisch кухарка ‘kokkin’ (ГСБМ XVI 253–254), Wit-Russisch куха́рка ‘hetzelfde’ (ТСБМ II 765; РБС I 703), Russisch куха́рка ‘kokkin, helpster’ (Даль II 228; Фасмер II 436) – zie voor de herkomst kùkorius

kùkorius 1 (zn.) ‘kok’: De koks hadden de nieuwe gerechten al klaargemaakt K. Donel (RG 294 [Kabelka 1964: 25, 119])

← (o. / m.) Pools kucharz ‘kok; dans die wordt gedanst met de kok die de bruiloftsgerechten heeft bereid’ (< [o.] Tsj. kuchař ‘hetzelfde’ ← OHD kuchenære ‘kok’ ← OHD kuoche / OHduits kuohho ‘koek; gebak’ [SW II 617; SPW XI 529; SSt III 459; Sławski III 304; Фасмер II 436; Machek 1968: 305; Kluge 2002: 543; Köbler 1993: 1286; Seebold 2008: 488; Schützeichel 2012: 186; zie ook Zinkevičius 1988: 130]) → Oud-Wit-Russisch кухаръ, кухарь ‘kok’ (ГСБМ XVI 254; Булыка 1980: 89), Wit-Russisch (dial.) ку́хар(ъ) ‘hetzelfde’

¹⁷ J. Palionis (1967: 282) įvardija sememą ‘valstietis’, kuri LKŽe kažkodėl nenurodoma.

Straipsniai / Articles

35

ROLANDAS KREGŽDYS

(Носовичъ 1984: 262; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 155; ЭСБМ V 175; ТС II 255), Russisch dialect kúхарь ‘hetzelfde’ (Даль II 228)

kulkà 2 (znw.) ‘k l e i n l o o d v o r m i g l o o d k o g e l t j e, d a t i n e e n p a t r o o n m e t e x p l o s i e f s t o f z i t e n d e e n w o r d t v a n u i t e e n g e w e e r a f g e s c h o t e n e n z o v o o r t’: Heeft hij u dan voor niets kogels en buskruit gegeven K. Donel (ŽR 105 [Kabelka 1964: 26, 120])

← (o. / m.) Pools kulka ‘kogel; balletje; rollen; oogbol enz.’ (< OHD kûle ‘bol; kogel’ [SW II 627; SPW XI 545; Фасмер II 413; ЭСБМ V 157; MLex 118; zie ook Palionis 1967: 278; Zinkevičius 1988: 136; Kabašinskaitė 1998: 76]) → Oud-Wit-Russisch кулька, кулка ‘kogeltje’ (ГСБМ XVI 216), Wit-Russisch ку́лька ‘kogeltje; bolletje’ (Носовичъ 1984: 259)

lenciūgas 2 (znw.) ‘k e t t i n g’: Daarom bonden ze hem stevig met kettingen vast K. Donel (ŽR 326 [Kabelka 1964: 125])

← Pools dialect łańcug (Oud- / Middel-Pools łancuch, [Oud-]Pools łańcuch, Pools dialect [DLd, Kšbd] lencuch, leńcuch ‘metalen ketting; boeien, kettingen; rij, stoet enz.’ (< OHD *lannzug ← OHD lanne ‘ketting’ + OHD zuc, zug ‘trekken, slepen’ [SW II 794; SPW XII 467–470; SSt IV 96; Karlowicz III 64; Brückner 1985: 306; ЭСБМ V 227; Фасмер II 458; MLex 121, 339; zie ook Атомавичюте 1982: 47; Zinkevičius 1988: 135; ALEW; Mikulėnienė 2004: 78]) → Oud-Wit-Russisch ланцугъ, ланцугь (ланухъ, ланухъ) ‘metalen ketting; boeien, kettingen’ (ГСБМ XVI 290, 291–292; Булыка 1980: 101), Wit-Russisch (dial.) лану́г, ланцу́г (ланух, ланцу́к) ‘metalen ketting’ (Носовичъ 1984: 264; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 156; СБГП II 617; Шатэрнік 1929: 145; zie ook Барысюк 2011: 123), Russisch dialect ла́нугъ ‘ketting, kettinkje’ (Даль II 236)¹⁸

macnùs 4 (adj.) ‘k r a c h t i g, s t e r k, f o r s’: Zo schunnig kregen ze ruzie over sterk bier K. Donel (RG 734 [LKŽe; Kabelka 1964: 129])

← (o. / m.) Pools mocny, mocen ‘vol kracht, sterk, stevig, krachtig; hevig enz.’ (SW II 1022–1023; SPW XIV 523–536; zie ook Zinkevičius 1988: 130) → Wit-Russisch (dial.) мо́чны(ў) ‘sterk, krachtig’ (Носовичъ 1984: 292; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 172; ЭСБМ VII 75; ТС III 95)¹⁹

maskòlius 2 (znw.) ‘R u s’: Kijken ze er niet van op dat alle boeren zich zo gedragen? Een Zweed, een Rus, een Pool en een Jood doen het niet anders K. Donel (ŽR 170 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 131])

← (Oud-)Pools moskal ‘inwoner van Moskou; soldaat van het leger van de tsaar van Moskou; een soort gebak (van havervlokken); klont deeg; veel etend persoon, veelvraat; een bepaalde vis’ (SW II 1046–1047; SPW XV 34; ЭСБМ VI 246; Фасмер II 659) → Wit-Russisch москва́ль / маска́ль ‘Moskoviet, Rus; soldaat in het Russische leger’ (Носовичъ 1984: 290; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 167; ЭСБМ VI 245–246), Russisch моска́ль ‘Moskoviet, Rus; soldaat’ (Даль II 349)

¹⁸ Z. Zinkevičius (1988: 135) lie. lenciūgas ‘grandinė’ priskiria rytų slavų kalbų skolinių grupei.

¹⁹ Vgl. Litouws mãčnas, -à 4 (adj.) ‘krachtig, sterk, fors’: Ik ben… krachtig, wraakzuchtig Mž 20; mãčnai (bw.): Opdat… hij niet zou twijfelen, maar vast zou geloven Vln 28 (LKŽe) is vanwege het structurele element -č- kennelijk toe te schrijven aan Russische invloed; vgl. Oud-Russisch мощный ‘sterk, stevig; krachtig’ (СРЯВ IX 283–284) ≠ Oud-Wit-Russisch мощный ‘volledig gerechtigd; wettig’ (ГСБМ XVIII 193).

36

Acta Linguistica Lithuanica LXXI

Kristijono Donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai

mieščiónis 1 (m.) ‘iemand die in de stad woont, stedeling’: Miesčiónys be vargų mieste šokinėją K. Donel (PL 248 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 134])

← (znw. / ww.) Pools mieszczanin ‘inwoner van een stad, stedeling; burger’ (~ oud-Tsjechisch měščěnin ‘idem’ [SW II 964; SPW XIV 91–95; SSt IV 237; Bělič, Kamiš, Kučera 1978: 134; zie ook Zinkevičius 1988: 131–132; Шанский II¹⁰ 187]) → oud-Wit-Russisch мещанин, мещанинъ ‘stedeling; inwoner, burger; lid van de adelstand’ (ГСБМ XVIII 33–34; Булыка 1980: 26), Wit-Russisch мещані́н ‘vaste inwoner van een stad, stedeling; burger’ (Байкоў, Некрашэвіч 1993: 169; ЭСБМ VII 30–31), oud-Russisch мъщанинъ ‘stedeling uit de lagere stand (meestal ambachtsman), belastingplichtig; stedeling; handelaar’ (СРЯВ IX 143–144), Russisch мщанинъ ‘stedeling uit de lagere stand, onderworpen aan de militaire dienstplicht; ambachtsman die niet tot het koopmansgilde behoort’ (Даль II 373; Фасмер II 616)

mišià 4 (vr.) ‘de belangrijkste christelijke eredienst’: Jūs apjakėliai, mišiõn sudriske bei škaroti nukaksit. K. Donel (VD 592 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 135])

← (znw. / ww.) Pools (dial.) msza, (mv.) msz(e) ‘mis; muziek die tijdens deze plechtigheden wordt gespeeld’ (< oud-Tsjechisch mše ‘mis’ ← Oudhoogduits messe, misse / Middelhoogduits missa ‘mis; jaarmarkt [gehouden na de mis]’ ← Vulgaatlatijn / Latijn missa ‘mis; heilige plechtigheid; lezing uit de Heilige Schrift enz.’ [SW II 1063; SPW XV 156–160; SSt V 239; Karłowicz III 195; Būga I 347; ЭСБМ VII 110; Фасмер III 22; Machek 1968: 382; Rejzek 2001: 395; Wackernagel 1878: 199; Köbler 1993: 1459; Seebold 2008: 591; Schützeichel 2012: 225; Niermeyer 1976: 693–694; zie ook Zinkevičius 1987: 138; Walczak 1995: 53]) → oud-Wit-Russisch мша (имша) ‘katholieke mis’ (ГСБМ XIV 104; XVIII 242; Булыка 1972: 211, 1980: 183), Wit-Russisch dial. мша́ ‘mis’ (Цыхун 1993: 89), Russisch мша ‘katholieke mis’ (Даль II 364)²⁰ ≠ Wit-Russisch dial. імша́²¹ ‘idem’ (СБГП II 344)

molïavóti, -ója, -ójo (overg. ww.): O moliavóty stuopų dar daugiaus sugabeno K. Donel (RG 722 [Kabelka 1964: 136])

← (znw. / ww.) Pools malować ‘verven; tekenen; versieren enz.’ (< Oudhoogduits mâlen / Middelhoogduits mâlên ‘tekenen, schilderen; verven’ / Duits malen ‘tekenen, schilderen; verven [ook het gezicht]; versieren’ [SW II 859; SPW XIII 58–60; SSt IV 146; Wackernagel 1876: 191; Köbler 1993: 1402; Schützeichel 2012: 213]) → oud-Wit-Russisch малевати, маловати, малиовати ‘tekenen, schilderen; beschrijven, uitleggen’ (ГСБМ XVII 234–235; Булыка 1980: 166), Wit-Russisch мале́ваць / маляваць ‘tekenen, verven; beschrijven; bespreken’ (Носовичъ 1984: 278; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 165; ЭСБМ VI 206), oud-Russisch малевати, молевати ‘tekenen, schilderen’ (СРЯВ IX 243), Russisch малева́ть ‘idem’ (Даль II 292)

moliõrius 2 (m.) ‘schilder’: Kad aš tai pamatau, tuojaus man giltinė rodos, kaip ją mõlioriaus ranka moliavodama rašo K. Donel (RG 539 [LKŽe; Kabelka 1964: 136])

← (znw. / ww.) Pools (dial.) malarz (Pools dial. [SLd (Opper-Silezië)] malarz) ‘verver; schilder’ (< Oudhoogduits mâlære ‘schilder; verver’ [SW II 856; SPW XIII 54–55, 56; SSt IV

²⁰ B. Kabašinskaitė (2013: 68) šį skolinį interpretuoja kaip monogeninį polonizmą, nors iš pateiktų pavyzdžių matyti, kad taip nėra.

²¹ Litouws dial. imšà 4 (vr.) ‘mis’ (ZtŽ 235; ZŠT I 54, II 409) moet vanwege de morfologische structuur tot de leenwoorden uit het Wit-Russisch worden gerekend.

Straipsniai / Articles

37

ROLANDAS KREGŽDYS

146; Karłowicz III 102; Фасмер II 565; ЭСБМ VI 207; MLex 133]) → Oud-Wit-Russisch малярь, маляръ (малеръ, молеръ) ‘schilder’ (ГСБМ XVII 251–252; Булыка 1980: 160), Wit-Russisch маля́р ‘verver; schilder’ (Байкоў, Некрашэвіч 1993: 165; ЭСБМ ibd.), Oud-Russisch моляръ ‘schilder’ (СРЯВ IX 257), Russisch маля́рь ‘verver’ (Даль II 296)

nõbažnas, -a 1 (adj.) ‘p a m a l d u s’: Aš, rankas savo būriškas kaip reik susiėmęs, poniškų bei nõbažnų vis poterį laukiu K. Donel (RG 300 [LKŽe; Kabelka 1964: 143–144])

← (Oud- / nieuw) Pools nabożny ‘vroom, godvruchtig; iets wat vroomheid e.d. opwekt’ (< Tsjechisch na bože ‘voor God, de Heer’ [SW III 12; SPW XV 379–383; ЭСБМ VII 166; ЭССРЯ I 552; zie ook Palionis 1967: 273; Zinkevičius 1988: 133; Kabašinskaitė 1998: 18; ALEW]) → Oud-Wit-Russisch набожный ‘religieus, vroom’ (ГСБМ XVIII 291–292), Wit-Russisch набо́жный ‘vroom, religieus, gelovig’ (Носович 1984: 298; ЭСБМ VII 166), Oud-Russisch набожный ‘vroom, godvruchtig, oprecht gelovig’ (СРЯВ X 20), Russisch набожный ‘hetzelfde’ (Даль II 380)

padõnas 2 (zn.) ‘o n d e r d a a n, d i e n a a r, o n v r i j, a f h a n k e l i j k p e r s o o n, l i j f e i g e n e’: <...> De ponpal, geloof ik, lacht om de boer en behandelt zijn halfdode onderdaan als een hond K. Donel (Pp 129 [Kabelka 1964: 155])

