Poznanės laikotarpis Jano Otrębskio gyvenime

Įž algos / Insigh s 245 NORBERT OSTROWSKI Poznanese Adomo Micke ičiaus uni e si à Mokslinių di ezioni: ice che bal ų kalbų is o inė g ama ica, pa agonamoji is o inė kalbo y a, is o inė ipologija. POZNANS LAIKOTARPIS JANO OTRBSKIO GYVENIME L'a icolo si compone di due pa i. P imoji è biog a inè, comp ende Jano O ębskio i a a Poznan in segui o al Secondo gue a mondiale, second ojoje b e emen e discussi ink iniai, Poznanesa pe iodo c ea e più impo an i J. O ębskio negozi. Nella p ima pa e emiamasi Magdalenos Gaw ońskos-Ga s kos negozio Jan Szczepan O ębski. Życie i dzieło (18891971) (2014). 1. Jano O ębskio i a a Poznan Come sos iene M. Gaw ońska-Ga s ka (2014: 9091), p o . J. O ębskis a i ò in Poznanę 1945 m. au unį. A quel empo all'uni e si à Poznanese a i a ono o o p o esso i dall'ex Uni e si à S epona Ba o o a Vilnius, a cui J. O ębski e il amoso s o ico Hen ykas Łowmiański1. Inizio è s a o du o. Solo ca dinolo, e in segui o del P imo Polacco Augus o Hlondo g azie a J. O ębskis o enne spicci a came ì all'ho el dell'Uni e si à Poznanesa in s ada Ma ejkos 37. Nell'ho el, o di a o comun abu ì, una cucina a usa ano 24 amiglie. J. O ębskio kamba ėlye i o due le i e a oluuk, non esis e a sepa a a bonni. Come sc è s esso J. O ębskis od 2 mesi ni myłem się ani azu jak należy (pe du mesi nė ka o nenusip ausiau come eikian ) (Gaw ońska-Ga s ka 2014: 93). J. O ębskis pa si ežė con se s essi quasi 10 mille. lib i, che ene a neišpacka o co ido iuje, e mol i di lo o e ano semplicemen e s uo a i. Solo m. 1947 J. O ębskis con la sua p ima moglie Aniela si as e ì in un nedidelį appa amen o di due came e in s ada Rogalińskio 8/2 Poznanėje, do e ha issu o quasi ino alla mo e. T ae, pe ques o bu o lilinėjosi in eime pa ecchi anni. In p incipio anche e a pe doimėjęs caso e gli minacciaè esmisia. Come M. Gaw ońska-Ga s ka sos iene (2014: 94), su J. O ębskio è s a a užsiundi a milizia, e pe sino bu üo es ene i i suoi a edi, pe ò l'appa amen o sal agua da e nondimeno iusci o. 1 Au o ius di ali monumen alių eikalów, come S udia nad począ kami społeczeńs wa i pańs wa li ewskiego (19311932), Począ ki Polski, . IVI (19631985), Religia Słowian i jej upadek (w. VIXII) (1979), P usy Li wa K zyżacy (1989) e k . NORBERT OSTROWSKI 246 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII Sulle condizioni di i a J. O ębskio ale pa la e, pe ché le lo kama a e, semb a, u una delle agioni, pe le quali in segui o egli così c i icamen e alu a o Poznanę. J. O ębskis Poznanės uni e si e e cominciò la o a e Sla is ikos ka ed oje, cui ex edi o e, p o . Hen ykas Ułaszynas dopo gue a in Poznanę nebeg įžo. È imasso mol o in igan e J. O ębski, decano della acol à di Scienze Umani a ie dell'Uni e si à di Poznan (allo a anco a dell'Uni e si à di Poznan, e non di Adomo laiškas, ašy as Vilniaus uni e si e o ek o iui. Šiame laiške dekanas ašo, kad Micke ičius), che nel p ossimo empo non po à ene e lezioni a Vilnius, pe ché p ace lega e z wo zeniem nowej placówki naukowej za zymają go niewą pliwie na miejscu (la o i, ela i i al la o o di nuo e ka ed os nauk, be abejonės, sulaikys u aj) (Gaw ońska-Ga s ka 2014: 95). Ques o signi ica che le au o i à dell'Uni e si à di Vilnia spėjosi J. O ębskį įsian . Così non a enu o. m. 1947 Poznanės uni e si à u c ea a Ka ed a Filologii Bał yckiej (Bal ų ilologijos ka ed a), la sua sede e a Collegium Philosophicum pas a e Ma ejkos ga ėje 48/49. Nella Ca ed ale ha la o a o: • Czesław Kudzinowskis, J. O ębskio s uden e anco a da Vilniaus S epono Ba o o uni e si à empių2, • Zenonas Sobie ajski (19471948), Poznanės