Įž algos / Insigh s 245
NORBERT OSTROWSKI
Poznanese Adomo Micke ičiaus uni e si à Mokslinių
di ezioni: ice che bal ų kalbų is o inė g ama ica,
pa agonamoji is o inė kalbo y a, is o inė ipologija.
POZNANS LAIKOTARPIS
JANO OTRBSKIO GYVENIME
L'a icolo si compone di due pa i. P imoji è biog a inè, comp ende Jano
O ębskio i a a Poznan in segui o al Secondo gue a mondiale, second ojoje
b e emen e discussi ink iniai, Poznanesa pe iodo c ea e più impo an i J.
O ębskio negozi. Nella p ima pa e emiamasi Magdalenos
Gaw ońskos-Ga s kos negozio Jan Szczepan O ębski. Życie i dzieło (18891971) (2014).
1. Jano O ębskio i a a Poznan
Come sos iene M. Gaw ońska-Ga s ka (2014: 9091), p o . J. O ębskis a i ò in Poznanę 1945 m. au unį.
A quel empo all'uni e si à Poznanese a i a ono o o p o esso i dall'ex Uni e si à S epona
Ba o o a Vilnius, a cui J. O ębski e il amoso s o ico Hen ykas Łowmiański1. Inizio è s a o du o.
Solo ca dinolo, e in segui o del P imo Polacco Augus o Hlondo g azie a J. O ębskis o enne spicci a
came ì all'ho el dell'Uni e si à Poznanesa in s ada Ma ejkos 37. Nell'ho el, o di a o
comun abu ì, una cucina a usa ano 24 amiglie. J. O ębskio kamba ėlye i o due le i e a oluuk,
non esis e a sepa a a bonni. Come sc è s esso J. O ębskis od 2 mesi ni myłem się ani azu jak
należy (pe du mesi nė ka o nenusip ausiau come eikian ) (Gaw ońska-Ga s ka 2014: 93). J.
O ębskis pa si ežė con se s essi quasi 10 mille. lib i, che ene a neišpacka o co ido iuje, e mol i di
lo o e ano semplicemen e s uo a i. Solo m. 1947 J. O ębskis con la sua p ima moglie Aniela si
as e ì in un nedidelį appa amen o di due came e in s ada Rogalińskio 8/2 Poznanėje, do e ha
issu o quasi ino alla mo e. T ae, pe ques o bu o lilinėjosi in eime pa ecchi anni. In p incipio
anche e a pe doimėjęs caso e gli minacciaè esmisia. Come M. Gaw ońska-Ga s ka sos iene (2014: 94),
su J. O ębskio è s a a užsiundi a milizia, e pe sino bu üo es ene i i suoi a edi, pe ò
l'appa amen o sal agua da e nondimeno iusci o. 1 Au o ius di ali monumen alių eikalów, come
S udia nad począ kami społeczeńs wa i pańs wa li ewskiego (19311932), Począ ki Polski, . IVI
(19631985), Religia Słowian i jej upadek (w. VIXII) (1979), P usy Li wa K zyżacy (1989) e k .
NORBERT OSTROWSKI
246 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII
Sulle condizioni di i a J. O ębskio ale pa la e, pe ché le lo kama a e, semb a, u
una delle agioni, pe le quali in segui o egli così c i icamen e alu a o Poznanę. J.