← (Oud- / nieuw) Pools poddany ‘onderdaan; knecht (landarbeider), lijfeigene’ (< [vertaling] V. Latijn subditus ‘onderdaan; vazal’ < V. Latijn subditus ‘onderworpen; afhankelijk’ ← Latijn subditus ‘onderworpen; onderdanig’ [SW IV 346; SPW XXV 394–399; SSt VI 236; Niermeyer 1976: 996; ЭСБМ VIII 104; ЭССРЯ II 147; zie ook Palionis 1967: 282; Kregždys 2014: 411]) → Oud-Wit-Russisch подданный ‘onderdaan’ (Булыка 1980: 21), Wit-Russisch (dial.) пода́бный / пада́бны ‘lijfeigene; onderdaan’ (Носович 1984: 440; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 208; Шатэрнік 1929: 188; Расторгуев 1973: 184), Wit-Russisch dial. пада́бный ‘hetzelfde’ (Бялькевіч 1970: 304), (Oud-)Russisch подданный ‘onderdaan’ (СРЯВ XV 248; Даль III 170; zie ook Гарбуль 2009ᵃ: 528)

zich opofferen (wederkerend werkwoord) ‘z i c h o p o f f e r e n’: O jullie luiaards, wanneer jullie een vette herfst vieren, terwijl jullie allerlei vreugden begeleiden, offer ik mij op K. Donel (VD 710 [LKŽe; zie ook Kabe l-ka 1964: 166])

↔ (Oud- / nieuw) Pools polecać ‘bij de introductie iets prijzen, aanbevelen; toevertrouwen, ter verzorging opdragen, belasten’ (SW IV 527; SPW XXVI 430–431; zie ook Kazak 2011: 79; ALEW [zie s.v. liecavóti]) → Oud-Wit-Russisch полецати, полицати ‘toevertrouwen (iets aan iemand), afstaan, overdragen; aanwijzen; aanbevelen’ (ГСБМ XXVI 136; Булыка 1972: 251)

pažyčyti (overg. ww.) ‘i e m a n d i e t s l e n e n, t e r u g b e t a l i n g’: „Geef,” zei hij, „kerel, betaal de geleende schuld meteen terug” K. Donel (Šd 21 [Kabelka 1964: 172])

← (Oud- / nieuw) Pools pożyczyć ‘uitlenen, lenen; groeten overbrengen e.d.’ (SW IV 930; SPW XXIX 433–435; zie ook Markus-Narvila 2011: 180, 291) → Oud-Wit-Russisch пожичити, пожычьити ‘uitlenen; lenen’ (ГСБМ XXV 391–392; Булыка 1972: 249), Wit-Russisch dial. пажычьць ‘hetzelfde’ (СБГП III 328) ≠ Wit-Russisch (dial.) пазьічьць ‘hetzelfde’ (ТСБМ III 604; СБГП III 334; ЭСБМ VIII 119), Wit-Russisch dial. позьічьць ‘uitlenen, op krediet geven; stelen, weggrissen’ (ТС IV 126), Oud-Russisch позычити ‘uitlenen’ (Срезневский II 1093), Russisch dial. позычить ‘lenen’ (Даль III 233; СРНГ XXVIII 342)

38

Acta Linguistica Lithuanica LXXI

Kristijono Donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai

pōnas 2 (m.) ‘mens van bevoorrechte stand; rijk persoon, landheer, eigenaar; huisbaas; iemand die geen lichamelijke arbeid verricht, ambtenaar’: Je weet toch dat je niet twee heren kunt dienen K. Donel (PŠ 45 [Kabelka 1964: 180])

← (O. / M.) Pools pan ‘heerser, koning; God; voedster; rijk persoon enz.’ (SW IV 30–31; SPW XXIII 76–139; SSt VI 17; ЭССРЯ II 107; zie ook Palionis 1967: 282; Адомавичюте 1982: 43, 46; Zinkevičius 1987: 139; Walczak 1995: 68, 73; Титаренко 2010: 177–178) → O. Wit-Russisch панъ ‘heerser, koning; aristocraat; heer, grootgrondbezitter, God; man enz.’ (ГСБМ XXIII 439–442; Булыка 1972: 235, 1980: 21), Wit-Russisch (dial.) пан(ь) ‘bezitter van vermogen; grootgrondbezitter; heer, edelman; adellijk persoon; huisheer; boer’ (Носовичъ 1984: 392; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 220; СБГП III 386; ТС IV 11; ЭСБМ VIII 146), O. Russisch панъ ‘machthebber in de staat Litouwen en Polen; edelman, landheer; emigrant uit Polen of Litouwen’ (СРЯВ XIV 143)

ponavóti, -ója, -ójo (ww. overg., onoverg.) ‘heer zijn, heersen’: De heren kunnen dit land niet zonder hem beheersen K. Donel (ŽR 470 [LKŽe])

← (O. / M.) Pools panować ‘heersen, leiding geven; eigendomsrecht hebben enz.’ (SW IV 39; GS 126; SPW XXIII 175–182; SSt VI 30; zie ook Palionis 1967: 282) → O. Wit-Russisch пановаць, пановать ‘heersen, leiding geven; heerser zijn; deelnemen; domineren; beschikken over’ (ГСБМ XXIII 431–432; Булыка 1972: 235, 1980: 34), Wit-Russisch панова́ць / панава́ць ‘als een heer leven, als heer leven; heersen’ (Носовичъ 1984: 391; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 220; ЭСБМ VIII 146), Russisch пано́вать ‘als heer leven; leven als een edelman’ (Даль III 16)

porà 3, 4 (vr.) 1. ‘man en vrouw als echtgenoten, geliefden en dergelijke’: De schoonvader begroet met alle gasten het paar K. Donel (Pp 38 [zie ook Krištopaitienė 2005: 295]); 2. ‘mannetje en vrouwtje van vogels of dieren’: De leeuweriken speelden terwijl ze in paren rondliepen K. Donel (VD 62 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 181])

← (O. / M.) Pools para ‘twee gelijke dingen, een paar; een mensenpaar; een even getal; enkele, weinig enz.’ (< O. H. D. pâr, par ‘gelijk, hetzelfde; paar’ ← Lat. par [adj.] ‘gelijk, hetzelfde; overeenstemmend; even’, [zn.] ‘paar, twee’ [SW IV 50–51; SPW XXIII 246–247; SSt VI 37; Brückner 1985: 395; Būga I: 109; LEW 639; Фасмер III 203; ЭСБМ VIII 160; MLex 157]) → O. Wit-Russisch пара ‘paar’ (Булыка 1980: 154), Wit-Russisch па́ра ‘idem’ (ТСБМ IV 35), O. Russisch пара ‘idem’ (СРЯВ XIV 150), Russisch па́ра ‘idem’ (Даль III 17)

pōteriai 1 (m.) ‘(kerk.) bepaalde gebeden die uit het hoofd worden opgezegd’: De paternosters moet men uit het hoofd lezen, zoals christenen betaamt K. Donel (RG 185 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 181])

← Pools dial. Pater (noster) (O. Pools Pater noster) ‘het gebed „Onze Vader”’ (SPW XXIII 313; Karłowicz IV 56–57) ≠ (O. / M.) Pools pacierz²² ‘Onze Vader (gebed); gebed, bidden;

²² Nina Borowska (1957: 332), matyt, remdamasi lenkų leksemos afrikatos -c- ir baltarusių dantinio -t- diferenciacija, teigia, kad lie. pōteriai pasiskolintas iš senosios gudų kalbos (dar žr. Адомавичюте 1980: 9). Dėl tos pačios priežasties lie. dial. pōterka 1 (sf.) ‘atskiras karolių rutuliukas’: Raikštelis nutrūko, ir pabiro pōterkos LŠ; Paimk siūlą, verk poterą prie poterko s Lp; Jau kap skūpi, pōterkėlė (toks maloninis

Straipsniai / Articles

39

ROLANDAS KREGŽDYS

‘rozenkranskraal; rozenkrans; ruggengraat enz.’ (< s. č. páter ‘Onzevader [gebed]; rozenkrans’ ← V. lo. paternoster ‘rozenkrans’ [SW IV 5; SPW XXIII 7–9; SSt VI 3; Kuzinowski 1974: 100; Brückner 1985: 390; ЭСБМ VIII 244; Machek 1968: 437–438; Rejzek 2001: 453; Bělič, Kamiš, Kučera 1978: 296; Blaise 1994: 661; vgl. Zinkevičius 1987: 139]) → oud-Wit-Russisch паперъ (наперъ) ‘gebed’ (ГСБМ XXIV 55; Булыка 1980: 180) ≠ Wit-Russisch (dial.) па́пер(ъ), (pl.) на́перы (на́піръ) ‘gebed; Onzevader (gebed); rozenkrans’ (Носовичъ 1984: 395; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 228; СБГП III 468; ЭСБМ ibd.)

pročià 2 (zn.) ‘a r b e i d, i n s p a n n i n g’: En ook voor uw moeite danken zij u weinig, nadat zij zijn vertrokken K. Donel (PL 345 [Kabelka 1964: 188])

← (s. / v.) Pools praca ‘menselijke activiteit, werk; inspanning; vermoeidheid; resultaat van werk enz.’ (< s. č. práce ‘werk, activiteit; werkstuk’ [SW IV 965; SPW XXX 1–20; SSt VII 20; ЭСБМ X 18; Machek 1968: 477–478]) → oud-Wit-Russisch праца ‘menselijke activiteit, werk; zorg; resultaat van werk’ (ГСБМ XXVII 484–485; Булыка 1972: 257, 1980: 95), Wit-Russisch (dial.) пра́ца ‘hetzelfde’ (Носовичъ 1984: 493; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 249; СБГП IV 104; ТС IV 215; ЭСБМ X 18–19), Russisch dial. пра́ца ‘werk, activiteit’ (Даль III 382)

pùlokas 1 (zn.) ‘p i s t o o l’: Maar ook de pùlokas beschadigde de Durak door hem te splijten K. Donel (ŽR 310 [LKŽe; Kabelka 1964: 190])

← (v.) Pools pułhak, półhak ‘een soort wapen’ (< [gedeeltelijke vertaling] Duits Halbhaken ‘half + wapen’ [SW IV 943, V 432; SPW XXXIV 436; ЭСБМ X 212; zie ook Palionis 1967: 278; Адамовичюте 1982: 43, 46]) → oud-Wit-Russisch пулгакъ (полгакъ) ‘geweer van middelgroot formaat’ (ГСБМ XXVI 115, XXIX 344–345; Булыка 1980: 70), Wit-Russisch пулга́к ‘hetzelfde’ (ЭСБМ ibd.)

pūstélninkas 1 (zn.) ‘d r i n k e b r o e r, d r o n k a a r d’: Jullie drinkebroers! Geeft God ons zijn gaven dagelijks en zo overvloedig met het doel dat wij ze telkens maar als varkens verslindend zouden verorberen? K. Donel (RG 433 [LKŽe; Kabelka 1964: 191])

↔ (s. / v.) Pools pustelnik ‘iemand die op een afgelegen, onbewoonde plek woont; een eenling, kluizenaar’ (SW V 438; SPW XXXIV 471) → oud-Wit-Russisch пустельникъ, пустэльникъ ‘eenling, kluizenaar’ (ГСБМ XXIX 356; Булыка 1980: 175), Wit-Russisch (dial.) пустэ́льнік ‘hetzelfde’ (Байкоў, Некрашэвіч 1993: 263; СБГП IV 193; ЭСБМ X 241)

rodà 2 (zn.), róda 1 ‘a d v i e s’: Jullie laten je onderrichten en nemen goede raad aan K. Donel¹ (LKŽe)²³

← (s. / v.) Pools rada ‘raad; advies; beraad; verstand; plaats van beraadslaging; stadhuis; raadsman’ (< mnd. rât ‘raad, beraadslaging; raad’ / Duits Rat ‘hetzelfde’ [SW V 461–462;

(aanspreekvorm), niet kunnen! Lz (LKŽe) en Litouws póterkos 1 (zn., mv.) ‘kralen’ A1, Smn, Brt: Om de hals enkele rijen póterkų Ds; Ik zal poterkėles voor je kopen NS 83; Gezegende poterkaitės Drsk (LKŽe; zie ook ZtŽ 505), zijn kennelijk als wit-russicismen te classificeren, d.w.z. afgeleid van oud-Wit-Russisch намєрку ‘kralen’ (ГСБМ XXIV 42), Wit-Russisch (dial.) на́меркі, намэркі (на́ерки, на́еркі, на́міркы / на́ерка) ‘(barnstenen of glazen) kralen’ (Носовичъ 1984: 395; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 228; ТСБМ IV 133; СБГП III 467; ЭСБМ VIII 222, 244), die een Pools paciorka, (pl.) pacierki ‘rozenkranskraal; rozenkrans; rozenkranskoralen’ zouden veronderstellen (SW IV 5), aangezien in het Pools geen afleidingsvarianten met de dentale –t- zijn aangetroffen.

²³ Deze lexeme is niet opgenomen in de door J. Kabelka samengestelde woordenlijst van K. Donelaitis (zie Kabelka 1964: 197).