sla is a e polonis a, • Nina Bo owska (01-01-195313-08-1953 ino alla mo e 1953 m.)3, • Michał Hasiuk (na o 1955 m.). Bal ų ilologijos ka ed a e a un'uni à scien i ica, non a e a i p op i s uden ių, e i suoi dipenden i con a ano lezioni di al e ilologiche speciali à agli s uden i. Unica issima s uden è, che ka ed oje acquisì magis o g ado, e a N. Bo owska. Ka ed oje J. O ębskis la o ò ino appun o alla pensione, in cui Po J. O ębskio edėju apo Czesławas Kudzinowskis i ka ed a egzis a o iki pa ì m. 1960 o ob e 30 d. 1969 m., quando u usa con la Gene ale kalbo y os ka ed a, pasqui u ins i u u (a uale Ins y u Językoznaws wa). Come già è s a o menziona o, Bal ų ilologijos ka ed a non a e a i suoi s uden ių, i suoi dipenden i con a ano lezioni di al e ilologinių speciali ajie s uden i. Da M. Gaw ońskos-Ga s kos (2014: 98103) accol i da i app endiamo che negli anni accademici 19451946 J. O ębskis dės ė Język s a op uski (Seno ės p ūsų kalbą), Czy anie dawniejszych eks ów li ewskich (Seniausiųjų li ewskich języków eks ów), Czy anie eks ów sansk yckich (Sansk i o eks ų skai ymą) e Władyk z języka ce wnosłowiańskiego (Bažny kie sla iczy języki paskai ą). Va p es a a a enzione a ciò che spesso si ipe e la pa ola czy anie (skai ymas). J. O ębskis o ni a p e e enza es o analisiei, 2 Įžymus li uanis as ( a p ki ko, Daukšos Pos ilės indekso au o ius) e suomių kalbos specialis (d i omio suomiųlenkų kalbų žodžio au o ius). 3 Fin oggi a ualaus la o o Wpływy słowiańskie na li ewską e minologię kościelną na pods awie Dic iona ium Szy wida au o ė (S udia z ilologii polskiej i słowiańskiej 2, 1957). Poznanės laiko a pis Jano O ębskio gy enime Įž algos Insigh s 247 ad es o e a išei ies aškas. Pascai a, des ina a sansk i ui e suoi es i di analisi, J. O ębskis leggè e negli anni successi i. Sendo uno specialis a delle lingue classiche, 19501951 akad. m. skai è In e p e azione lingua a chaicznych eks ów łacińskich (A chaiškų la ynų kalbos eks ų in e p e acija). Ma p incipalmen e a enzione ha assegna o alle lingue bal iche, le è a al i G ama yka języka li ewskiego (Lie u ių kalbos g ama iką), Czy anie eks ów ło ewskich (La ių kalbos eks ų skai ymą), Daukšos Pos ilės ling is inę analizę, sulla lessione della s o ia delle lingue bal ì e k . (ž . Gaw ońska-Ga s ka 2014: 98103). J. O ębskis anche si in e essò all'albanų lingua. Fu albanis o Wacławo Cimochowskio dise azione capo. m 1956 J. O ębskis p opose che Adomo Micke ičiaus uni e si à (dopo la mo e di S alin Poznanės uni e si e as cambiò nomeą4) osse c ea a Ka ed a Ug o inis yki (Ug o inis ikos ka ed a). La sua p opos a J. O ębskis a gumen a a così: U wo zenie akiej ka ed y nie nas ęczałoby poważniejszych udności, ponieważ nasz oś odek posiada specjalis ę z ego zak esu doc. Kudzinowskiego o az biblio ekę (La c eazione di Tokyo's ka hed a nonukel ą di maggio i di icol à, poiché il nos o cen o ha già ques a a ea specialis ę, docen ę Kudzinowskį, e biblio ekę) (Gaw ońska-Ga s ka 2014: 110). O a qualche pa ola di J. O ębskio pun o di is a in Poznanę. Poznanės J. O ębskis nonėgo ques o pa icola men e i amen e è s a o is o alla ine della sua i a. Ques a s an aggio egli in e ò la sua seconda moglie, Eleną Samaniū ę, che sposò in 1955 Ponia U szula Bielanowska, a casa in Rogalińskio ulicę, do e i e ano O ębskiai, la so eglia ice la desc i e così: D uga zona nienawidziła Poznaniaków, k oś k oś wmówił, że o są Niemcy (D uga żona nie en en ę poznanieczych, jej kalbėjo, že o jes w An okieńska) (Gaw o-Ga s ka 2014: 128). Fo se signo a U. Bielanowska e o e dėjo, ma O ębskiai ole a o na e a Vilnių. M. Gaw ońska-Ga s ka nel