O ębskis Poznanės uni e si e e cominciò la o a e Sla is ikos ka ed oje, cui ex
edi o e, p o . Hen ykas Ułaszynas dopo gue a in Poznanę nebeg įžo. È imasso
mol o in igan e J. O ębski, decano della acol à di Scienze Umani a ie
dell'Uni e si à di Poznan (allo a anco a dell'Uni e si à di Poznan, e non di Adomo
laiškas, ašy as Vilniaus uni e si e o ek o iui. Šiame laiške dekanas ašo, kad
Micke ičius), che nel p ossimo empo non po à ene e lezioni a Vilnius, pe ché
p ace lega e z wo zeniem nowej placówki naukowej za zymają go niewą pliwie
na miejscu (la o i, ela i i al la o o di nuo e ka ed os nauk, be abejonės, sulaikys
u aj) (Gaw ońska-Ga s ka 2014: 95). Ques o signi ica che le au o i à dell'Uni e si à
di Vilnia spėjosi J. O ębskį įsian . Così non a enu o. m. 1947 Poznanės uni e si à
u c ea a Ka ed a Filologii Bał yckiej (Bal ų ilologijos ka ed a), la sua sede e a
Collegium Philosophicum pas a e Ma ejkos ga ėje 48/49. Nella Ca ed ale ha la o a o:
• Czesław Kudzinowskis, J. O ębskio s uden e anco a da Vilniaus S epono
Ba o o uni e si à empių2, • Zenonas Sobie ajski (19471948),
Poznanės sla is a e polonis a, • Nina Bo owska (01-01-195313-08-1953
ino alla mo e 1953 m.)3, • Michał Hasiuk (na o 1955 m.).
Bal ų ilologijos ka ed a e a un'uni à scien i ica, non a e a i p op i s uden ių,
e i suoi dipenden i con a ano lezioni di al e ilologiche speciali à agli s uden i.
Unica issima s uden è, che ka ed oje acquisì magis o g ado, e a N.
Bo owska. Ka ed oje J. O ębskis la o ò ino appun o alla pensione, in cui
Po J. O ębskio edėju apo Czesławas Kudzinowskis i ka ed a egzis a o iki
pa ì m. 1960 o ob e 30 d. 1969 m., quando u usa con la Gene ale kalbo y os
ka ed a, pasqui u ins i u u (a uale Ins y u Językoznaws wa).
Come già è s a o menziona o, Bal ų ilologijos ka ed a non a e a i suoi s uden ių, i suoi dipenden i
con a ano lezioni di al e ilologinių speciali ajie s uden i. Da M. Gaw ońskos-Ga s kos (2014:
98103) accol i da i app endiamo che negli anni accademici 19451946 J. O ębskis dės ė Język
s a op uski (Seno ės p ūsų kalbą), Czy anie dawniejszych eks ów li ewskich (Seniausiųjų
li ewskich języków eks ów), Czy anie eks ów sansk yckich (Sansk i o eks ų skai ymą) e
Władyk z języka ce wnosłowiańskiego (Bažny kie sla iczy języki paskai ą). Va p es a a
a enzione a ciò che spesso si ipe e la pa ola czy anie (skai ymas). J. O ębskis o ni a
p e e enza es o analisiei, 2 Įžymus li uanis as ( a p ki ko, Daukšos Pos ilės indekso au o ius) e
suomių kalbos specialis (d i omio suomiųlenkų kalbų žodžio au o ius). 3 Fin oggi a ualaus la o o
Wpływy słowiańskie na li ewską e minologię kościelną na pods awie Dic iona ium Szy wida
au o ė (S udia z ilologii polskiej i słowiańskiej 2, 1957).
Poznanės laiko a pis Jano O ębskio gy enime
Įž algos Insigh s 247 ad es o e a išei ies aškas. Pascai a, des ina a sansk i ui e
suoi es i di analisi, J. O ębskis leggè e negli anni successi i. Sendo uno specialis a
delle lingue classiche, 19501951 akad. m. skai è In e p e azione lingua a chaicznych
eks ów łacińskich (A chaiškų la ynų kalbos eks ų in e p e acija). Ma
p incipalmen e a enzione ha assegna o alle lingue bal iche, le è a al i
G ama yka języka li ewskiego (Lie u ių kalbos g ama iką), Czy anie eks ów
ło ewskich (La ių kalbos eks ų skai ymą), Daukšos Pos ilės ling is inę analizę,
sulla lessione della s o ia delle lingue bal ì e k . (ž . Gaw ońska-Ga s ka 2014: 98103).