40

Acta Linguistica Lithuanica LXXI

Kristijono Donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai

SPW XXXV 25–60; SSt VII 420; GS 166; MLex 164; ЭСБМ XI 24; zie ook LEW 741; Zinkevičius 1988: 133]) → zuidwestelijk Belarussisch pada ‘gemeenteraad die kwesties rond het stadsbestuur en juridische geschillen behandelt; raad’ (CLW; Булыка 1980: 189), Belarussisch (dial.) ра́да ‘raad; middel’ (Носовичъ 1984: 544; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 267; СБГП IV 238), zuid-Russisch pada ‘raad; adviesraad van de Poolse koning, bestaande uit edelen; raad; collegiaal besluit; raadgever van de koning’ (СРЯВ XXI 120–121), Russisch па́да ‘raad; adviesraad’ (Даль IV 9)

rokùndas 1 (m.) ‘a f r e k e n i n g, v e r r e k e n i n g’: Jij, dikbuikige opschepper... Let maar op wat er gebeurt wanneer je stervend de afrekening zult vinden K. Donel (Ag 26 [Kabelka 1964: 198])

↔ (zuid- / west-) Pools rachunek ‘berekening; rekening; rekenkunde; financieel verslag enz.’ (< Middelhoogduits rech[e]nunge ‘rekening’ [SW V 458–459; SPW XXXV 6–7; SSt VII 418; Siatkowski 2004: 43; Фасмер III 450; ЭСБМ XI 154; MLex 164; zie ook Walczak 1995: 80, 142; Kabasińskaitė 1998: 11]) → zuidwestelijk Belarussisch рахунокъ, рахункъ, рохунокъ ‘berekening’ (ГСБМ XXX 34), Belarussisch (dial.) раху́нокъ / раху́нак ‘document; berekening, boekhouding; orde; verslag’ (Носовичъ 1984: 561; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 278; СБГП IV 293) ≠ zuid-Russisch рахунка, рахунка ‘berekening, rekening’ (СРЯВ XXII 119) ≠ Russisch dialectisch раху́нок ‘orde’ (СРНГ XXXIV 346)

skárbas 3 (m.) ‘g e l d, s c h a t’: Toen de Amtsrat drie zakken met nieuw geld zag, kwam hij weer bij en hield hij op met zwaar zuchten K. Donel (ŽR 436 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 204])

← (zuid- / west-) Pools skarb ‘schat; vermogen; (staats)kas’ (< Middelhoogduits schērf / Oudhoogduits skerf, skerpƒ, scerf ‘[kleine] munt; lepton – kleine Griekse munt’ ← Oudhoogduits scarbôn, skarbôn ‘kerven; fijnmaken’ ↔ *‘gegraveerd muntoppervlak’ [SW VI 131; ISJP 18; SSt VIII 216–217; Фасмер III 633; ЭСБМ XII 118; Kluge 2002: 799; Wackernagel 1878: 253; Köbler 1993: 1749, 1762; Schützeichel 2012: 288; zie ook Zinkevičius 1988: 130]) → zuidwestelijk Belarussisch скарбъ ‘geld; waardevolle voorwerpen; staatskas; vermogen; opslagplaats voor kostbaarheden’ (ГСБМ XXXI 301–303; Булыка 1972: 299, 1980: 81), Belarussisch (dial.) скарб(ъ) ‘(staats)kas; vermogen; schat; kostbaarheden’ (Носовичъ 1984: 581; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 288; СБГП IV 440), (zuidelijk) Russisch (dial.) скарбъ ‘bezittingen; roerende goederen; huisraad; (dial.) (staats)kas’ (Даль IV 193; СРЯВ XXIV 177–178)

skrynė 4 (v.) ‘e e n b e p a a l d e h o u t e n, m e t e e n d e k s e l e n p o o t j e s u i t g e v o e r d e, g e o r n a m e n t e e r d e k i s t o m i e t s (meestal kleren, uitzet) i n t e b e w a r e n’: Wat baat het dat Diks naakt bij een volle kist zit, knielend en luid jammerend, terwijl hij de schatten vereert K. Donel (VD 24 [LKŽe; Kabelka 1964: 206])

← (zuid- / west-) Pools skrzynia ‘kist met deksel; kist enz.’ (< Tsjechisch skříňe ‘kast; kist’ ← Middelhoogduits schrīn / Oudhoogduits scrīni, skrīni ‘kist; kast’ ← Latijn scrinium ‘ronde doos om boeken en documenten in te bewaren’ [SW VI 190–191; SSt VIII 261–262; Linde V 273; Буга II 487; Фасмер III 657; ЭСБМ XII 156–157; Machek 1968: 550; Rejzek 2001: 578; Bělič, Kamiš, Kučera 1978: 503; Wackernagel 1878: 258; Köbler 1993: 1787; Seebold 2008: 757; Schützeichel 2012: 293; zie ook Palionis 1967: 275; Zinkevičius 1987: 140; Филичева 2003: 137]) → zuidwestelijk Belarussisch скрыня, скрыня ‘kist;

Straipsniai / Articles

41

ROLANDAS KREGŽDYS

rechthoekige bergplaats; schuilplaats; doodskist’ (ГСБМ XXXI 388–389), Belarussisch (dial.) скрыпня ‘grote kist; viskist (kist met gaatjes om levende vis in te bewaren); kist om meel en graan in te bewaren; voederbak’ (Носовичъ 1984: 588; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 291; СБГП IV 464; Сцяцко 1972: 102–103; zie ook Прыгодзіч, Прыгодзіч 2011: 148), zuid-Russisch скрыпна ‘beslagen kist, kist; kist met deksel’ (СРЯВ XXV 31; zie ook Гарбуль 2009: 405–406), Russisch скрыня ‘kist, kistje met deksel’ (Даль IV 209)

skūrā 4, 2 (v.) ‘alleen gevilde of ook gelooide dierenhuid, pels’: En ik slachtte ook zoveel varkens en geiten dat ik nauwelijks nog wist waar ik de huiden moest ophangen K. Donel (VD 382 [LKŽe; Kabelka 1964: 206])

← (zuid- / west-) Pools skóra ‘huid van mens en dier; achterste; gelooide huid; boomschors enz.’ (SW VI 169–170; SSt VIII 250–251; Linde V 261–262; zie ook Mikulėnienė 2004: 78) → zuidwestelijk Belarussisch скупа ‘huid; gelooide dierenhuid; leven’ (ГСБМ XXXI 396), Belarussisch (dial.) ску́па ‘menselijke huid; gelooide dierenhuid’ (Носовичъ 1984: 589; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 292; СБГП IV 471–472; ТС V 52; ЭСБМ XII 167) ≠ Russisch шку́ра ‘onbewerkte dierenhuid met vacht; boomschors; waardeloze vrouw enz.’ (Даль IV 638–639; Фасмер IV 451)

šmõtas 2 (m.) ‘afzonderlijk deel, stuk van een voorwerp’: Het wiel draait krakend en moeizaam om de as en spettert kluiten weg terwijl het de slechte aarde omwoelt K. Donel (RG 17 [LKŽe; Kabelka 1964: 227])

← (west-) Pools szmat ([west-) Pools szmata) ‘stuk; lap; veel enz.’ (< Middelhoogduits snat[t]e ‘lintje; litteken’ / Duits dialectisch [Zwabisch] Schnatte ‘insnijding in hout of vlees’ / Duits Schnat ‘grens, lijn, strook’ [SW VIII 638; Linde V 554; Фасмер IV 458–459; LEW 1015; zie ook Zinkevičius 1990: 35; Kardelis 2003: 89]) → zuidwestelijk Belarussisch шматъ ‘stuk; stuk vlees’ (СЛш; Булыка 1980: 186), Belarussisch (dial.) шмат(ь) ‘stuk; grote hoeveelheid; omvangrijk, veel’ (Носовичъ 1984: 714; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 350; СБГП V 486–487), Russisch шматъ ‘stuk; afsnijdsel; deel; afstand enz.’ (Даль IV 640)

šoblė 4 (v.) ‘zwaard, sabel’: Het leek mij dat de hele wereld, samengestroomd om te vechten, zwaarden en sabels naar de bonte weiden had gebracht K. Donel (VD 439 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 227])

← (zuid- / west-) Pools szabła ‘zwaard met een gekromd lemmet enz.’ (< Hongaars szablya ‘kromzwaard’ [SW VI 549; SSt VIII 526–527; Linde V 500; Фасмер III: 541; Wołosz 1989: 301–302; Géza 1991: 278; Tóth 2007: 130; zie ook Palionis 1967: 278; Zinkevičius 1988: 129]) → zuidwestelijk Belarussisch шабля ‘zwaard’ (Булыка 1980: 70), Belarussisch (dial.) шабля ‘zwaard; rapier’ (Носовичъ 1984: 703; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 346; СБГП V 450)

trõpytis, -ija, -ijo (wederkerend onpers. werkwoord) ‘gebeuren, voorvallen’: Onlangs gebeurde het dat ik, toen ik naar de herendienst reed, zoals het een opzichter betaamt, de luie Slunkius een pak slaag gaf K. Donel (RG 501 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 241])

← (zuid- / west-) Pools trafić ‘een doel raken; aanvallen, aanraken; ontmoeten, vinden; op het juiste moment verschijnen; kiezen; bevallen; in staat zijn; helder uiteenzetten, uitleggen enz.’ (< Middelhoogduits treffen ‘raken’ [SW VII 91–92; SSt IX 179; Linde V 644–645; Фасмер IV 94; ЭСБМ XIII 350]) → zuidwestelijk Belarussisch трафи́ти ‘raken, bereiken; ontmoeten’ (Булыка 1972: 324, 1980:

42

Acta Linguistica Lithuanica LXXI

Kristijono Donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai

189) ≠ oud. Wit-Russ. mpanumu ‘kwellen; vernietigen; op de proef stellen; (aan)vallen’ (ГСБМ XXXIII 420–422), Wit-Russ. (dial.) mpánulь / mpániub, mpáfьub ‘het doel raken; vinden, ontmoeten; raden; op tijd zijn, bereiken; kunnen enz.’ (Носовичъ 1984: 638; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 314; СБГП V 117; ТС V 151; ЭСБМ XIII 349–350), Russ. mpáfьutb, mpánutb ‘het doel raken’ (Даль IV 426; Фасмер ibd.)

vožyti, -ija, -ijo (overg. ww.) ‘w a a r d e r e n, w a a r d e r e n’: Je houdt niet van pasteien of roggebrood, en je waardeert ook niet de lekkerste drank van de heren K. Donel (PL 135 [LKŽe; Kabelka 1964: 262])

← (oud. / midd.) Pools ważyć ‘met een weegschaal wegen; wegen; beslissen; riskeren; waarderen; zwaaien; van plan zijn; haten; riskeren; een niveau of waarde bereiken enz.’ (← [oud. / midd.] Pools [dial.] waga ‘weegschaal; gebouw waar gewogen wordt; weging; aantrekkingskracht; dierenpad; gewicht; gewogen hoeveelheid; gewicht; belang, belangrijkheid; achting; hefboom; kabel, touw; hangende gewichten; brankard; gewichten van een weefgetouw enz.’ < Oudhoogduits wâge / Oudhoogduits wâga / Duits Wage ‘weegschaal; gewicht; gewicht’ [SW VII 442–443, 476–477; Linde VI 125–126, 150–151; SSt X 34–35, 52–54; Karłowicz VI 64; Brückner 1985: 598–599; Фасмер I 263; ЭСБМ II 12; Wackernagel 1878: 368; Köbler 1993: 2185; Schützeichel 2012: 367; zie ook Zinkevičius 1988: 131, 134; vgl. Шанский²⁴ I³ 4; Судник 1975: 142]) → oud. Wit-Russ. важити, важити ‘wegen; kosten; met een weegschaal wegen; (be)oordelen, ontzien; overwegen; waarde hebben; van plan zijn’ (ГСБМ II 291–294; Булыка 1980: 184), Wit-Russ. (dial.) ва́жыць / ва́жыць ‘met een weegschaal wegen; riskeren; durven, van plan zijn; waarderen; in gedachten houden’ (Носовичъ 1984: 42; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 55; СБГП I 268; ЭСБМ II 23), Russ. dial. важить ‘wegen; (op)hangen’ (Даль I 159)

zalnierius 2 (znw.) ‘s o l d a a t’: En zoals een of andere soldaat, met zijn neus aan de oorlog verloren... schuifelt hij naar de herendienst K. Donel (Pp 180 [Kabelka 1964: 262])

← Pools dial. (DLd [Kujawy]) żołnier, żołnierz ‘soldaat’ (← oud. Pools [dial.] żołnierz / [midd. Pools żołnierz] ‘soldaat; leger’ < Tsjech. žoldnéř ‘idem’ ← Oudhoogduits soldenäere, soldner / Duits Söldner ‘huurling’ ← Ital. soldato ‘krijger’ [Karłowicz VI 447; SW VIII 717; SSt XI 590; ISJP 69; Kudzinowski 1974: 101; Machek 1968: 730; Kluge 2002: 855; zie ook Palionis 1967: 279; Адамавичюте 1982: 43, 46; Zinkevičius 1988: 131; Walczak 1995: 80; Rejzek 2001: 751; vgl. Жирмунский 1948: 106]) → oud. Wit-Russ. золнеръ ‘krijger’ (Булыка 1980: 61)

žegnōnė 2 (vr.) 1. ‘z e g e n’: Maar... na de tafel met zulke helse zegeningen het kruisteken gemaakt te hebben, pakt hij een stuk brood om te snijden K. Donel (VD 122); 2. ‘(fig.) d e g o e d e v r u c h t e n v a n G o d s g e n a d e g e n i e t e n’: En uit de stinkende mest komt de zegen voort K. Donel (VD 277 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 264])

← (oud. / midd.) Pools żegnanie ‘nabootsing van het kruisteken, zegening; wijding enz.’ (SW VIII 703; SSt XI 580; Linde VI 883) → Wit-Russ. жегна́нне ‘zegening; afscheid’ (Носовичъ 1984: 154) – zie voor de herkomst žegnóti

²⁴ Sommige slavisten stellen dat dit een gemeenslavische ontlening is aan het Oudhoogduitse wâga (zie uitvoeriger Преображенский I 61–62; Шанский ibd.; ЭССРЯ I 92).

