S aipsniai / A icles 153
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
Di eções de pesquisas cien í icas: dialec ologia,
a mių mo ologia e semân ica, kogni y inė semân ica
LOKATYVINI INESYVO IR
ILIATYVO KONSTRUKCIJ
SEMANTIN RAIŠKA ŠIAURS
ERI AUKŠTAIČI VILNIŠKI
PATARMJE
Seman ic Exp ession o Loca i e Inessi e and
Illa i e Cons uc ions in he No heas e n
Aukš ai ian Subdialec o Vilnius
ANOTACIA
A igonyje baseando mé odos cogni y inės semân ica é analisada n do no e y ų aukš aičių
ilniškių pa a mės loka i inių inesy o e ilia i o kons ukcijų seman inė aiška. Ti iamosios
cons uções aspec o seman iniu abo damadas dis inguindo po elas in oduziam cogni i e
isina, acon ecimen os, social e es adosenas espaços. Jų aiška ac ualiza a pe p o o ipinius,
nep o o ipinius e pe eiginius casos a osenos. Apibend inan a aliado loca i inių inesy o e
ilia i o cons uções seman ines aiškos elação. ESMINIAI VOODŽIAI: y ų aukš aičiai
ilniškiai, loka y inė inesy o kons ukcija, loka y inė ilia y o kons ukcija, pažin inė e d ė,
p o o ipinė a osena, nep o o ipinė a osena.
ANNOTATION
Based on he me hods o cogni i e seman ics, he a icle analyzes he seman ic
sion o loca i e inessi e and illa i e cons uc ions in he No heas e n Aukš ai ian Subdi-
alec o Vilnius. The cons uc ions in ques ion a e discussed in e ms o seman ics by dis-
exp es inguishing he cogni i e physical, e en , social and s a e spaces deno ed by hem.
Thei exp ession is ac ualized h ough p o o ypical, non-p o o ypical and ansi ional cases o
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ
154 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII usage. The a icle ends wi h he e alua ion o he a io
o seman ic exp ession o loca i e inessi e and illa i e cons uc ions.
KEYWORDS: Eas e n Aukš ai ian subdialec o Vilnius, loca i e inessi e
cons uc ion, loca i e illa i e cons uc ion, cogni i e space, p o o ypical
usage, non-p o o ypical usage.
1.INVADINS NOTABS
Úl ima décadas de anos, as pesquisas de a mínios da língua li uânica
espa amen e mo em pa a en e: cons an emen e mul iplica šnek ų oné ica,
onologia, mo ologia desc i os, a minių eks ų i žodynų. Abundi e sem
y ėjams a idžiau panag inė i kalbinius eiškinius, ku ie iki šiol likda o y imų
di iculdade acessí el ma e ial a mių pe mi e pe i e ijoje.
P é menkiau i as a ibui ini e la as da língua li uãs usados ie ininkai inesy o e
ilia y o linksniai. A é šiol analisados his ó icos pos pozicinių ie ininkų assolação
mo i os ai e seus uncionamen os (Zinke ičius 1966: 200203; 1980: 253263; 1982: 2138;
2006: 96; 145146). Na li e a u a dialec ológica minima inesy o e ilia i o o mas de
neu alização (Zinke ičius 1966: me hodis u is aliosios mo ologijos okios
200–202; LKA III: 50–55; 76; LKTCH: 82). Remdamasis s uk ū iniais i na-
neu alizacijos mo i os bem como condições de assunção são analisėjęs Albe as
Rosinas (1995: 7475; 2005: 251252). Jo le an adas p essupos as base apa eceu
pa ilenias insj algas sob e inesy o e ilia i o elações sulos alç aiças
(Leskauskai ė 2012: 8190) e y ų aukš aičių ilniškių šnek ose
(Ka dely ė-G ine ičienė 2009: 557566; 2014). Exis e um ou o abalho, des inado a
a mių subs i uido es one ikai (Bace ičiū ė, Rinkauskienė 2007: 411; 2008: 229237;
2009: 7188) e seman ikai (Pe kely ė 2010; Ragaišienė 2012;
Ka dely ė-G ine ičienė 2014).