J. O ębskis anche si in e essò all'albanų lingua. Fu albanis o Wacławo
Cimochowskio dise azione capo. m 1956 J. O ębskis p opose che Adomo
Micke ičiaus uni e si à (dopo la mo e di S alin Poznanės uni e si e as cambiò
nomeą4) osse c ea a Ka ed a Ug o inis yki (Ug o inis ikos ka ed a). La sua
p opos a J. O ębskis a gumen a a così:
U wo zenie akiej ka ed y nie nas ęczałoby poważniejszych udności, ponieważ
nasz oś odek posiada specjalis ę z ego zak esu doc. Kudzinowskiego o az
biblio ekę (La c eazione di Tokyo's ka hed a nonukel ą di maggio i di icol à, poiché
il nos o cen o ha già ques a a ea specialis ę, docen ę Kudzinowskį, e biblio ekę)
(Gaw ońska-Ga s ka 2014: 110).
O a qualche pa ola di J. O ębskio pun o di is a in Poznanę. Poznanės J. O ębskis nonėgo ques o
pa icola men e i amen e è s a o is o alla ine della sua i a. Ques a s an aggio egli in e ò la
sua seconda moglie, Eleną Samaniū ę, che sposò in 1955 Ponia U szula Bielanowska, a casa in
Rogalińskio ulicę, do e i e ano O ębskiai, la so eglia ice la desc i e così: D uga zona
nienawidziła Poznaniaków, k oś k oś wmówił, że o są Niemcy (D uga żona nie en en ę
poznanieczych, jej kalbėjo, že o jes w An okieńska) (Gaw o-Ga s ka 2014: 128). Fo se signo a U.
Bielanowska e o e dėjo, ma O ębskiai ole a o na e a Vilnių. M. Gaw ońska-Ga s ka nel suo lib o
(2014: 126) ci a 1970 m. o ob e 27 d. le e a, che J. O ębskis siun è Polonia minis e o educa ion,
agmen ą: P acuję po dawnemu, bez wy chnienia, głównie p zygo owuję do d uku zeczy dawno
już naszkicowane. [...] Ul imio zaszły u nas impo an i wypadki. Uni e sy e Wileński
zap oponował mi (pisemnie i us nie), abyśmy z żoną w ócili do Wilna, obiecując odpowiednie
mieszkanie, wa unki życia i p acy. Chciałbym jeszcze p zed śmie cią p zygo ować do d uku
daleko posunię e obsze ne p ace li uanis yczne. Do ego są mi necessa ie ma e iali Ins y u u
Języka Li ewskiego w Wilnie. W poznańskim mieszkanie dla jego ciasno y, od 25 la nie 4 Come mi
disse p o . M. Hasiuk, così decise il sena o dell Poznanės uni e si e o, quando Poznanę aggiunse
la no izia, che Educazione minis e ijoje Va šu oje gimė idėja pa adin i Poznanės uni e si e ą
nome di S alin.
NORBERT OSTROWSKI
248 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII mam miejsca na odpowiednie ułożenie
książek i ko zys anie z całości własnej biblio eki. W eszcie s an zd owia żony:
od p zyjazdu do Poznania cie pi na dolegliwości euma iczne. Dla ego p zyjąłem
p opozycję wileńską i poczyniłem odpowiednie k oki. Od maja paszpo y na
wyjazd leżą na milicji. Poiché w związku z p zewiezieniem biblio eki i zbio ów
ila elis ycznych5 pows ały udności nie do p zezwyciężenia na nasze siły, a ja
os a nio zaniemogłem, zmieniliśmy decyzję i pozos ajemy w k aju (Di bu come
semp e, be poilsio, sop a u o s ošiu p esse alla s ampa già da empo
ammes us sogge i. [...] All'ul imo empo a enne o impo an i e en i.