Straipsniai / Articles

43

ROLANDAS KREGŽDYS

žegnóti, -ója, -ójo (werkwoord, overg.) ‘zegenen (meestal met het kruisteken)’: Alles is vergeefs, wat zullen we doen, waar zullen we aan beginnen, als jouw zegenende handje niet helpt K. Donel (ŽR 672 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 264])

← (oud. / veroud.) Pools zegnać (się) ‘met de hand een kruisteken maken; zegenen; wijden; (bij protestanten) bevestigen; een bezwering uitspreken over (een ziekte, het boze oog); afscheid nemen, aan Gods wil toevertrouwen enz.’ (< Tsj. žehnati ‘zegenen; dank betuigen’ ← Middelhoogduits ségenen / Duits segnen ‘zegenen, met de hand een kruisteken maken; begiftigen’ ← Oudhoogduits signare ‘iemand kruistekenen, zegenen; een kruisteken maken; dopen; bevestigen enz.’ [SW VIII 703; SSt XI 579–580; Linde VI 882; Brückner 1985: 664; ЭСБМ III 199; Machek 1968: 724; Niermeyer 1976: 970; MLex 189; zie ook Palionis 1967: 274; Судник 1975: 84, 170; Zinkevičius 1987: 138; Walczak 1995: 54; PEŽ IV 106; Филичева 2003: 141; vgl. Kardelis 2003: 66]) → Oud-Wit-Russisch жегнати, жегнати / жегнатися, жегнатися ‘afscheid nemen, uitgeleide doen; dopen’ (ГСБМ IX 282; Булыка 1980: 182), Wit-Russisch жегнаў (жагнаў) ‘zegenen; met de hand een kruisteken maken’ (Носовичъ 1984: 154; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 100; ЭСБМ III 199)

žýčyti, -ija, -ijo (werkwoord, onoverg./overg.) ‘iemand iets op krediet geven, uitlenen’: Zo belooft het schaapje... wanneer het zo’n slechte plek ziet en nergens ter wereld nog hulp heeft, uit nood het geleende gerst terug te geven K. Donel (Šd 25–27 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 265])

← (oud. / veroud.) Pools życzyć ‘iemand het goede toewensen, zich verheugen over andermans succes; iemand voor zich winnen, rekruteren; adviseren, raad geven; toestaan, instemmen; uitlenen, te leen geven’ (SW VIII 730–731; SSt XI 604; Linde VI 1064–1065; zie ook Walczak 1991: 72; Kardelis 2003: 106; Kazak 2011: 80) → Oud-Wit-Russisch жичити, жычити, жычити, жычьити ‘verlangen, toewensen’ (ГСБМ X 39; Булыка 1972: 114, 1980: 133), Wit-Russisch жичыць ‘toewensen’ (Носовичъ 1984: 156), Russisch dialectisch жичить ‘lenen’ (СРНГ IX 201) ≠ Oud-Wit-Russisch зичити, зычити ‘verlangen, toewensen’ (ГСБМ XIII 271–272), Wit-Russisch (dial.) зычыць / зьічьць ‘toewensen; adviseren’ (Носовичъ 1984: 222; ЭСБМ III 353; ТС II 170), Russisch dialectisch зычить ‘toewensen’ (Даль I 697)

1.2.1. Morfofonetische varianten en secundaire afleidingen van onzekere polonismen

čiepelis (znw. dim.) ‘jonge geënte boom’: En in huis laten jullie mooie jonge boompjes uitdrogen K. Donel (Vp 29 [Kabelka 1964: 67]) ⇦ čiepas

čiepas 4, 2 (znw.) Plv 1. ‘twijgje, uitloper waarmee een andere plant wordt geënt, ent, entloot’ SD 361, R 276, K: Dit is een slechte ent, hij zal niet aanslaan Pbs; Entloten moeten vanbinnen gaaf en gezond zijn S. Dauk; 2. ‘jonge geënte boom, ent’ R 327: De vorig jaar geplante ent groeit goed Plv; Deze winter zijn alle enten doodgevroren Pgr; De haas heeft in de winter alle enten afgeknaagd Grž enz. (LB 66, RD 73, BB Ps 128.3); 3. ‘(meestal mv.) ent, vaccin’: Pokkenvaccin rš; Ik ben gevaccineerd, maar de entingen sloegen niet aan Kp; 4. ‘litteken van een enting op het lichaam’: Nu is er van dat entingslitteken niets meer te zien Plv; Wat een grote entingslittekens! Slnt; 5. ‘inkeping in het lemmet van een vouwmes’: De inkeping in het mesblad is langwerpig Jrb – zie ščiepas (zie ook Roszko 2009: 76)

44

Acta Linguistica Lithuanica LXXI

Kristijono Donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai

ščėpas 4 (znw.) Ndž, Švnč, ErnW 1. ‘twijgje, uitloper waarmee een andere plant wordt geënt, ent, entloot’ Sut, MP 93: Ik heb enten uit de perenboom genomen Ign; (fig.): Wij zijn schuldig... allerlei heilige deugden in hem (de ziel) te enten DP 96; 2. ‘jonge geënte boom, ent’: Ik heb enten gekocht OZ 55 /\ Toen ik een jonge ent was Aps; Jouw kinderen zijn als jonge olijfscheuten Mž 386

← (oud. / veroud.) Pools szczep ‘onderstam; geënte boom enz.’ (SW VI 581; SSt VIII 538–539; Linde V 521; zie ook ALEW [s. v. čiepas]),

‖ ≠ Wit-Russisch (dial.) ишчэпа ‘onderstam’ (Байкоў, Некрашэвіч 1993: 353; Сцяшковіч 1983: 568) ≠ Russisch щепа ‘houtsplinter, stukje hout’ (Даль IV 655; vgl. Фасмер IV 502–503)

dabóti, -ója, -ójo (werkwoord, overg.) ‘bewaken, verzorgen’: Zorg je niet voor de jongens zoals een vader hoort te doen? K. Donel (ŽR 299 [LKŽe; Kabelka 1964: 67])

dabótis, -ója, -ójo (wederkerend werkwoord) 1. ‘oppassen’: Pas dus op met die verwaande heer K. Donel (ŽR 409); 2. ‘zich bekommeren, zijn best doen’: Van jongs af aan deed ik mijn best om me netjes te gedragen K. Donel (Pš 30 [LKŽe; Kabelka 1964: 67]) – zie dbóti (met epenthetische, oftewel niet-etymologische -a- [over dit fonetische verschijnsel zie Zinkevičius 1966: 135–136; zie ook Адомавичюте 1982: 47; Zinkevičius 1988: 38, 130; Zinkevičius II 272])

bóti, bója, bójo (werkwoord, onoverg.) ‘acht slaan op, aandacht schenken aan’: Maar let niet op, arme kerel, huil niet, wees niet al te bedroefd K. Donel (PL 529 [LKŽe; Kabelka 1964: 63]) – zie dbóti (met aferese van de initiële d-)

dbóti, -ója, -ójo (werkwoord, overg./onoverg.) ‘(iets) gadeslaan, (naar iets) kijken’: De boosaardigen slaan acht op de roepende vogel Ch 5Moz 18.10; Ach, let nergens op, mijn zusje JR 165; Ik let zelfs niet op de praatjes, wanneer de jongen in mijn hart zit JV 276

← (oud. / veroud.) Pools dbać ‘zich bekommeren; aandacht schenken enz.’ (SW I 431; GS 28; SPW IV 561–565; SSt II 44; ЭСБМ III 129–130; Urbutis 2009: 423) → Oud-Wit-Russisch дбати ‘zich bekommeren; ergens aan denken; aandacht schenken, opmerken’ (ГСБМ VII 271–272; Булыка 1980: 197), Wit-Russisch (dial.) дбаць ‘zich bekommeren; denken, aandacht schenken’ (Носовичъ 1984: 127; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 92; TC II 9), Russisch dialectisch дбать ‘zich bekommeren; verzamelen, bijeenbrengen’ (Даль I 416)²⁵

kaštuótis, -úoja, -ãvo (wederkerend werkwoord) ‘kosten maken’: Daarom hebben haar ouders... daarvoor heel wat kosten gemaakt, en ze zijn er nauwelijks vanaf gekomen K. Donel (RG 142 [LKŽe; Kabelka 1964: 108]) – zie kaštavóti

kaštúodintis (-ytis), -inasi, -inosi (wederkerend werkwoord) ‘kosten maken, uitgaven doen’: Kiti taip daug nenorėjo kaštūodytis K. Donel (LKŽe)²⁶ – zie kaštavóti

kaštavóti, -ója, -ójo (onovergankelijk werkwoord) ‘kosten, op kosten komen’ [K]: Ar tau daug čebatai kaštavojo? Ds (LKŽe; zie ook ZtŽ 278; ZŠT I 353)

²⁵ Sommige slavisten reconstrueren Oerslavisch *дбати ‘zich bekommeren om’, dat wil zeggen dat zij de opgesomde Oost-Slavische lexemen als erfwoorden beschouwen en niet als ontleningen uit het West-Slavische taalgebied.

²⁶ Dit lexeem is niet opgenomen in het door J. Kabelka samengestelde woordenboek van K. Donelaitis (zie Kabelka 1964: 197).

Straipsniai / Articles

45

ROLANDAS KREGŽDYS

← (Oud- / Middel-)Pools kosztować ‘kosten; uitgaven met zich meebrengen, kosten’ (← [Oud- / Middel-]Pools [dial.] koszt ‘uitgaven, middelen; prijs, waarde’ < Tsjechisch kość ‘hetzelfde’ ← Oudhoogduits kost[e] ‘uitgaven, middelen’ [SW II 495–496; SPW XVI 14–16, 17; SSt III 357; Karlowicz II 446; Sławski II 545–546; Siatkowski 2004: 16; Polomски 2010: 7; vgl. Kluge 2002: 531; Фасмер II 361; ЭСБМ V 107; LEW 228; MLex 113; zie ook Palionis 1967: 276; Адомавичюте 1982: 43; Zinkevičius 1988: 136]) → Oud-Wit-Russisch коштовати ‘kosten’ (ГСБМ XVI 72), Wit-Russisch (dial.) коштова́ць ‘uitproberen; kosten’ (Носович 1984: 250; TC II 231), Oud-Russisch коштовати ‘kosten, op kosten komen’ (СРЯВ VII 396–397), Russisch (dial.) коштова́ть ‘kosten; gewaardeerd worden; passen enz.’ (Даль II 183)

krõmininkas 1 (m.) ‘koopman, verkoper’: Rudikis... tarp krõmininkų ir kupčių greitai nulindo K. Donel (Rj 6 [LKŽe; Kabelka 1964: 118]) – zie krõmininkas

krõmininkas (krõmnykas), -ė 1 (zelfstandig gebruikt bijvoeglijk naamwoord) 1. ‘koopman, verkoper’: Kromnykams... pabučiais ir pakiemiais landinėti užsakyta (uždrausta) turėtų būti BzBk II 119; 2. ‘(fig.) gebochelde’: Mes ir kuprius kromnykais vadinam Ds; 3. ‘(fig.) hardloper’: Kieno gi čia toks krõmnykas atbėga? Ds

← (Oud- / Middel-)Pools kramnik ‘kleinhandelaar; rondtrekkende koopman’ (← [Oud- / Middel-]Pools kram ‘handelskraam; kleine winkel; werkplaats van een ambachtsman; goederen enz.’ < Oudhoogduits krâm ‘waar, kleinigheid enz.’ / Middelhoogduits krâm ‘marktplaats enz.’ // Duits Kram ‘kleine goederen; afval; zaken enz.’ [SW II 526, 527; SPW XI 121–122, 124; SSt III 375; Kluge 2002: 534; Wackernagel 1878: 165; Köbler 1993: 1264; Schützeichel 2012: 182; zie ook Kabelka 1964: 25, 118; Palionis 1967: 276; Адомавичюте 1979: 99–100, 1982: 43; Walczak 1995: 142]) → Oud-Wit-Russisch крамникъ ‘koopman, verkoper’ (ГСБМ XVI 89–90), Wit-Russisch (dial.) кра́мникъ ‘verkoper; winkelier’ (Носович 1984: 251; СБГП II 514)

kùknė 2 (vr.) ‘keuken’: Todėl tuo drąsa lindau į atvirą kùknę K. Donel (Pp 114 [Kabelka 1964: 26, 119]) – zie kùchnė

kùchnė 2 (vr.) ‘keuken’ ZtŽ 322; ŽŠT I: 254; kuchnià 2 ‘hetzelfde’: Eik in kucknią, rasi užminkytos duonos ir valgyk ps. Rimašiai (DvŽ I: 316; zie ook ZtŽ 322; ŽŠT II: 446); ← (Oud- / Middel-)Pools kuchnia ‘oven om voedsel te bereiden; fornuis; ruimte waar voedsel wordt bereid; wijze van gerechten bereiden enz.’ (< Oud-Tsjechisch kuchyně ‘keuken’ ← Oudhoogduits kuhhinna ‘plaats om voedsel te bereiden; keuken; herberg’ ← Latijn coquina ‘keuken; kookkunst’ [SW II 618; SPW XI 531–532; SSt III 459; Фасмер II 436; ЭССРЯ I 454–455; Machek 1968: 305; Wackernagel 1878: 168; Köbler 1993: 1278; Seebold 2008: 482; zie ook Palionis 1967: 277; Walczak 1995: 92; Siatkowski 2004: 14; Филичева 2003: 136]) → Oud-Wit-Russisch кухня ‘ruimte waar voedsel wordt bereid; voedselvoorraden’ (ГСБМ XVI 256–257; Булыка 1980: 97), Wit-Russisch (dial.) ку́хня ‘keuken; fornuis’ (ТСБМ II 764; СБГП II 592; ЭСБМ V 175), Oud-Russisch кухня ‘ruimte bestemd voor voedselbereiding; keukengerei’ (СРЯВ VIII 150), Russisch ку́хня ‘keuken’ (Даль II 228)

nabãšininkas 1 (m.) ‘overledene (van een gestorven persoon)’: Ale nabãšininks amtsrots taip nedarydavo būrui K. Donel (VD 177 [Kabelka 1964: 137]) – zie na-bãštininkas (met geabsorbeerde -ti-)