1.1. Subs ância, objec i o e a e as do es udo
Imp in ada eas e n aukš aičių ilniškių pa a mės ma é ia não há mui o. De
singulosos pon os insc i idos de pequena ex ensão ansc ibidos ex os
ap esen a-se em Aukš aičių a mių ex os (Ma ke ičienė 1999: 110162), LKTCH
(111 122), no li o pa a escolas Ry ų aukš aičiai ilniškiai (Ka delis,
Ka dely ė-G ine ičienė 2010), Joli os U bana ičienės monog a ijoje (2010: 324352).
A igos A icles 155 /
Loka y inių inesy o i ilia y o kons ukcijų seman inė aiška
šiau ės y ų aukš aičių ilniškių pa a mėje
Issoci ia Mielagėnų apylinkių eks ai (Ka delis 2006), onde a miniai eks ai es ão
do conc e ous a ealo.
Pa a es e a igo o ma e ial é cole ado da maio on e de ilniškių pa a mės a é
ago a publicada li o No e y ų aukš aičiai ilniškiai (Ka delis,
Ka dely ė-G ine ičienė, Na ickai ė, S ungy ė 2006; aqui em dian e ŠRAV)1. Nele é
ap esen ado ansc ibidos ex os de 17 no e ilniškių plo o habi acionais:
Bėčinų, Bėčiõnių, Didžiãsalio, Ga bnų, Dndų, Vaišninų, Žydẽlių (Palšės pa apija),
Sẽnojo Dugėlškio, Kininų, Kjiškės, P isiegnės, Smilgniškės, Šiškinų, Ving iūlų
(Daugėl Rimų pa apija), Na šnų, Rimkų (Vdiškių pa apija). No Knygo publica-se 21
ep esen an es das adicionais ada mês, nascusių a é 1940 m., na ado ex o.
Nag inėjando nos a má ios ex os za piquo as inesy o e ilia i o o mas
explicou, que es as cludžiai elacionias com pasakyme consumamais
eiksmažodžiais. F equen emen e p ecisamen e eiksmazodis, e não o locu o
humo nis dê a e d inės scenos seman icą (especialmen e de locu o es
neu izações e conco ojanças a osenas casos). Po an o analisando a local
aiška aleg nie is in es igadas não só inesy o e ilia i o mas, mas pelo menos
minimali localização ma ca in i kons ukcija, chama-se loka y ine inesy o ou
loka y ine ilia i kons ukcija. É uma unidade linguís ica, consis iendo de luga
ma cinho linksnio e ele apildanças, pa ikslinanças e espa inês scenos p ojeção na
ala o mojan es componen es (plačiau e Ka dely ė-G ine ičienė 2014: 2224).
Išnag inėjus ŠRAV ex os, encon os 309 loka y inės inesy o e 271 loka y inė
ilia y o kons ukcija (ž . 1 pa ). inė aiška nes e a igo é desc i o com base
1 PAV. Loka y inių inesy o i ilia y o kons ukcijų kiekybinis san ykis Šiau ės y ų
aukš aičių ilniškių eks uose
ŠRAV eks uose as ų loka y inių inesy o i ilia y o kons ukcijų seman-
me odis cogni y inės seman icas ca ego izações e p o o ipos eo ijas. Análise
obje i o cons i ui modelį, 1 Kníga edi ada com kompak ine plokš ele.
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ
156 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII mos ando, quais meios ealizada seman inė
i iamųjų kons ukcijų aiška.
Ta e as do inqué i o:
• išnag inė i baig inę šiau ės y ų aukš aičių ilniškių eks ų im į i e-
mian is cogni i y inės semân ica mé odos encon as loca i ines
cons uções desmemb a em seman icamen e mo i ados espaços cogni i os;
• elabo a loca i ões inesy o e ilia i o cons uções modelo de espaços
cogni i os;
• calcula e a alia loca i ões inesy o e ilia i o cons uções seman inas
aiškos elação.