L'uni e si à di Vilniaus o ì me (sc i o e o almen e) che con moglie i o niamo a
Vilnius, p ome endo adegua o appa amen o, condizioni di i a e la o o. Vo ei
anco a p ima mo e p epa a e pe s ampa mol o a anza i la o i li uanis ini. A
quello scopo mi occo e il ma e iale, che si o a Li u ių kalbos ins i u e. Nel mio
appa amen o Poznanėje, a causa di suo ankš umo, 25 anni non ho spazio
adegua amen e a compila e i miei lib i e non posso come ichian u ilizza e la mia
biblio eca. Finalmen e condizione di salu e della moglie: dall'a i o in Poznanę lei
so e euma o. Pe an o ho acce a o ques a p opos a e p endo i le misu e
adegua e. Dal mese di maggio i nos i passapo i sono in milizia. Poiché a causa
della biblio eca e delle collezioni ila eliche è so o p oblemi che non possiamo
supe a e con le nos e o ze, e io di ecen e in e ai, abbiamo cambia o la nos a decisione e imaniamo in ques o paese) (Gaw ońska-Ga s ka 2014: 126).
Ques o sc è uomo, senza dubbio, kupinas ka ėlio. Ti sei sen i a
inapp op ia amen e alu a a? Egli u uno dei più g andi polkų kalbininkų,
conosciu o ol e la Polonia. In i a o a cong essi Osle, A Napoli, Ambu go, Be lyne,
P ahoje, B no. Uni e si à di Vienna insegnò sla a e bal à lingue s o ia. Quindi si
pone domanda: da do e ques 'accele i? È solo le condizioni di i a, bèdi pe
l'appa amen o e la sua ankš um debu a, che Poznanė così mol o delusylė J.
O ębskį? Sa ebbe non solo. Kon aka iniai e poka iniai me ai ques o
s u u alismo ium as, allo a nuš i o, ad esempio, Je zyo Ku yłowicziaus
ž aigždė. J. O ębski e a la ecchia gene azione del lingubinico, più
jaunag ama ikis, e o se bėgančio empo, nuo e lingu is ikos di ezionečių, con
cui J. O ębskio come jaunag ama ikio pun i di is a non coincopo, pe cezione
e a una delle sua ka ėlio agioni. Ques o J. O ębskio nepalankum Poznanei
a o zò ino an o che 1968 m. dicemb e 4 d. es amen e egli anche sc i oè:
P agnieniem moim jes być pog zebanym w Wilnie lub w okolicach Wilna. Poznań
był dla mnie miejscem ud ęki, nie chcę więc spoczywać na wieki w Poznaniu
(Mano alia jes być pochido am Vilniuje lub jego opylinkėse. Poznanė man był
kančių miejsce, dla ego nie chcę amžiams ils Poznaneniu się) (Gaw ońska-Ga s ka 2014: 127).
5 O ębski e a appassiona o ila elis a.
Poznanės laiko a pis Jano O ębskio gy enime
Įž algos Insigh s 249 /
J. O ębskis u sepol o non Poznanėje, ma Puszczykowe, in un pi o esco
ci adello icino Poznanès, in cui si as e ì alla ine i a. Sa o con oka inio
namą Pa ilnyje (Kolonia Wileńska, K yniczna g. 5) J. O ębskis ole a dona e, come
sc ì menziona o es amen o: na własność naczelnej ins y ucji naukowej w
Wilnie, a więc Li ewskiej Akademii Nauk, k ó a by u ządziła w nim jakiś pos e
naukowy [...] (pag indinea is i uzione scien i ica a Vilnius, aigi Mokslo Akademii,
pe che ci osse is i ui o un app op ia o epa o scien i ico [...]).