46

Acta Linguistica Lithuanica LXXI

Kristijono Donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai

nabāščikas, -ė 1 (zelfstandig naamwoord) ‘o v e r l e d e n e (v a n e e n o v e r l e d e n p e r s o o n)’ – zie nebāščikas nebāštikas, -ė 1 (zelfstandig naamwoord) 1. ‘o v e r l e d e n e’; 2. ‘o v e r l e d e n e (v a n e e n o v e r l e d e n p e r s o o n)’ – zie nebāščikas, -ė (met deaffricatie van het structurele element -č-)

nabāštikas, -ė 1 (zelfstandig naamwoord) 1. ‘o v e r l e d e n e’; 2. ‘o v e r l e d e n e (v a n e e n o v e r l e d e n p e r s o o n)’ – zie nebāštikas, -ė (met wisseling van -e- in het eerste deel in > -a- wegens regressieve assimilatie, d.w.z. n-e-b-a-štikas → n-a-b-a-štikas)

nabāštininkas, -ė 1 (zelfstandig naamwoord) 1. ‘o v e r l e d e n e’; 2. ‘o v e r l e d e n e (v a n e e n o v e r l e d e n p e r s o o n)’ – zie nabāštikas

nabāštininkas, -ė 1 (zelfstandig naamwoord) ‘o v e r l e d e n e’ – zie nabāštininkas, -ė

nebāščikas, -ė 1 (zelfstandig naamwoord) ‘o v e r l e d e n e, e e u w i g r u s t e n d e (o v e r e e n o v e r l e d e n p e r s o o n)’: Toen een mens stierf, bracht men de overledenen naar Micaičiai (DvŽ II 9; zie ook ZtŽ 427; ZŠT II 445)

← (o. / zn.) Pools nieboszczyk ‘overledene; een soort kaas die in de grond wordt begraven om een bepaalde smaak te krijgen’ (SW III 260; SPW XVII 147; Brückner 1985: 33) → oud-Belarussisch небож-чыкъ, небожчыкъ, небожчыкъ, небожущикъ, небожущыкъ, небозчикъ, небосчикъ, небощикъ, небощыкъ ‘overledene, dode’ (ГСБМ XIX 391), Belarussisch (dial.) нябожчык, нябо́йчык, небо́чык (Belarussisch dial. нібо́чык) ‘overledene; armoedzaaier’ (Байкоў, Некрашэвіч 1993: 196; СБГП III 242–243; ЭСБМ VIII 58)

ponātis (zelfstandig naamwoord) ‘j o n g e h e e r’: En nu laat je al zien hoe je als jongeheer een hanenkam draagt K. Donel (PL 268 [Kabelka 1964: 180]) – zie ponāitis (met monoftongering van de tweeklank ai [zie hierover uitgebreider Zinkevičius 1966: 91, 2006: 187; zie ook Kregždys 2012: 41])

ponāitis 1 (zelfstandig naamwoord) 1. ‘j o n g e, o n g e h u w d e h e e r; z o o n v a n e e n h e e r; j o n g e e d e l m a n’ R, N, I: In die achterkamer zit één meisje achter de tafel, maar jongeheren zijn er al een heleboel BsP IV 47; Op een keer liep hij door het bos en ontmoette een jongeheer LTR (Bsg); Maar kijk, er verscheen iemand bij hem, mooi gekleed, een jongeheer, en hij liep met hem mee S I 366 e.a. (Šts, JD 27, JV 50, 444, 916, Gmž, BsO 215, Krž, Grk, Jrg, Lkš, Škn, LTR (Brž), Dv, Ad, Ml, Pnd, Dglš); 2. ‘Heer’²⁷: Vereer de jongeheer, de redder van de mensen Mž 208; 3. ‘l u i a a r d, l i c h t z i n n i g e, v e r w e n d e j o n g e m a n’ Grž (LKŽe; zie ook DvŽ II 121; ZtŽ 502)

↔ o. / zn. Pools panic, (zn.) Pools panicz ‘knappe jongeman, mooie jongeling; zoon van een heer; jonge edelman; ongehuwde jonge heer; dandy, nietsdoener; ongehuwde man’ (SW IV 35; SPW XXIII 153) → oud-Belarussisch паничъ, пануцъ ‘jonge heer; bruidegom’ (ГСБМ XXIII 425), Belarussisch панічъ / паніч ‘zoon van een heer; jonge edelman; verzorgd en netjes geklede jongeman; jongeheer’ (Носовичъ 1984: 391; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 221)

pōniškas, -a 1 (bijvoeglijk naamwoord) ‘b e h o r e n d a a n d e h e r e n’: De kinderen van de heren zitten samen met de boeren soms broederlijk in de modder te wroeten en kijken verdwaasd K. Donel (PL 309 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 181]) ⇦ pōnskas, -à

pañskas, -à 4 (bijvoeglijk naamwoord) ‘h e e r a c h t i g, v e r w e n d’: Je bent wel erg pañskas geworden – dat komt niet goed! Mžš; Kun je hem wel ontvangen – hij is erg pañskas! Brt; Een pañskas-ding (gezegd over

²⁷ Dominykas Urbas (1996: 294) nurodo sememą ‘jaunas ponas’, o ne reikšmę ‘Viešpats’.

Straipsniai / Articles

47

R O L A N D A S K R E G Ž D Y S

een verwend mens), maar wat je hem ook geeft Mžš; põnskas, -à 4 (adj.) ‘p o n i š k a s, p o n ų’ Pagaujenai (DvŽ II 122; zie ook ZtŽ 503; ŽŠT I 235, II 352)

← (s. / v.) Pools pański ‘van een heer, koning, monarch; van God, Christus, de Heer; aristocratisch, voortreffelijk, prachtig enz.’ (SW IV 42; SPW XXIII 190–213) → Oud-Wit-Russisch панский, паньский ‘van een heerser, koning; van een heer enz.’ (ГСБМ XXIII 432–434), Wit-Russisch па́нскі(ŭ) ‘van een heer, adellijk’ (Носович 1984: 392; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 221; ЭСБМ VIII 146), Oud-Russisch панский ‘van heren; van emigranten uit Polen, Litouwen enz. in Moskou’ (СРЯВ XIV 145), Russisch панской ‘idem’ (Даль III 16)

rokúoti, -úoja, -ávo (ww.) 1. (onoverg.) ‘a r i t h m e t i s c h r e k e n e n, t e l l e n’: Laten we dus niet klagen dat de heren hun kuif tonen en, dagelijks de namen van duivels tellend, vloeken K. Donel (ŽR 514 [Kabelka 1964: 198]); 2. (overg.) ‘t o e r e k e n e n’: Hij heeft geen verstand, daarom moet men hem (de hond) geen zonde toerekenen K. Donel (Rj 36 [LKŽe; zie ook Kabelka ibd.]) – zie rakavoti

rakavoti, -oja, -ojo (ww. overg.) ‘t e l l e n’ SD¹ 153; rokavóti, -ója, -ójo 1. ‘a r i t h m e t i s c h r e k e n e n, t e l l e n’ Ds; 2. (wederkerend) ‘v e r a n t w o o r d i n g a f l e g g e n’: En toen er een lange tijd verstreken was, keerde de heer van die dienaar terug en rekende met hen af Ch 125.19; Hoe heb je met je ziel (geweten) afgerekend? DK 68 (zie ook DvŽ II 194)

← (s. / v.) Pools rachować ‘tellen, (na)denken; verwachten; vertrouwen enz.’ (< Oudhoogduits rechen, rechnen ‘tellen’ / Duits rechnen ‘[op]tellen’ / [SW V 457–458; SPW XXXV 4–5; SSt VII 418; Brückner 1985: 451; Połomski 2010: 14; Фасмер III 450; ЭСБМ XI 151; MLex 164; zie ook Kazak 2011: 81]) → Oud-Wit-Russisch раховати, раховать, роховати ‘tellen; overdenken, aandacht schenken’ (ГСБМ XXX 32; Булыка 1980: 81), Wit-Russisch (dial.) раховаýb / рахаваýb ‘(op)tellen; in gedachten houden’ (Носович 1984: 561; Байкоў, Некрашэвіч 1993: 278; СБГП IV 293; TC IV 287), Russisch dial. ра́хова́ть ‘tellen, meten; bespreken, overdenken’ (Даль IV 86; СРНГ XXXIV 345) ≠ Wit-Russisch dial. рахова́цца ‘in gedachten houden, overdenken’ (TC ibd.)

1.3. Alternatieve polonismen

kùsinti, -ina, -ino (ww. overg.) ‘v e r l e i d e n, a a n s p o r e n, o v e r h a l e n’: Slunkius... spoorde de oude Pelėdpalaikis aan zich op de strijd voor te bereiden K. Donel (Pp 206 [LKŽe; zie ook Kabelka 1964: 122])

↔ (s. / v.) Pools kusić ‘proeven; proberen; verleiden; hinderen’ (< Oudkerkslavisch ИСКѪСИТИ ‘beproeven; verleiden; beoordelen’ ← Proto-Slavisch *kusiti ‘proeven; aanraken’ ← Gotisch kausjan Luk 14.19 ‘testen, beproeven; proeven’ [SW II 649; SPW XI 589–591; Sławski III 429–430; Фасмер II 431–432; ECУM III 160; ССЯ I 796–797; Uhlenbeck 1900: 94, 95; Lehmann 1986: 219; zie ook ЭССЯ XIII 135; Kardelis 2003: 107),

‖ Oud-Wit-Russisch кусити ‘verleiden; beproeven’ (ГСБМ XVI 246) ≠ Oud-Russisch кусити ‘aanraken; proeven’ (СРЯВ VIII 144 [germanismen]).

48

A c t a L i n g u i s t i c a L i t h u a n i c a L X X I

Kristijono Donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai

2. SAMENVATTING

De in de werken van K. Donelaitis gebruikte Poolse ontleningen kunnen worden onderverdeeld in monogene (11), onbepaalde (47) en alternatieve (1) groepen polonismen. Structureel kunnen deze leenwoorden worden ingedeeld in morfologisch (α) zuivere (ālasas, blūznyti, bòstras, budavōnė, cimbōlai, čestavōti, čỹžė; grẽčnas, –à; gvõltas, gvõltyti, karbãčius, klãpas, klãpčius, kób­otas, kūkarka, kūkorius, kulkà, lenciūgas, macnùs, maskōlius, miesčionis, mišìa, moliavōti, moliōrius; nõbažnas, –a; padõnas, paliavōti, pažỹčyti, põnas, ponavōti, porà / póra, procià, pùlokas, rodà / róda, skárbas, skrynė, skūrà, šaltyšius, šmõtas, šoblė, trõpyti, vỹskupas, võžyti, zalniẽrius, žegnonė, žegnóti, žỹčyti), (β) hybride (čestavójimas, glóda, kùšinti, lėbauti; nuõpertas, –à; pasilie cavōti, pōteriai, pūstėlninkas, rokùndas) en (γ) morfeem-voor-morfeemvertalingen van samenstellende semantische elementen (of partiële vertalingen) (iškadà, pakamõrė, péržegnoti). Er zijn 24 morfofonetische alternanten en secundaire afleidingen geteld (adpẽntai, atpẽntai, bóti, česnis, čiepėlis, dabóti, dabótis, delmõnas; iškādininkas, –ė; jóm arkas, jóm arkininkas, kaštúodintis, kaštúotis, krõmininkas, kūknė, mąčkas, nabãšnikas; ponãtis; põniškas, –a; rokúoti, svìklas, šaltyšiáuti, šėtra, viñčiavoti).

Op basis van de verspreiding en gebruikstendensen vallen ze uiteen in twee hoofdgroepen: 1) niet-standaardlexicon – dialectismen die uitsluitend in de dialectgebieden van het Litouws worden gebruikt, en archaïsmen / historismen die voorkomen in oudere en latere Litouwse geschriften (adpẽntai, ālasas, atpẽntai, blūznyti, bòstras, bóti, budavōnė, česnis, čestavójimas, čestavōti, čiepėlis, čỹžė; dabóti, dabótis, delmõnas, glóda; grẽčnas, –à; gvõltas, gvõltyti; iškādininkas, –ė; jóm arkas, jóm arkininkas, karbãčius, kaštúodintis, kaštúotis, klãpas, klãpčius, kób­otas, krõmininkas, kūkarka, kūknė, kūkorius, kùšinti, lenciūgas, lėbauti, mąčkas, macnùs, maskōlius, mišìa, moliavōti, moliōrius; nabãšnikas, nõbažnas, –a; nuõpertas, –à; padõnas, pakamõrė, paliavōti, pasilie cavōti, pažỹčyti, ponãtis, ponavōti, procià, pùlokas, pūstėlninkas, rodà / róda, rokùndas, rokúoti, skárbas, skūrà, svìklas, šaltyšius, šaltyšiáuti, šėtra, šmõtas, šoblė, trõpyti, viñčiavoti, võžyti, zalniẽrius, žegnonė, žỹčyti); 2) woorden uit de standaardtaal (cimbōlai, kulkà, miesčionis, péržegnoti, põnas; põniškas, –a; porà / póra, pōteriai, skrynė, vỹskupas, žegnóti).