1.2. Assunções eó icas
Analisando loca i adas cons uções inesy o e ilia i o in oduzido espaciais scenes
nes e a igo man ém-se disposições, que na linguagem exis ia idealizada
ep esen ação de eal ísica espaço men alinis espaços modelis (an. men al model
o space). Isso é o modelo de si uações eais ou hipo e icas que es á na imaginação
humana, e pê en e concep ualização e pensamen o. Do mundo ísico o signi icado
ans e e-se pa a abs ac os (F awley 1992: 205 ). cada men alis modelo de
espaço em sua p óp ia es u u a in e na. Localização ma cinhos linksnių
seman inė espaço consis e de di e en es espaços cogni i os (an. cogni i e domain).
Pažin ine espa e chama-se seman á ios unidades ca ac e izan e con ex o
(Lako 2004: 19 ; Langacke 1991: 3). Cogni i iais mé odos basei a à análise
seman ina con ex o é ex emamen e impo an e. As unidades linguís icas não
podem se in e p e adas sem conside a à enciclopedina semân ica (an.
encyclopedic seman ics), à qual nos con ex os ep esen a a encyclopedische žinios
(an. encyclopedic in o ma ion) pa e de conhecimen os ex aling is inos, ealizada
pe lingu is inius une us (E ans 2007: 72). Con ex as e enciclopedís icas
conhecimen os são mui o impo an es desc e endo e in es igando espa ines
scenes. Esses a o es de inem a mesma leksema a oseną em di e en es
cons uções ou con os e de e minam aiška seman ina da unidade in es igá el.
Pažin ines espaços ligando elações podem se de a iada complexidade.
Cogni y inė semân ica de linguagem o nece pesquisado possibilidade de
de aliza seman ínio desc ição an o, quan o ele naquele momen o em ou
Kiek iena pažin inė inesy o i ilia y o e d ė apima konk ečių panašiais se-
pode ob e conhecimen os sob e desc i a lingubinį eiškinį. man inais
a ibu os pasixyminen es si uações, nas quais es es aleg nios são usados, pluoš us.
In es iamen os cons uções cês sepa ando em conhecin ines espaços, emiamasi
p o o ipines, nep o o ipines e pe eigines a osenos c i e iis. Cogni y inês
A igos 157 A icles /
Loka y inių inesy o i ilia y o kons ukcijų seman inė aiška
šiau ės y ų aukš aičių ilniškių pa a mėje
a s o ai laikosi požiū io, kad kalbos ka ego iją suda o jos eikšmių isuma, a-
semân icas čiau signi icâncias não há equi al e ês. Elas analisando-se guia-se da
eo ia dos p o ó ipos (an. p o o ype heo y) p incípios, segundo os quais odas as
ca ego ias êm es u u as in e nas, cons i uídas de cen o e pe i e ia2. O
p o ó ipo é o melho , mais cla o exemplo, memb o da ca ego ia e alon, po ele pode
se econhecida oda a ca ego ia (Lako 2004: 6271; 375; Langacke 1987: 159). Não ão
consis en emen e e cla amen e ac ualizá eis signi icms moduliações, às ezes
apa ecendo só em especiais con ex os, conside adas nep o o ipá ias. Pažin ines
espaços in odujianços em p o o ypá ios e nep o o ipá ios a osenos exemplos
mui as ezes pe sipina á ias cognin ines espaços e assim o ma cognin inių
espaços pe eigas.
Ti oje ma e ialhe loka y inėmis inesy o e ilia y o cons uções in oduziamas
e d inės scenas. Jas desc e e a elação asime inis en e dois dessas scenas
pa icipan es ajec o a e o ien y o. Es es são os p incipais, mais no á eis, ou
em ascensão, pa icipan es da cena e d inesa. T ajek o ius indica qualque ipo
de mo imen o ou ação ( izinį ou abs ak ų), é adequado an o s a inais, quan o
dinaminias elações a in oduzi . O ien y as indica isso pa a onde se mo e ou onde
é localizado ajec o ius (Langacke 1987: 217220)3. Como já mencionado, alboje
p oje ada idealizuada ep esen ação do espaço. E d inha ajec o e o ien y o
elações, como e de pensamen o humano p ocežmogaus pensamen o es u u as, a
sai, ne e ai y a me a o iški a ba me onimiški. Todėl kogni y inės k yp ies a -
s o ai seman inės analizės objek u laiko koncep ualiąją me a o ą (an. concep ual
me apho ) i koncep ualiąją me onimiją (an. concep ual me onimy). Jos a skleidžia
pa i da ge al expe iência humana ascenden e pensamen o enômeno kalbinius
e lindžius, ealizuoja e explica pensamen o p ocesso ao sen idominimą kalba
(Lako , Johnson 2007: 27 ; 63 ).