suo lib o (2014: 126) ci a 1970 m. o ob e 27 d. le e a, che J. O ębskis siun è Polonia minis e o educa ion, agmen ą: P acuję po dawnemu, bez wy chnienia, głównie p zygo owuję do d uku zeczy dawno już naszkicowane. [...] Ul imio zaszły u nas impo an i wypadki. Uni e sy e Wileński zap oponował mi (pisemnie i us nie), abyśmy z żoną w ócili do Wilna, obiecując odpowiednie mieszkanie, wa unki życia i p acy. Chciałbym jeszcze p zed śmie cią p zygo ować do d uku daleko posunię e obsze ne p ace li uanis yczne. Do ego są mi necessa ie ma e iali Ins y u u Języka Li ewskiego w Wilnie. W poznańskim mieszkanie dla jego ciasno y, od 25 la nie 4 Come mi disse p o . M. Hasiuk, così decise il sena o dell Poznanės uni e si e o, quando Poznanę aggiunse la no izia, che Educazione minis e ijoje Va šu oje gimė idėja pa adin i Poznanės uni e si e ą nome di S alin. NORBERT OSTROWSKI 248 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII mam miejsca na odpowiednie ułożenie książek i ko zys anie z całości własnej biblio eki. W eszcie s an zd owia żony: od p zyjazdu do Poznania cie pi na dolegliwości euma iczne. Dla ego p zyjąłem p opozycję wileńską i poczyniłem odpowiednie k oki. Od maja paszpo y na wyjazd leżą na milicji. Poiché w związku z p zewiezieniem biblio eki i zbio ów ila elis ycznych5 pows ały udności nie do p zezwyciężenia na nasze siły, a ja os a nio zaniemogłem, zmieniliśmy decyzję i pozos ajemy w k aju (Di bu come semp e, be poilsio, sop a u o s ošiu p esse alla s ampa già da empo ammes us sogge i. [...] All'ul imo empo a enne o impo an i e en i. L'uni e si à di Vilniaus o ì me (sc i o e o almen e) che con moglie i o niamo a Vilnius, p ome endo adegua o appa amen o, condizioni di i a e la o o. Vo ei anco a p ima mo e p epa a e pe s ampa mol o a anza i la o i li uanis ini. A quello scopo mi occo e il ma e iale, che si o a Li u ių kalbos ins i u e. Nel mio appa amen o Poznanėje, a causa di suo ankš umo, 25 anni non ho spazio adegua amen e a compila e i miei lib i e non posso come ichian u ilizza e la mia biblio eca. Finalmen e condizione di salu e della moglie: dall'a i o in Poznanę lei so e euma o. Pe an o ho acce a o ques a p opos a e p endo i le misu e adegua e. Dal mese di maggio i nos i passapo i sono in milizia. Poiché a causa della biblio eca e delle collezioni ila eliche è so o p oblemi che non possiamo supe a e con le nos e o ze, e io di ecen e in e ai, abbiamo cambia o la nos a decisione e imaniamo in ques o paese) (Gaw ońska-Ga s ka 2014: 126). Ques o sc è uomo, senza dubbio, kupinas ka ėlio. Ti sei sen i a inapp op ia amen e alu a a? Egli u uno dei più g andi polkų kalbininkų, conosciu o ol e la Polonia. In i a o a cong essi Osle, A Napoli, Ambu go, Be lyne, P ahoje, B no. Uni e si à di Vienna insegnò sla a e bal à lingue s o ia. Quindi si pone domanda: da do e ques 'accele i? È solo le condizioni di i a, bèdi pe l'appa amen o e la sua ankš um debu a, che Poznanė così mol o delusylė J. O ębskį? Sa ebbe non solo. Kon aka iniai e poka iniai me ai ques o s u u alismo ium as, allo a nuš i o, ad esempio, Je zyo Ku yłowicziaus ž aigždė. J. O ębski e a la ecchia gene azione del lingubinico, più jaunag ama ikis, e o se bėgančio empo, nuo e lingu is ikos di ezionečių, con cui J. O ębskio come jaunag ama ikio pun i di is a non coincopo, pe cezione e a una delle sua ka ėlio agioni. Ques o J. O ębskio nepalankum Poznanei a o zò ino an o che 1968 m. dicemb e 4 d. es amen e egli anche sc i oè: P agnieniem moim jes być pog zebanym w Wilnie lub w okolicach Wilna. Poznań był dla mnie miejscem ud ęki, nie chcę więc spoczywać na wieki w Poznaniu (Mano alia jes być pochido am Vilniuje lub jego opylinkėse. Poznanė man był kančių miejsce, dla ego nie chcę amžiams ils Poznaneniu się) (Gaw ońska-Ga s ka 2014: 127). 