3. CONCLUSIES

1. Op grond van (α) de oorspronkelijke leenbron van lexicale alternanten (in geografisch opzicht), (β) de overeenstemming tussen fonetische / morfologische / semantische varianten van lexemen (uitgaande van de modulatie van α) en (γ) het gebruik van Slavische oorspronkelijke vormen (die niet noodzakelijk inheems zijn) in West- en Oost-Slavische talen (uitgaande van factoren α en β), kunnen de polonismen in de werken van K. Donelaitis in 3 groepen worden ingedeeld: I. m o n o g e n e (zonder equivalenten van Poolse ontleningen en/of ontleningen in Oost-Slavische talen); II. o n b e p a a l d e ([vanuit het perspectief van factor α] Poolse leenwoorden die in Oost-Slavische talen uit verschillende perioden worden of werden gebruikt);

Straipsniai / Articles

49

ROLANDAS KREGŽDYS

III. a l t e r n a t i e v e (III.1. inheemse reflexen van het Oer-Slavisch die in het Pools en in een van de Oost-Slavische talen [Wit-Russisch of Russisch (vanuit geografisch perspectief)] worden gebruikt; III.2. paren lexicale varianten van niet-Slavische oorsprong, waarbij lexemen uit West- en Oost-Slavische talen die aan de basis kunnen hebben gelegen van de Poolse ontlening in het Litouws, van verschillende proto-vormen zijn afgeleid; III.3. semi-polonismen).

2. In de werken van K. Donelaitis komen voor: a) 11 monogene Poolse ontleningen en 12 morfofonetische alternanten en secundaire afleidingen daarvan; b) 47 onbepaalde polonismen en 12 morfofonetische alternanten en secundaire afleidingen daarvan; c) 1 alternatieve lexicale ontlening van Poolse oorsprong.

3. De utilitaire waarde van het corpus van polonismen in de werken van K. Donelaitis wordt onderbouwd door de explicitering van de etnische identificatie van lexemen, waarvan het belangrijkste resultaat de segregatie en codificatie van ontleningen uit het Pools en Wit-Russisch, alsook germanismen, is.

AFKORTINGEN VAN DE TITELS VAN K. DONELAITIS’ WERKEN

Ag – „De eik en de specht“ (fabel)

L 1 – de eerste (bewaard gebleven) brief van K. Donelaitis (geschreven in het Litouws)

Lg – „De vos en de ooievaar gaan eten“ (fabel)

PL – „De lentepret“ (deel van het gedicht Metai)

Pp – „Het verhaal van Pričkus over een Litouwse bruiloft“ (een vroeg fragment uit het gedicht Metai)

Pš – „Het verhaal over de mestkever“ (fabel)

RG – „De herfstgaven“ (deel van het gedicht Metai)

Rj – „Rudikis de marktkoopman“ (fabel)

Šd – „De grote hond“ (fabel)

VD – „De zomerwerken“ (deel van het gedicht Metai)

Vp – „De wolf als ambtenaar“ (fabel)

ŽR – „De winterzorgen“ (deel van het gedicht Metai)

TAALAFKORTINGEN

blr. – woord uit het Wit-Russisch (resp. de Belarussische taal)

bulg. – woord uit het Bulgaars (de taal)

č. – woord uit het Tsjechisch (de taal)

dial. – dialectwoord (dialectisme)

DLd – dialect van Groot-Polen (Pools wielkopolski) (West-Polen)

go. – woord uit het Gotisch (een uitgestorven Oost-Germaanse taal)

gr. – woord uit het Grieks (de oude taal)

it. – woord uit het Italiaans (de taal)

jdš. – woord uit het Jiddisch (een hybride taal gebaseerd op Hoogduitse dialecten [Beiers-Oostenrijkse spreektaal], met lexicale substraten uit oudere en Middelhebreeuwse perioden en een lexicaal superstraat uit Midden- en Oost-Europese talen) (de lexemen zijn getranscribeerd, re-

50

Acta Linguistica Lithuanica LXXI

Kristijono Donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai

gebaseerd op Yidisher Visnshaftlekher Institut [YIVO], getranslitereerd volgens de systemen voor de weergave van het Pools-Jiddisch [PN–74/N–01212])

Kšbd – Kasjoebische dialectzone

le. – Pools woord uit de moderne periode [vanaf de 19e eeuw]

lie. – Litouws woord

lo. – Latijns woord

MLd – dialect van Klein-Polen (Pools małopolski) (Zuid-Polen)

n. – woord uit de moderne periode (alleen in combinatie met een taalafkorting)

pers. – Perzisch woord

pras. – (gereconstrueerde) vorm van het Oerslavisch

Psd – Poolse grensdialecten (Pools polszczyzna kresowa [Litouwen, Letland, Belarus, Oekraïne])

r. – Russisch woord

s. – woord uit de oude periode (alleen in combinatie met een taalafkorting)

s. sl. – Oudkerkslavisch woord

SLd – Silezisch dialect (Pools śląski) (Zuidwest-Polen)

s. le. – Oud-Pools woord (12e eeuw, tweede helft – 15e eeuw)

s. v. a. – Oudhoogduits woord (8e–11e eeuw [tot 1050])

tot. – een woord uit het Tataars (de Tataarse taal)

turk. – een woord uit het Turks (de Turkse taal)

ukr. – een woord uit het Oekraïens (de Oekraïense taal)

v. – een woord uit het Nieuwhoogduits (sinds 1650)

vengr. – een woord uit het Hongaars (de Hongaarse taal)

v. le. – een woord uit het Pools van de middelste periode (16e–18e eeuw)

V. lo. – een woord uit het middeleeuws Latijn (de Latijnse taal)

v. v. a. – een woord uit het Middelhoogduits (van 1050 tot 1350)

ŽV-Md – dialect van Neder-Weichsel-Mazovië (Pools mazowiecki) (Centraal-Polen)

Zie voor plaatsnamen, grammaticale afkortingen e.d. LKŽe (online beschikbaar: www.lkz.lt).

GRAFISCHE AFKORTINGEN

← – teken voor de bron van de primaire ontlening

↔ – teken voor de bron van een partiële (resp. gedeeltelijke, d.w.z. slechts bepaalde woorddelen betreffende) ontlening

→ – teken voor secundaire ontlening (tussen Slavische talen, bijv. uit het Pools naar het Wit-Russisch; uit een Germaanse taal naar het Pools enz.)

⇦ – teken voor de bron van secundaire ontlening (gemengde formaties)

≠ – teken voor semantische contradictie (betekenisverschil [in termen van Litouwse lexemen])

∥ – teken voor alternatieve primaire ontlening

≯ – teken voor een afwijking in fonetische of morfologische structuur (in termen van Litouwse lexemen)

(...) – lexeme-alternanten die verschillen in fonetische of morfologische structuur

Straipsniai / Articles

51

ROLANDAS KREGŽDYS

LITERATŪRA

ALEW – Altlitauisches etymologisches Wörterbuch. Projektleitung: Prof. Dr. Wolfgang Hock, Mitarbeiter: Dr. Rainer Fecht, PD Dr. Anna Helene Feulner, PD Dr. Eugen Hill, PD Dr. Christiane Schiller, PD Dr. Dagmar S. Wodtko, Fördereinrichtung: DFG, 2007–2013 (http://www2.hu-berlin.de/indogermanistik/alew.php).

Aleknavičienė Ona 2012: Jokūbo Brodovskio patarlių, priežodžių ir mįslių rinkinys Litauische Sprichwörter und Rätsel. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas (knygos maketas).

Arumaa Peeter 1933: Untersuchungen zur Geschichte der litauischen Personalpronomina. Tartu: K. Mattiesens Buchdruckerei ant.-ges.

Barszczewska Nina, Jankowiak Mirosław 2012: Dialektologia białoruska. Warszawa: Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk.

Bėlič Jaromír, Kamiš Adolf, Kučera Karel 1978: Malý staročeský slovník. Praha: Státní pedagogické nakladatelství.

Blaise Albert 1994: Dictionnaire Latin-Français des auteurs du Moyen-Age. Lexicon Latinitatis Medii Aevi. Tvrnholti: Typographi Brepols editores pontificii.

Boryś Wiesław 2005: Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Borowska Nina 1957: Wpływy słowiańskie na litewską terminologię kościelną, na podstawie Dictionarium Szyrwida. – Studia z filologii polskiej i słowiańskiej 2. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 320–365.

Brückner Alexander 1877: Litu-Slavische Studien 1. Teil: die slavischen Fremdwörter im Litauischen. Weimar: Hermann Böhlau.

Brückner Alexander 1985: Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa: Wiedza Powszechna.

Būga I–III – Būga Kazimieras. Rinktiniai raštai 1–3, sud. Zigmas Zinkevičius. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1958–1961.

Bukevičiūtė Elvyra 1993: Keletas pastabų apie K. Donelaičio raštų frazeologiją. – Darbai apie Kristijoną Donelaitį. Sud. L. Gineitis, A. Samulionis. Vilnius: Vaga, 113–118.

Bušs Ojārs 2008: No ģermānismiem līdz superlatīvam. Rīga: LU aģentūra LU Latviešu valodas institūts.

Chodynicki Kazimierz 1914: Próby zaprowadzenia chrześcijaństwa na Litwie przed 1386 rokiem. – Przegląd Historyczny 18, 215–318.

Citavičiūtė Liucija 2003: (rec.) Leonas Gineitis (par.). Iš vokiškųjų raštų apie Kristijoną Donelaitį, 2002. – Archivum Lithuanicum 5, 325–336.

52

Acta Linguistica Lithuanica LXXI

Kristijono Donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai

Čekmonas Valerijus 2001: Russian varieties in the southeastern Baltic area. Urban Russian of the 19th century. – The Circum-Baltic Languages: Typology and Contact. Edited by Östen Dahl and Maria Koptjevskaja-Tamm. Amsterdam & Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 81–99.

Dawletschin Tamurbek, Dawletschin Irma, Tezcan Semih 1989: Tatarisch-Deutsches Wörterbuch. Wiesbaden: Otto Harrassowitz.

Dejna Karol 1973: Dialekty polskie. Wrocław & Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Drotvinas Vincentas 2012: Frydricho Kuršaičio žodyno „Littauisch–deutsches Wörterbuch“ (Halle a. S., 1883) leksikografinio metodo bruožai. – Mažoji Lietuva: paribio kultūros tyrimai, sud. Grasilda Blažienė, Nadežda Morozova, Jolanta Zabarskaitė. Vilnius: Europos kalbų ir kultūrų dialogo tyrėjų asociacija, 59–86.

Du Cange I–II – Carolus de Fresne, Dominus du Cange (Charles du Fresne, sieur du Cange // Du Cange) Glossarium ad Scriptores Mediæ & Infimæ Græcitatis, in quo Græca Vocabula Novatæ Significationis, aut usus rarioris, Barbara, Exotica, Ecclesiastica, Liturgica, Tæctica, Nomica, Jatrica, Botanica, Chymica explicantur, eorum Notiones & Originationes reteguntur... 1–2. Lugduni: Apud Anissonios, Joan. Posuel, & Claud. Rigaud, 1688.

Durkin Philip 2014: Borrowed Words. A History of Loanwords in English. Oxford: Oxford University Press.

DvŽ I–II – Dieveniškių šnektos žodynas 1–2. Autoriai: Laima Grumadienė, Danguolė Mikulėnienė, Kazys Morkūnas, Aloyzas Vidugiris. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005–2010.

Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys 1990: Kalbotyros terminų žodynas. Kaunas: Šviesa.

Géza Bárczi 1991: Magyar szófejtő szótár. Budapest: Trezor Kiadó.

GS – Glosariusz staropolski: dydaktyczny słownik etymologiczny, red. Wanda Decyk-Zięba, Stanisław Dubisz. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2008.

ISJP – Indeks a tergo do słownika języka Jana Chryzostoma Paska. Zespół redakcyjny: Stanisław T Urbańczyk, Jan Basara, Kazimierz Rymut. Wrocław & Gdańsk: Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1976.

Kabašinskaitė Birutė 1998: Lietuvių kalbos liaudies etimologija ir artimi reiškiniai. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas.

Kabašinskaitė Birutė 2013: Etimologija: istorijos ir teorijos bruožai lietuvių kalbos kontekste. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla.

Kabelka Jonas 1964: Kristijono Donelaičio raštų leksika. Vilnius: Mintis.

Straipsniai / Articles

53

ROLANDAS KREGŽDYS

Kardelis Vytautas 2003: Rytų aukštaičių šnektų slavizmų fonologijos bruožai. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla.

Karłowicz I–VI – Karłowicz Jan. Słownik gwar polskich 1–6. Kraków: Drukarnia C. K. Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1900–1911.

Kazak Anželika 2011: XVI–XVII a. LDK tekstų veiksmažodinių hibridų problema. – Perspectives of Baltic Philology II. Poznań: Rys, 71–84.

Kluge Friedrich 2002: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache, 24 Aufl. Bearb. von Elmar Seebold. Berlin & New York: Walter de Gruyter.

Köbler Gerhard 1993: Wörterbuch des althochdeutschen Sprachschatzes. Paderborn: F. Schöningh.

Kregždys Rolandas 2012: Charakterystyka słownika polonizmów w języku litewskim. – LingVaria 14(2). Kraków: Księgarnia Akademicka, 125–146.

Kregždys Rolandas 2012ₐ: Baltų mitologemų etimologijos žodynas I: Kristburgo sutartis. Vilnius: Lietuvos kultūros tyrimų institutas.

Kregždys Rolandas 2014: Lietuvių kalbos polonizmų-lotynizmų atribucijos ypatumai. – Funkcjonowanie języków i literatur na Litwie. Litewsko-polskie związki naukowe i kulturowe. Monografia zbiorowa, red. Mirosław Dawlewicz, Irena Fedorowicz, Algis Kalėda. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 407–421.