2. PAINTŽINI ERDVI ANALIZ inė aiška ealiza-se a a és de qua o ambas as cons uções
ŠRAV eks uose as ų loka y inių inesy o i ilia y o kons ukcijų seman-
in es igamseas comuns espaços cogni i os: ex emamen e gausiai ep esen ada ísica (277
loka y inės 2 P o o ipų eo ia começo é ligada com Eleono os Rosch (1978: 2748) e ou os
ep esen an es da psicologia cogni i y inės abalhos. E. Rosch p o o ipo concei o consolidou
pesquisando es é icas ca ego ias de pe cepção humana pe cepção de co es. 3 O ien y o
ca ac e ís ica complemen do dimensionais anpyklos a ibu os. De aco do com eles, loca i ês
inesy o e ilia i o cons uções podem in adi de ês, duas, um e nulinių dimensões o ien y us, ou
anpyklas (Langacke 1987: 150151; 248; Ka dely ė-G ine ičienė 2014: 2729).

DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ
158 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII
inesy o i 234 ilia y o kons ukcijos) i mažiau p oduk y ias į ykių (17 loka-
y inių inesy o e 25 ilia i o kons ukcijos), social (8 loka y inės inesy o e 12
ilia i o kons ukcijų) e būsenos (7 loka y inės inesy o e 4 ilia i o
kons ukcijos) (ž . Fig. 2).
2 PAV. Loka y inėmis inesy o e ilia i o cons uções in oduziam espaços
cogni i os quan i a i o elação em ex os de ilniškių No e y ų aukš aičių Toliau
a igo loka y inėmis inesy o e ilia i o cons uções in oduziam espaços
cogni i os discu idos mais de alhadamen e.
2.1. Pažin inė izinė e d ė
P o o ipiškai loka y inėmis inesy o i ilia y o kons ukcijomis į a dijamas
ajek o iaus bu imas a judėjimas e d ėje su okiamas kaip jo i izinės alpy-
klos, ou o ien y o, elaçãois. Physical spaces alpikla em á ios opologicos
a ibu os pasiimin į physinį egioną, onde es á ou pa a o qual mo e ajec o ius (plg.
F awley 1992: 254255).
P o o ípicos exemplos de espaço ísico, ealizá eis loka y inėmis inesy o
cons uções, podem se conside ados cenas espaciais, onde o ien y as es á em
ce a ima ėje isinėje alpykloje (ž . 3 ig.). P o o ipine loka i ines ilia i
cons ucções a osena pode conside a -se po elas in oduziam espa ines
scenes, onde ajek o ius ele mesmo mo e ou é kieno embo a alpinado pa a uma
ce a ima ę ū inę alpyklą. Ilia y u designa-se uma dinaminės schemas PRADINIS
TAŠKASKELIASGALINIS TAŠKAS pa es GALINIS TAŠKAS (plg. Langacke 2008: 32; c .
Fig. 4).
A igos A icles 159 /
Loka y inių inesy o i ilia y o kons ukcijų seman inė aiška
šiau ės y ų aukš aičių ilniškių pa a mėje
3 PAV. P o o ipinha loca i ines inesy o cons uções ísica no espaço schema4 4
PAV. P o o ypinė loka i inių ilia i o kons ukcijų izinėje e d ėje schema5 žin inę
Kadangi nag inė oje šiau ės y ų aukš aičių ilniškių medžiagoje gausu pa-
izinę e d ę į a dijančių loka i inių inesy o i ilia i o kons ukcijų, elas se
di i s am em smulkesnius seman inius ipus. A base de jâos apu amen o é
anpyklos paski is ou pobūdis. Isoliniam-se ês dominojan es seman iniai ipos:
localização em pa alpes, alpes e geog á icos bem landsha o egiões. Ras a e
pa ilenias, a esses ipos seman ís icos não classi icados casos6.