5 O ębski e a appassiona o ila elis a. Poznanės laiko a pis Jano O ębskio gy enime Įž algos Insigh s 249 / J. O ębskis u sepol o non Poznanėje, ma Puszczykowe, in un pi o esco ci adello icino Poznanès, in cui si as e ì alla ine i a. Sa o con oka inio namą Pa ilnyje (Kolonia Wileńska, K yniczna g. 5) J. O ębskis ole a dona e, come sc ì menziona o es amen o: na własność naczelnej ins y ucji naukowej w Wilnie, a więc Li ewskiej Akademii Nauk, k ó a by u ządziła w nim jakiś pos e naukowy [...] (pag indinea is i uzione scien i ica a Vilnius, aigi Mokslo Akademii, pe che ci osse is i ui o un app op ia o epa o scien i ico [...]). 2. Mokslinė Jano O ębskio a i i à Poznanėje J. O ębskis sc isse bemaž 350 indoeu opeis ikos, senųjų indų ilologijas, klasikinės ilologijas, sla ų, lenkų e, aišku, bal ų ilologijas, specialmen e lie u ių ilologijas, da bų. Da e o i ano del la o o. Qui o ei a i a e l'a enzione su due, mio c edo, i più impo an i eikalus di J. O ębskio, c ea i nel suo pe iodo Poznanės. Pi masis ques o Lingua Posnaniensis, gio nal' che J. O ębskis įs eigė e cui p imi dei de ynių nume ių è s a o eda o e. 1 omas uscì 1949 m. Už eks solo menziona e au o i, che a siune o a icoli al p imo omai: Holge is Pede senas, Ch is ianas S angas, Jānis Endzelīns, Eino Nieminenas, Václa as Machekas, da polkų: Zdzisławas S iebe is, Wacławas Cimochowskis e Tadeus Milewskis, che già allo a cominciò ad in e essa si ipologia e Ame indiani. Lo s esso J. O ębskis nel p imo olume ecenza o Spech o De U sp ung de idg. Deklina ion, Ben enis eo O igines de la o ma ion des noms en indo-eu opéen e Rozwadowskio S udia nad nazwami wód słowiańskich lib i. An ame omo i p op i a icoli pubblica ono: H. Pede senas, J. O ębskis (pa ašė s aipsnį La o ma ion des noms de lieux en Li huanien), E ns as F aenkelis, V. Geo gie as, V. Machekas, T. Milewskis. A icoli nella i is a lie è p a icamen e u a ide. lingubas e uscida o ol e indoeu opeis ikos limi i. An ame omo appa è T. Milewskio a icolo La s uc u e de la ph ase dans ls langues indigns de lAmé ique dù No d. Te ziale omo appa so J. O ębskio, V. Macheko, J. Endzelyno, E. F aenkelio e E. Niemineno a icoli. Nel qua o omo H. Pede senas sc isse su he i ų kalbą, quin o omo Johannesas F ied ichas, inzyimus okiečių o ien alis as, su lu i ų kalbą. Nello s esso quin o omo Jonas Balčikonis pubblicò un a icolo sulla ia eizd i del eiksmažodžio. Ques o meglio mi è conosciu a shi o eiksma o dio e imologia, pu oppo, pa e, comple amen e obli š a a uali e imologų. Anche nel quin o omo an Windekens sc isse su pelazgiečius; o J. O ębskis su senųjų p ūsų onomas iką. T. Milewskis pa agonò il Caucaso e No d Ame ica indėnų lingue onologiche sis emi. T ami e J. Balčikonio, i p op i a icoli siun è e al i le u ia. Sep in ame omo appa ado NORBERT OSTROWSKI 250 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII degli emig an ò li uani: Leona do Damb iūno su a i i àà li uani pa lando e P ano Ska džiaus su lie. dúoklė e b u. djaklo. Si può co aggiosamen e di e che di al o ale li ello di i is a, del più al o li ello mondiale, in Polonia non c'e a e u bū non esis e, sebbene s essa Lingua Posnaniensis esca ino adesso. I galų gale opus magnum, J. O ębskio la o o della i a, di e omų G ama yka języka li ewskiego. Dal es o g amma icos si può scop i e, che J. O ębskis piani ica a sc i e e anco a e qua oą omą, des iną sin aksei delle lingue Li uanee. Taipė J. O ębskis p imojo omo p a a mėje (XI p.): Tom