2. Mokslinė Jano O ębskio a i i à Poznanėje
J. O ębskis sc isse bemaž 350 indoeu opeis ikos, senųjų indų ilologijas, klasikinės
ilologijas, sla ų, lenkų e, aišku, bal ų ilologijas, specialmen e lie u ių ilologijas,
da bų. Da e o i ano del la o o. Qui o ei a i a e l'a enzione su due, mio c edo, i
più impo an i eikalus di J. O ębskio, c ea i nel suo pe iodo Poznanės. Pi masis
ques o Lingua Posnaniensis, gio nal' che J. O ębskis įs eigė e cui p imi dei de ynių
nume ių è s a o eda o e. 1 omas uscì 1949 m. Už eks solo menziona e au o i, che
a siune o a icoli al p imo omai: Holge is Pede senas, Ch is ianas S angas, Jānis
Endzelīns, Eino Nieminenas, Václa as Machekas, da polkų: Zdzisławas S iebe is,
Wacławas Cimochowskis e Tadeus Milewskis, che già allo a cominciò ad in e essa si
ipologia e Ame indiani. Lo s esso J. O ębskis nel p imo olume ecenza o Spech o
De U sp ung de idg. Deklina ion, Ben enis eo O igines de la o ma ion des noms en
indo-eu opéen e Rozwadowskio S udia nad nazwami wód słowiańskich lib i. An ame
omo i p op i a icoli pubblica ono: H. Pede senas, J. O ębskis (pa ašė s aipsnį La
o ma ion des noms de lieux en Li huanien), E ns as F aenkelis, V. Geo gie as, V.
Machekas, T. Milewskis. A icoli nella i is a lie è p a icamen e u a ide. lingubas e
uscida o ol e indoeu opeis ikos limi i. An ame omo appa è T. Milewskio a icolo
La s uc u e de la ph ase dans ls langues indigns de lAmé ique dù No d. Te ziale
omo appa so J. O ębskio, V. Macheko, J. Endzelyno, E. F aenkelio e E. Niemineno
a icoli. Nel qua o omo H. Pede senas sc isse su he i ų kalbą, quin o omo
Johannesas F ied ichas, inzyimus okiečių o ien alis as, su lu i ų kalbą. Nello s esso
quin o omo Jonas Balčikonis pubblicò un a icolo sulla ia eizd i del eiksmažodžio.
Ques o meglio mi è conosciu a shi o eiksma o dio e imologia, pu oppo, pa e,
comple amen e obli š a a uali e imologų. Anche nel quin o omo an Windekens
sc isse su pelazgiečius; o J. O ębskis su senųjų p ūsų onomas iką. T. Milewskis
pa agonò il Caucaso e No d Ame ica indėnų lingue onologiche sis emi. T ami e J.
Balčikonio, i p op i a icoli siun è e al i le u ia. Sep in ame omo appa ado

NORBERT OSTROWSKI
250 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII
degli emig an ò li uani: Leona do Damb iūno su a i i àà li uani pa lando e P ano
Ska džiaus su lie. dúoklė e b u. djaklo. Si può co aggiosamen e di e che di al o ale
li ello di i is a, del più al o li ello mondiale, in Polonia non c'e a e u bū non esis e,
sebbene s essa Lingua Posnaniensis esca ino adesso. I galų gale opus magnum, J.
O ębskio la o o della i a, di e omų G ama yka języka li ewskiego. Dal es o
g amma icos si può scop i e, che J. O ębskis piani ica a sc i e e anco a e qua oą
omą, des iną sin aksei delle lingue Li uanee. Taipė J. O ębskis p imojo omo
p a a mėje (XI p.): Tom IV zawie ać będzie naukę o zdaniu. Ten dział wymaga
szczególnego wysiłku. Chodzi u sop a u o o p zeds awienie składni
współczesnego języka li e ackiego. Tymczasem język en wykazuje, właśnie w
zak esie składni, spo o szczegółów niepewnych, os a ecznie nie ozs zygnię ych.
P zed au o em niniejszej G ama yki języka li ewskiego s aje więc niejako zadanie
wskazywania, a niekiedy nawe us alania no my w zak esie składni zadanie
niepożądane i niewdzięczne. Po w ó e, na au o a składni li ewskiej spadło zadanie
p zeds awienia w omie IV ozwoju składni li ewskiej na p zes zeni dziejów
(Ke i asis omas apims sin aksę. Ques o capi olo ichiede pa icola i s o zi.