2.1.1. Nemenkas pluoš as exemplos de com loca y inas inesy o e ilia y o
cons uções analisuo as em echos do no e y ų aukš aičių ilniškių ex os
į a dija lokalizaciju pa alpose. Do o al as os 46 loka y inės inesy o e 55
loka y inės ilia y o cons uções.
Localização no qua o é uma das p o o ípicas ealizações de espaço ísico kalpą.
boje, nu odančių, jog ajek o ius y a a ba juda į am ik ą užda ą ima ę pa al-
Analisou-se no ma e ial de ilniškios em al u as do no des e localização em
qua elpose p o o ipicamen e į a dijama loka y inėmis конструкциями с
leksemų pi kia, 4 TR ajek o ius, OR o ien y as.
5 SP posição do obse ado .
6 Mais po meno izada di isão de espaço ísico cogni i a po ipos seman inos eja.
Ka dely ė-G ine ičienė 2014: 3594.
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ
160 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII pi is, kluonas, k au u ė, ligoninė ie ininkais7,
po exemplo: (1) isso a umoj pi kioj8 sábado, domingo, en ão ou oj lá pi kioj
mui os jo ens9 [susi enka] (ŠRAV 53); (2) nãoio pi kion e digo, mama, meus a elių não, eu
bijau ei iško (ŠRAV 56); (3) p o oca e linus ismina gi pi y; (4) e issikuli gi naudą10
aquela já como, susi eji kluonuosan (ŠRAV 193); (5) ago a udo aiis k au u ėj
comp apsi (ŠRAV 52); (6) o cu a omou pela mão ela, na e spi alinė a ši aip, e nu edê ela
spi alinėn (ŠRAV
161).
Os não- o ípicos casos de localização nas ins alações in oduzidas no ma e ial
analisado ealiza am-se como me oniminė aiška: (7) uma palydėjo lig aba ydklos
a ų Vilniuj, San a išky, e auda (ŠRAV 180). Nep o o ipinê in es iga i os
cons uções a osená ac ualizuoja e konku uojan i loka y ų a osena.
Es e concei o desc e e-se lingubinis eiškinys, quando pa alelamen e são
usadas duas di e en es a mesma lingbinį eiškinį į a dijančios aiškos
p iemonės e nenhuma delas não é aki aizdžiai y aujan i (plg. Fónagy 1957: 100
123; 1967: 100–123; plačiau ž . Ka dely ė-G ine ičienė 2014: 104–119). Anali-
zuo a šiau ės y ų aukš aičių ilniškių medžiaga odo, kad nep o o ipinė a o-
sena ealizada inesy o e ilia i os o mas conco endo conjun os:
• į a dis (IL)11 + daik a a dis (IN), po exemplo: (8) mas lá p i eš a pa a usų
isokių žmonių an name, mui o já p i eš a, sabes, isokių gy en ojų (ŠRAV
147); (9) na gi um name gi enai já ienan name gi sueinam a ši aip jo em gi
enai i šokam (ŠRAV 152);
• į a dis (IL) + daik a a dis (IL) + būsenos eiksmažodis, po exemplo, (10) e
namai g ažūs, e udo lá oi, é uosan namuosan e assen ou com seu amília
(ŠRAV 59);
7 Aqui e pos e io men e indica-se, quan as ezes no ma e ial analisado pa a o i conc e os leksemų
inesy o e ilia i o aleg niai, Зафиксировать локативных конструкциях. Localizações empessoas
in oduzindo leksemos em ex os in es igados usados com a seguin e equência: pi kioj 5, pi y 5, 4,
pi kion 3, pi in 3, kluone 3, klua anonan 3, malūnan 3, k čion 3, name 3, c kčioj 2, gamyklon 2, kalonin 2,
kalėjėjėjėjėjėjėjėjėjėj 2, p iemen 2, i u ėj 2, eci 2; eciploj po as a: bankan, ceche, o e, o an,
gamykloj, ge an, kal ėjėj, kalbonijoj, klub uan, kon o , k au u , k au , a u, hospi al, hospi al, namu, nu,
namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu,
namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu. 8 Nos o necidos exemplos os exemplos loca y inês inesy o e
ilia i o cons uções são pab auk os.