IV zawie ać będzie naukę o zdaniu. Ten dział wymaga szczególnego wysiłku. Chodzi u sop a u o o p zeds awienie składni współczesnego języka li e ackiego. Tymczasem język en wykazuje, właśnie w zak esie składni, spo o szczegółów niepewnych, os a ecznie nie ozs zygnię ych. P zed au o em niniejszej G ama yki języka li ewskiego s aje więc niejako zadanie wskazywania, a niekiedy nawe us alania no my w zak esie składni zadanie niepożądane i niewdzięczne. Po w ó e, na au o a składni li ewskiej spadło zadanie p zeds awienia w omie IV ozwoju składni li ewskiej na p zes zeni dziejów (Ke i asis omas apims sin aksę. Ques o capi olo ichiede pa icola i s o zi. Innanzi u o bisogna p esen a e l'a uale sin assia della lingua li uanee. Men epuò ques a lingua ha, pa icola men e nell'a ea sin asse ica, mol i nonaiškių de alių, ino alla ine neišaiškin ų. Ques a lingua Li uania g amma icos au o e ha non solo mos a e, ma nel campo sin aksės s abili e no me compi i nepageidaujama e nepalanki. In secondo luogo, l'au o e della sin assessa della lingua li uana qua o omoina obbliga e a mos a e la le e a della sin assessa della lingua li uanea dalla s essa inizio). Così la g amma ica O ębskio do e a uni e diach oniją e sinch oniją, e ale essa in eal à è. P o esso ius M. Hasiuk, inse ėmiai pe žiū ėjęs e pe e ęs J. O ębskio lib i e documen i, cus omis Vilniaus uni e si e biblio ekoe, nien e ne ado. Šių planų p o . J. O ębskis nespėjo įkūny i. O o se da qualche pa e nella biblio eca dell'Uni e si à di Vilniaus si nasconde almeno il ma e iale oppu e il piano, des ina o al qua o ommo della g amma ica della Li uu ių kalbos? Pa ašy i g ama iką J. O ębskiui p opos a S a ewe Wydawnic wo Naukowe da Va šu os, ma spi i us mo ens e a inzimus sla is a Tadeus Leh zas-Spławińskìs. Wi sisadomości ws ępne. Nauka o głoskach Pi miausia bu o išleis as ečiasis omas Nauka o o mach (1956), paskui pi ma- (1958) e solo alla ine il secondo Nauka o budowie wy azów (1965). Ilgiausiai J. O ębskis la o ò al secondo omo. Ques a u ispos a a P ano Ska džiaus Ve bi da ybą. Ques e due lib i ebė a esempio a ogni, olinčiam occupa si della lingua li e ians s o ine da yba. J. O ębskio g ama ica è un la o o, che all'epoca non a e a sé pa i. Su ici a i a e l'a enzione sul a o che il p imo omo accademica della g amma ica delle lingue li uanee u s ampa o solo nel 1965., quando J. O ębskio ul imo omo e a Įž algos Insigh s 251 già nella edicola. Oggi J. O ębskio g amma ica o beda o didelì Poznanės laiko a pis Jano O ębskio gy enime imp essione. Pa s i iu lie u ių kalbos is o iją, e J. O ębskio g ama ica è e a ma e ia la o o pe minykla. Ce o, alcuni ci in essa può semb a e obsole a, e ale è essa, ma il la o o comunque è imp essionan e. Įspūdino e a il suo au o eus educazione e e udicia. O sc isse lo uomo, che già s esso non po e a u ilizza e linguis ici li uani dic iona io ka o eca. Spe o che giunge à ale empo, quando J. O ębskio g amma ica sa à nuo amen e edi a, ma sa à un'edizione c i ica, con i commen i, così, come ques o è a o con al i ecisiais sc i i. Ad esempio, 2009 m. Ox o dde uscì Jakubo Wacke nagelio Vo lesungen übe Syn ax angliškas e imas. P ecisamen e pe ché è ques o un c i ico ghismo, il lib o ha acquisi o nuo i alo i. Bisogna spe a e che così un gio no a enga e con J. O ębskio g amma ica. LITERATŪRA Gaw ońska-Ga s ka Magdalena 2015: Jan Szczepan O ębski. Życie i dzieło (1889 1971). Poznań: Wydawnic wo Rys. Į eik a 2015 m. maggio 18 d. NORBERT OSTROWSKI Ins y u Językoznaws wa, Zakład Bał ologii Uniwe sy e im. Adama Mickiewicza w Poznaniu al. Niepodległości 4, PL-61-874, Poznań no be as@pocz a.one .pl