Innanzi u o bisogna p esen a e l'a uale sin assia della lingua li uanee. Men epuò
ques a lingua ha, pa icola men e nell'a ea sin asse ica, mol i nonaiškių de alių, ino
alla ine neišaiškin ų. Ques a lingua Li uania g amma icos au o e ha non solo
mos a e, ma nel campo sin aksės s abili e no me compi i nepageidaujama e
nepalanki. In secondo luogo, l'au o e della sin assessa della lingua li uana qua o
omoina obbliga e a mos a e la le e a della sin assessa della lingua li uanea dalla
s essa inizio).
Così la g amma ica O ębskio do e a uni e diach oniją e sinch oniją, e ale essa in
eal à è. P o esso ius M. Hasiuk, inse ėmiai pe žiū ėjęs e pe e ęs J. O ębskio lib i
e documen i, cus omis Vilniaus uni e si e biblio ekoe, nien e ne ado. Šių planų p o . J.
O ębskis nespėjo įkūny i. O o se da qualche pa e nella biblio eca dell'Uni e si à di
Vilniaus si nasconde almeno il ma e iale oppu e il piano, des ina o al qua o ommo
della g amma ica della Li uu ių kalbos? Pa ašy i g ama iką J. O ębskiui p opos a
S a ewe Wydawnic wo Naukowe da Va šu os, ma spi i us mo ens e a inzimus
sla is a Tadeus Leh zas-Spławińskìs. Wi sisadomości ws ępne. Nauka o głoskach
Pi miausia bu o išleis as ečiasis omas Nauka o o mach (1956), paskui pi ma-
(1958) e solo alla ine il secondo Nauka o budowie wy azów (1965). Ilgiausiai J. O ębskis
la o ò al secondo omo. Ques a u ispos a a P ano Ska džiaus Ve bi da ybą. Ques e
due lib i ebė a esempio a ogni, olinčiam occupa si della lingua li e ians s o ine
da yba. J. O ębskio g ama ica è un la o o, che all'epoca non a e a sé pa i. Su ici
a i a e l'a enzione sul a o che il p imo omo accademica della g amma ica delle
lingue li uanee u s ampa o solo nel 1965., quando J. O ębskio ul imo omo e a Įž algos
Insigh s 251 già nella edicola. Oggi J. O ębskio g amma ica o beda o didelì
Poznanės laiko a pis Jano O ębskio gy enime
imp essione. Pa s i iu lie u ių kalbos is o iją, e J. O ębskio g ama ica è e a
ma e ia la o o pe minykla. Ce o, alcuni ci in essa può semb a e obsole a, e ale è
essa, ma il la o o comunque è imp essionan e. Įspūdino e a il suo au o eus educazione
e e udicia. O sc isse lo uomo, che già s esso non po e a u ilizza e linguis ici li uani
dic iona io ka o eca. Spe o che giunge à ale empo, quando J. O ębskio
g amma ica sa à nuo amen e edi a, ma sa à un'edizione c i ica, con i commen i, così,
come ques o è a o con al i ecisiais sc i i. Ad esempio, 2009 m. Ox o dde uscì
Jakubo Wacke nagelio Vo lesungen übe Syn ax angliškas e imas. P ecisamen e
pe ché è ques o un c i ico ghismo, il lib o ha acquisi o nuo i alo i. Bisogna spe a e
che così un gio no a enga e con
J. O ębskio g amma ica.
LITERATŪRA
Gaw ońska-Ga s ka Magdalena 2015: Jan Szczepan O ębski. Życie i dzieło (1889
1971). Poznań: Wydawnic wo Rys.
Į eik a 2015 m. maggio 18 d.
NORBERT OSTROWSKI
Ins y u Językoznaws wa, Zakład Bał ologii
Uniwe sy e im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
al. Niepodległości 4, PL-61-874, Poznań
no be as@pocz a.one .pl