Kregždys Rolandas 2014ₐ: Leksiniai skoliniai – tautų kultūrinės interferencijos refleksija: lietuvių kalbos polonizmai-semitizmai. – Baltu filoloģija 22(2 [2013]), 55–93.

Krištopaitienė Daiva 2004: Kristijono Donelaičio raštų leksika ir jos redagavimas. – Senoji Lietuvos literatūra, 18 knyga. Vilnius: LLTI, 252–264.

Krištopaitienė Daiva 2005: Kristijono Donelaičio raštų rengimo ir redagavimo principai: ankstesnieji ir 1977 bei 1994 metų leidimai. – Archivum Lithuanicum 7, 287–302.

Krištopaitienė Daiva 2007: Kristijonas Donelaitis ir brošiūra apie separacijos naudą (1769): kalbos analizė. – Archivum Lithuanicum 9, 215–234.

Kudzinowski Czesław 1974: Rzeczowniki o osnowie na -ęu/ąu- w Postylli Daukszy. – Studia indoeuropejskie, red. Jerzy Kuryłowicz. Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich; Wydawnictwo PAN, 97–102.

Lampe Geoffrey W. H. 1961: A Patristic Greek Lexicon. Oxford: Clarendon Press.

Lebedys Jurgis 1972: Lituanistikos baruose II. Recenzijos, paskaitos, sumanymai, par. Juozas Girdzijauskas. Vilnius: Vaga.

Lehmann Winfred P. 1986: A Gothic etymological Dictionary. Based on the third edition of Vergleichendes Wörterbuch der Gotischen Sprache by Sigmund Feist. Leiden: E. J. Brill.

LEW – Fraenkel Ernst. Litauisches etymologisches Wörterbuch 1–2. Heidelberg: Vandenhoeck & Ruprecht, 1962–1965.

54

Acta Linguistica Lithuanica LXXI

Kristijono Donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai

Liedke Marzena 2004: Od prawosławia do katolicyzmu. Ruscy możni i szlachta Wielkiego Księstwa Litewskiego wobec wyznań reformacyjnych. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.

Linde I–VI – Linde M. Samuil Bogumił. Słownik języka polskiego 1–6. Warszawa: w Drukarni Xięży Piiarów, 1807–1814.

LKA I–III – Lietuvių kalbos atlasas 1–3. Vilnius: Mokslas, 1977–1991.

LKE – Lietuvių kalbos enciklopedija, par. Kazys Morkūnas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1999.

LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas 1–20, 1941–2002. Antrasis elektroninis leidimas, redaktorių kolegija: Gertrūda Naktinienė (vyr. redaktorė), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2013.

Lötzsch Ronald 1992: Duden Jiddisches Wörterbuch (2., durchgesehene Auflage). Mannheim & Zürich: Dudenverlag.

Łowmiański Henryk 1957: Uwagi o wpływach słowiańskich na litewską terminologię kościelną. – Studia z filologii polskiej i słowiańskiej 2. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 366–372.

LS – Liddell Henry George, Scott Robert. A Greek-English lexicon. New York & Cincinnati: American Book Company, 1882 (eighth edition).

Machek Václav 1968: Etymologický slovník jazyka českého. 2. vydání. Praha: Československá akademie věd.

Markus-Narvila Liene 2011: Rucavas izloksnes vārdnīca: leksikogrāfiskais un leksiskais aspekts. Promocijas darbs filoloģijas doktora grāda iegūšanai valodniecības nozares latviešu diahroniskās valodniecības apakšnozarē. Liepāja: Liepājas Universitāte.

Miklosich Franz von 1977: Lexicon palaeoslovenico-graeco-latinum. Darmstadt: Scientia Verlag Aalen.

Mikulėnienė Danguolė 2004: Skolinių atranka ir vertinimas „Kalbos patarimuose.“ – Skoliniai ir bendrinė lietuvių kalba. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 77–89.

MLex – Matthias Lexers Mittelhochdeutsches Taschenwörterbuch. 37 Auflage. Leizig: S. Hirzel Verlag, 1986.

Moszyńska Danuta 1975: Morfologia zapożyczeń łacińskich i greckich w staropolszczyźnie. Wrocław & Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Niemeyer Jan Frederik 1976: Mediae Latinitatis lexicon minus. Leiden: E. J. Brill.

Norvilaitė Ilona 2004: Polonizmai XVI–XVII amžių poterių tekstuose. – Lituanistica 57(1), 36–42.

Pakerys Antanas 1982: Lietuvių bendrinės kalbos prozodija. Vilnius: Mokslas.

Straipsniai / Articles

55

ROLANDAS KREGŽDYS

P a k e r y s A n t a n a s 1991: Tarptautinių žodžių kirčiavimas. Kaunas: Šviesa.

P a l i o n i s J o n a s 1967: Lietuvių literatūrinė kalba XVI–XVII a. Vilnius: Mintis.

P a l i o n i s J o n a s 1987: Dėl lietuvių literatūrinės kalbos kilmės „interdialektinės“ koncepcijos. – Baltistica 23(2), 184–192.

P e t i t D a n i e l 2010: Untersuchungen zu den baltischen Sprachen. Leiden & Boston: Brill.

PEŽ I–IV – M a ž i u l i s V y t a u t a s. Prūsų kalbos etimologijos žodynas 1–4. Vilnius: Mokslas (t. 1), Mokslo ir enciklopedijų leidykla (t. 2, 3), Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas (t. 4), 1988–1997.

P l e s k a l o v á J a n a 2009: Stará čeština pro nefilology. Brno: Masarykova univerzita.

P o ł o m s k i T o m a s z 2010: Rola zapożyczeń z języka niemieckiego w procesie kształtowania się polszczyzny na przestrzeni wieków. – XV Sesja naukowa „Język i czas“. Nowy Sącz, 1–15 (priega internetu: http://www.zse.nowysacz.pl/old/publics/sprache_und_zeit.pdf).

R e j z e k J i ř í 2001: Český etymologický slovník. Praha: Leda.

R o s z k o D a n u t a 2009: Zapożyczenia leksykalne w litewskiej gwarze puńskiej. – Acta Baltico Slavica 33, 75–90.

Rozwadowski I–III – R o z w a d o w s k i J a n M i c h a ł. Wybór pism 1–3. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1959, 1961.

S a b a l i a u s k a s A l g i r d a s 1966: Lietuvių kalbos leksikos raida. Lietuvių kalbotyros klausimai 8. Vilnius, 5–141.

S c h ü t z e i c h e l R u d o l f 2012: Althochdeutsches Wörterbuch (7., durchgesehene und verbesserte Auflage). Berlin &Boston: Walter de Gruyter GmbH & Co. KG.

S e e b o l d E l m a r 2008: Chronologisches Wörterbuch des deutschen Wortschatzes 2 (Der Wortschatz des 9. Jahrhunderts). Berlin & New York: Walter de Gruyter.

SGP I–VIII^(1–26)... – Słownik gwar polskich 1–8, red. Mieczysław Karaś, Jerzy Reichan, Stanisław Urbańczyk, Joanna Okoniowa, Barbara Grabka. Wrocław & Gdańsk: Zakład narodowy imienia Ossolińskich; Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1979–1991 (I1–III3); Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN, 1992–2013 (IV1–VIII3)...

S i a t k o w s k i J a n u s z 2004: Studia nad wpływami obcymi w ogólnosłowiańskim atlasie językowym. Warszawa: ISZiP.

Skardžius I–VII – S k a r d ž i u s P r a n a s. Rinktiniai raštai 1–7, par. Albertas Rosinas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1996–2013.

Sławski I–V – S ł a w s k i F r a n c i s z e k. Słownik etymologiczny języka polskiego 1–5 (1. A–J; 2. K–Kot; 3. Kotar–Kysz; 4. La–Łapucha; 5. Łasia–Łżywy). Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego, 1952–1982.

56

Acta Linguistica Lithuanica LXXI

Kristijono Donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai

Smułkowa Elżbieta 1988: O polsko-białoruskich związkach językowych w aspekcie czasowym i terytorialnym. – Studia polsko-litewsko-białoruskie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 220–258.

Smułkowa Elżbieta 2002: Białoruś i pogranica: studia o języku i społeczeństwie. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.

Sokólska Urszula 1999: Siedemnastowieczna polszczyzna kresów północno-wschodnich (słowotwórstwo, słownictwo, frazeologia). Białystok: Trans Humana.

SPW I–XXXVI... – Słownik polszczyzny XVI wieku 1–36. Wrocław & Kraków: Wydawnictwo Polskiej Akademii nauk, 1966–2012...

SSt I–XI – Słownik staropolski 1–11, red. Stanisław Urbańczyk (t. 1, A–Ć, Warszawa 1953–1955; t. 2, D–H, Wrocław–Kraków–Warszawa 1956–1959; t. 3, I–K, Wrocław–Kraków–Warszawa 1960–1962; t. 4, L–M, Wrocław–Warszawa–Kraków 1963–1965; t. 5, N–Ó, Wrocław–Warszawa–Kraków 1965–1969; t. 6, P–Pożżenie, Wrocław–Warszawa–Gdańsk 1970–1973; t. 7, Póć–Rozproszyć, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1973–1977; t. 8, Rozpróchnieć–Szyszki, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź: 1977–1981; t. 9, Ściadły–Używowanie, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1982–1987; t. 10, W–Wżgim, Kraków 1988–1993; t. 11, Z–Ż, Kraków 1995–2002). Zakład narodowy imienia Ossolińskich; Wydawnictwo Polskiej Akademii nauk.

Steingass Francis Joseph 1963: A comprehensive Persian-English Dictionary. London: Routledge & Kegan Paul Limited.

Stoskeliūnas Jonas 1990: Donelaičio „Metų“ stilius. – Kristijonas Donelaitis literatūros moksle ir kritikoje, sud. Kostas Doveika. Vilnius: Vaga, 353–378.

Strutyński Janusz 2002: Elementy gramatyki historycznej języka polskiego. Kraków: Tomasz Strutyński.

Subačius Giedrius 2012: Lietuvių kalbos balsių abėcėlės tvarka ir netvarka: istorija ir nūdiena. – Archivum Lithuanicum 14, 155–190.

SW I–VIII – Karłowicz Jan, Kryński Adam A., Niedźwiedzki Władysław (red.). Słownik języka polskiego 1–8. Warszawa: W drukarni E. Lubowskiego (1–2), W drukarni „Gazety Handlowej“ (3–6), W drukarni „Współczesnej“ (7), Wydawnictwo kasy pomocy dla osób pracujących na polu naukowym imienia J. Mianowskiego (8), 1898–1923.

Tóth Alfréd 2007: Etymological Dictionary of Hungarian. The Hague: Mikes International.

Uhlenbeck Christianus Cornelius 1900: Kurzgefasstes etymologisches Wörterbuch der Gotischen Sprache. Amsterdam: Johannes Müller.

Urbutis Vincas 2009: Baltų etimologijos etiudai 2. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla.

Ušinskienė Viktorija 2014: Komunikacja prawna Wielkiego Księstwa Litewskiego w świetle nowego projektu naukowego Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego. – Funkcjono-

Straipsniai / Articles

57

ROLANDAS KREGŽDYS

wanie języków i literatur na Litwie. Litewsko-polskie związki naukowe i kulturowe. Monografia zbiorowa, red. Mirosław Dawlewicz, Irena Fedorowicz, Algis Kalėda. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 42–53.

Wackernagel Wilhelm 1878: Altdeutsches Handwörterbuch. Basel: Schweighauserische Verlags-Buchhandlung (Hugo Richter).

Walczak Bogdan 1991: Słownik wileński na tle dzisiejszej polskiej leksykografii. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.

Walczak Bogdan 1995: Zarys dziejów języka polskiego. Poznań: Kantor Wydawniczy SAWW.

Weinreich Uriel 1992: College Yiddish. New York: Yivo Institute for Jewish Research.

Wołosz Robert 1989: Wyrazy węgierskie w języku polskim. – Studia Slavica Hungarica 35 (3–4), 215–317.

Wołosz Robert 1991–1992: Wyrazy węgierskie w języku polskim II. – Studia Slavica Hungarica 37, 3–27.

Zemlevičiūtė Palmira 2007: Terminologinė medicinos leksika lietuviškuose 1738–1831 metų Prūsijos valdžios įsakuose. – Archivum Lithuanicum 9, 121–182.

Zinkevičius Zigmas 1966: Lietuvių dialektologija. Vilnius: Mintis.

Zinkevičius Zigmas 1978: Mintys pasirodžius Lietuvos kalbos atlasui I. – Baltistica 14(2), 147–151.

Zinkevičius Zigmas 1987: Lietuvių kalbos istorija II. Iki pirmųjų raštų. Vilnius: Mokslas.

Zinkevičius Zigmas 1988: Lietuvių kalbos istorija III. Senųjų raštų kalba. Vilnius: Mokslas.

Zinkevičius Zigmas 1990: Lietuvių kalbos istorija IV. Lietuvių kalba XVIII–XIX a. Vilnius: Mokslas.

Zinkevičius Zigmas 1993: K. Donelaičio raštų kalba istorinės gramatikos ir dialektologijos požiūriu. – Darbai apie Kristijoną Donelaitį, sud. Leonas Gineitis, Algis Samulionis. Vilnius: Vaga, 104–108.

Zinkevičius Zigmas 2006: Lietuvių tarmių kilmė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas.

Zinkevičius I–IV – Zinkevičius Zigmas. Rinktiniai straipsniai 1–4. Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2002–2004.

ZŠT I–II – Zietelos šnektos tekstai 1–2, sud. Aloyzas Vidugiris, Danguolė Mikulėnienė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005–2010.

ZtŽ – Vidugiris Aloyzas. Zietelos šnektos žodynas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998.

58

Acta Linguistica Lithuanica LXXI

Kristijono Donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai

Адамавичюте Ирена Эльжбета 1980: К проблеме взаимоотношения литовских белорусизмов и полонизмов. – Slavia Orientalis 29(1–2), 7–12.

Адамавичюте Ирена Эльжбета 1982: Этапы польско-литовского лексического взаимодействия. – Acta Baltico-Slavica 14, 41–48.

Ананиева Наталия Евгеньевна 1994: История и диалектология польского языка: Учебник. Москва: Изд-во МГУ.

Аникин I–VI... – Аникин Александр Евгеньевич. Русский этимологический словарь 1–6. Москва: Рукописные памятники Древней Руси, 2007–2012...

Байкоў Мікалай Я., Некрашэвіч Сцяпан М. 1993: Беларуска-расійскі слоўнік. Факсімільнае выданне. Мінск: Народная асвета.

Барысюк У. У. 2011. Германізмы ў “Заўслед” (слоўніку гаворкі вёскі Белы Мох Мсціслаўскага раёна). – Беларускае слова: дыялектнае запазычанае. Матэрыялы навуковых чытанняў, прысвечаных памяці дацэнта Еўдакіі Суцяпанаўны Мяцельскай, пад агульнай рэдакцыяй М. Р. Прыгодзіча. Мінск: «Права і эканоміка», 101–126.

БЕР I–VII – Български етимологичен речник 1–7..., ред. Владимир И. Георгиев (Иван Василев Дуриданов). София: Издательство на Българската академия на науките, 1971 ([т. 1] а – з), 1979 ([т. 2] и – крепя), 1986 ([т. 3] крес – минго), Академично Издателство „Проф. Марин Дринов“, 1995 ([т. 4] минго – падам), 1999 ([т. 5] падёж – пъска), 2002 ([т. 6] пъскам – словарь), 2010 ([т. 7] слово – терясвам)...

Булыка Аляксандр Мікалаевіч 1972: Даўнія запазычанні беларускай мовы. Мінск: Навука і тэхніка.

Булыка Аляксандр Мікалаевіч 1980: Лексічныя запазычанні ў беларускай мове XIV–XVIII стст. Мінск: Навука і тэхніка.

Бялькевіч Іван Кандратавіч 1970: Краёвы слоўнік Усходняй Магілёўшчыны. Мінск: Навука і тэхніка.

Галай Ольга Максимовна 2011: Элементы яўрэйскага культурнага ўплыву ў беларускай мове. – Белорусско-еврейский диалог в контексте мировой культуры. Материалы I Международной научной конференции (Минск, 28–30 апреля 2008 г.). Ред. Г. В. Синило. Минск: БГУ, 360–362.

Гарбуль Людмила Павловна 2009: Семантические полонизмы в русском приказном языке первой половины XVII века. Вильнюс: Издательство Вильнюсского университета.

Гарбуль Людмила Павловна 2009: Семантические полонизмы в русском приказном языке первой половины XVII века. Докторская диссертация. Вильнюс: Вильнюсский университет.

Гілевіч Ніна 2005: Дыялектны слоўнік. Мінск: Беллітфонд.

Straipsniai / Articles

59

ROLANDAS KREGŽDYS

ГСБМ I–XXXIII... – Гістарычны слоўнік беларускай мовы 1–33. Мінск: Навука і тэхніка; Беларуская навука, 1982–2013...

Даль I–IV – Даль Владимир. Толковый словарь живого великорусского языка 1–4. Москва: Русский язык, 1989–1991.

ЕСУМ I–VI... – Етимологічний словник української мови 1–6, отв. ред. Олександр Савич Мельничук. Київ: Наукова думка, 1982–2012...

Жирмунский Виктор Максимович 1948: История немецкого языка. Москва: Издательство литературы на иностранных языках.

Коряков Юрий Борисович 2002: Языковая ситуация в Белоруссии и типология языковых ситуаций. Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук. Москва: Московский Государственный Университет им. М. В. Ломоносова.

Крегждис Роландас 2014: Методика и критерии идентификации полонизмов литовского языка. – LingVaria 18(2). Kraków: Księgarnia Akademicka, 195–217.

Лавриненко А. 2006: О некоторых полонизмах и их восточнославянских соответствиях в деловой письменности южной и юго-западной Руси XIV–XV веков. – Studia wschodniosłowiańskie 6. Białystok, 209–226.

Леонтьева Татьяна Валерьевна 2014: «Чей хлап с утра ходил по улице?»: к истории рус. диал. хлап. – Acta Linguistica Petropolitana 10(1), 334–343.

Носовичъ Иван И. 1984: Словарь бѣлорусскаго нарѣчія (Specimina philologiae Slavicae). München: Verlag Otto Sagner.

Преображенский I–III: Преображенский Александр Григорьевич. Этимологический словарь русского языка 1–3. Москва: Типография Г. Лисснера и Д. Совко, 1910–1914 (т. 1–2); Москва & Ленинград: Издательство академии наук СССР, 1949 (т. 3).

Прыгодзіч Алена Аляксандраўна, Прыгодзіч Мікалай Рыгоравіч 2011: Да пытання аб храналогіі даследаванняў іншамоўных запазычанняў у беларускай мове. – Беларускае слова: дыялектнае запазычанае. Матэрыялы навуковых чытанняў, прысвечаных памяці дацэнта Еўдакіі Сцяпанаўны Мяцельскай. Пад агульнай рэдакцыяй М. Р. Прыгодзіча. Мінск: «Права і эканоміка», 146–149.

Расторгуев Павел Андреевич 1973: Словарь народных говоров Западной Брянщины (материалы для истории словарного состава говоров). Минск: Наука и техника.

РБС I–III – Русka-беларускі слоўнік 1–3, рэд. Якуб Колас, Кандрат Крапива, Пятро Глебка. Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2002.

СБТТ I–V – Слоўнік беларускіх гаворак Паўночна-Заходняй Беларусі і яе пагранічча 1–5. Мінск: Навука і тэхніка, 1979–1986.

60

Acta Linguistica Lithuanica LXXI

Kristijono Donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai

СЛw – Старабеларускі лексікон: Падручны перакладны слоўнік. Укладальнікі: Прыгодзіч Мікалай, Ціванова Галіна. Менск: Беларускае выдавецтва Таварыства «Хата», 1997 (http://slounik.org/starbiel/).

Срезневский I–III – С р е з н е в с к и й И з м а и л И в а н о в и ч. Материалы для словаря древне-русскаго языка по письменнымъ памятникамъ 1–3. СанктПетербургъ: Типография Императорской Академии Наукъ, 1893–1912.

СРНГ I–XLIII... – Словарь русских народных говоров 1–43. Ленинград (Санкт Петербург): Наука, 1965–2010...

СРЯВ I–XXIX... – Словарь русского языка XI–XVII вв. 1–29... Москва: Наука, 1975–2008, Азбуковник, 2011...

СС I–... – Слоўнік Сенненшчыны 1 (а – к), рэд. В. М. Курцова, Л. П. Кунцэвіч. Мінск: Беларуская навука, 2013...

ССЯ I–IV – Словарь старославянского языка 1–4. Санкт Петербург: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2006.

С у д н и к Т а м а р а М. 1975: Диалекты литовско-славянского пограничья. Очерки фонологических систем. Москва: Наука.

СУМ I–XI – Словник української мови 1–11. Київ: Наукова думка, 1970–1980.

С ц я ц к о П а в а л У. 1972: Народная лексіка і словаўтварэнне. Мінск: Навука і тэхніка.

С ц я ш к о в і ч Т а т ь я н а Ф. 1983: Слоўнік Гродзенскай вобласці. Мінск: Навука і тэхніка.

Т и т а р е н к о В а л е н т и н а М. 2002: Запозичена лексика у грамотах Київського міського магістрату XVI – XVII ст. – Волинь-Житомирщина. Історико-філологічний збірник з регіональних питань № 9. Житомир: Житомирський державний університет імені Івана Франка, 157–161.

Т и т а р е н к о В а л е н т и н а М. 2010: Мовна диференціація суспільства в XVI – XVII ст. (На матеріалі північноукраїнських пам’яток). – Волинь-Житомирщина. Історико-філологічний збірник з регіональних проблем № 22(I). Житомир: Житомирський державний університет імені Івана Франка, 171–179.

Т р у б а ч е в О л е г Н и к о л а е в и ч 2006: История славянских терминов родства и некоторых древнейших терминов общественного строя. Москва: КомКнига.

ТС I–V – Тураўскі слоўнік 1–5, рэд. Аляксандр Антонавіч Крывіцкі. Мінск: Навука і тэхніка, 1982–1987.

ТСБМ I–V^1–2 – Тлумачальны слоўнік беларускай мовы 1–5, рэд. Кондрат Кондратович Атраховіч (Кондрат Крапіва). Мінск: БелСЭ, 1977–1984.

Фасмер I–IV – Ф а с м е р М а к с. Этимологический словарь русского языка 1–4. Москва: Прогресс, 1986–1987.

Straipsniai / Articles

61

ROLANDAS KREGŽDYS

Филичева Нинель Ильинична 2003: История немецкого языка. Москва: Издательский центр «Академия».

Цыхун Павел А. 1993: Скарбы народнай мовы (з лексічнай спадчыны насельнікаў Гродзенскага раёну). Гродна: Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы.

Шанский I–II – Шанский Николай Максимович. Этимологический словарь русского языка 1^(1–5)–2^(6–8) (9–10 ред. А. Ф. Журавлёв). Москва: Издательство Московского университета, 1963–1982; 1999–2007...

Шатэрнік Мікола 1929: Краёвы слоўнік Чэрвеншчыны. Менск: Выданьне Беларускае акадэміі навук.

Шевельов Юрій 2002: Історична фонологія української мови. Харків: Акта.

ЭСБМ I–XIII... – Этымалагічны слоўнік беларускай мовы 1–13, рэд. В. У. Мартынаў ([ппо 2004 м.] Г. А. Цыхун). Мінск: Акадэмія навук БССР (Беларусі), 1978 ([т. 1] а – бячэйка), 1980 ([т. 2] в – вяшчэль), 1985 ([т. 3] г – ішчэ), 1988 ([т. 4] к – каята), 1989 ([т. 5] каяць – ліпянка), 1990 ([т. 6] ліра – маячыць), 1991 ([т. 7] мгла – нема-расць), Навука і тэхніка, 1993 ([т. 8] немарачь – пяць), Беларуская навука, 2004 ([т. 9] пе-пе-пе – праснак), 2005 ([т. 10] прасніца – пяць), 2006 ([т. 11] раб – саян), 2008 ([т. 12] с – стэсам), 2010 ([т. 13] су – трапкач)...

ЭССРЯ I–II – Этимологический словарь современного русского языка. Составитель Александр Константинович Шапошников. Москва: Издательство «Флинта», Издательство «Наука», 2010.

ЭССЯ I–XXXVIII... – Этимологический словарь славянских языков 1–38. Отв. ред. Олег Николаевич Трубачёв ([ппо 2007 м.] Анатолий Фёдорович Журавлев). Москва: Наука, 1974–2012...

Юсипова Роза Ризовна 2005: Турецко-русский словарь, ред. Т. Е. Рыбальченко. Москва: Русский язык, Медиа.

מאַסקסאָן. גרוס ייִדיש־רוסיש ווערטערבוך. 2011. אַלכּסנדר סאַלראַטאַן.

62

Acta Linguistica Lithuanica LXXI

Kristijono Donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai

Lexical borrowings in the works by Kristijonas Donelaitis: Polonisms

SUMMARY

The article presents methodology and criteria of identification of the Polonisms in the poetic works and the 1^st letter written in Lithuanian by Kristijonas Donelaitis. The article deals with the etymology and developmental peculiarities of the 59 Polonisms and 24 morpho-phonetic alternatives and secondary derivatives.

Due to the analysis suggested here the following conclusions are proposed:

1. In accordance with the principles of (α) establishment of the primary source of variants of the Lithuanian loanwords (by virtue of areal attribution), (β) their phonetic / morphological / semantic identity (agreeably to modulation α), and also the usage peculiarities of primary forms (unessentially of the inherited layer) on the West Slavic ground and their secondary variants in the East Slavic languages (being based on the influence of factors α and β), Polonisms of the works by K. Donelaitis might be distributed into 3 groups: I. monogenic (i.e., not submitted in lexis of the East Slavic languages [by means of the factor α]); II. indeterminate (because of presence of variants of the loanwords from Polish in the East Slavic lexis [under the factor α] of the different period of time); III. alternative (III.1. the forms of the inherited layer specific to Polish and one of the East Slavic languages [in relation to the factor α]; III.2. doublet lexical variants of the foreign origin, derived from the different primary source; III.3. Semipolonisms).

2. The usage of the following Polonisms are identified in the works by K. Donelaitis: a) 11 monogenic lexical borrowings and 12 morpho-phonetic alternatives and secondary derivatives; b) 47 indeterminate lexical borrowings and 12 morpho-phonetic alternatives and secondary derivatives; c) 1 alternative loanword.

3. Lexis of the Polonisms of the works by K. Donelaitis is valuable for its clarification and evaluation features facing with the problem of segregation and codification of the Polonisms, White-Russianisms and Germanisms.

Įteikta 2014 m. spalio 7 d.

ROLANDAS KREGŽDYS

Lietuvių kalbos institutas

Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lietuva

[email protected]

Straipsniai / Articles

63