9
Po con eniência sakei a, as e minologias exemplos são ap esen adas eesc i as bend inês
língua esc i osimis, e não ansk ibuí.
10 Ja us.
11 T umpinys IN deno a inesī u, e IL ilia ī u.
A igos A icles 161 /
Loka y inių inesy o i ilia y o kons ukcijų seman inė aiška
šiau ės y ų aukš aičių ilniškių pa a mėje
• į a dis (IL) + daik a a dis (IN) + me onimija, pa yzdžiui: (11) mane a e-
žė ši an De in an o an; isso ši an De in am o e eu neilgai sėdėjau, pa kokį
mėnesėlių (ŠRAV 57).
Seman ínio alpų po ipį į a dijančios loka y inės inesy o e ilia i o konsjančiuose
ukcijos žymi i pažin inių e d ių pe eigą. Ji i in yški kon eks uose, pasako-
sob e mokyklą12. E d inės nuo odas mokykloj e mokyklon nó dicos aukš aičių ilniškių
ex os į a dija e edi ício ou qua os, onde se execu a š ie ėjiška bei didamoji eikla,
e um ce o empo en eą oco endo um e dadei o p ocesso de ap endizado.
Po an o loka i enas inesy o e ilia i o cons uções com leksema mokykla na a i
ealizuojama pažin inių izinės, į ykių i laiko e d ių pe eiga, pa yzdžiui: (12)
mokyklon nuėjo gi ši a já, quan o he e gi mokės aš já gi não sei, žino (ŠRAV 79); (13) lá
a escola oi e lá em ez, mokykloj shi oj, lá em ez i da om, i da om, na uida om13
(ŠRAV 65).
Pažin inių e d ių pe eigą mos a e loka y inės kons ukcijas com leksemos d a e,
d a an. E d inės scenos com es es leksem indicam an o localização po elas
in á idas em edi ícios, quan o e p esença em ce a social na san a koje, po an o
em eles ansipem conhecin inas isinė e socialinė espaços, po exemplo: (14) na isso
ago a Do oko as es eis iu, lá d a e izdžū ęs [y a] [ŠRAV 202]; (15) depois a já em galą
já isso e a e a já anca ia am os po ões, que d a an já esi ie pa apijiečiai
nãoikščio ų (ŠRAV 203).
2.1.2. Os anpículos de espaço ísico a ibuídos de á ios amanho e ū io imačiai obje os, os
quais desc end in ai pode chama -se alpos. P o o ypicamen e ais ecipien es no ma e ial
analisado são comple amen e echados, mas em um mobilią ibą-sieną (dėžė, pečius, bo eliukas,
caldei a, agonas e k .14). T aje o es ambém são localizados em anques, em que não possuam
nenhuma de uma (ou á ias) on ei a- o as ísicas (bliūduosan, duobėj, duonakepėn, g io iuosan,
kašikan, lineikoj15, pies oj, puodelin, pas aunykan16, spa iednyčion, ska a don17, ežiman). Tais 12
Analisou-se em ex os com leksema escola encon ado a é 16 loca y inių ilia y o e 4 inesy o
kons ukcijos. Essas leksemos depu ado es eqüência a de e minam o a o de que quase cada
pa eikido con a sob e empos de escola e condições de ap endizagem. Vis an na jimen o
leksemos escola ie ininkai mui as ezes ca ojami, às ezes a é em cada ase, po an o
loka i inių cons uções com essa leksema gausu.
13 Nak oda ome.
14 Es as leksemų ie ado es concen ados na subs ância es udada: pečiun 8, bo eliuke 3, ka ilan
3, šuliny 2, agone 2, ašalinėj 1, agonuosan 1, a iliukan 1, dėžėn 1, lai an 1.
15 Em le e, boni a ca uagem.
16 Ap e an plo an, des inadosan animaisams pasigany i.
17 Kep u ėn.
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ
168 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII
(ŠRAV 170); (64) diz, como p abudai, až ozo47 cho i, kap aš ago a Dešim ojon
nueisiu; cho ei; o eu nãomenu; o eu com oda a men e cho ei, kap eu Dešim ojon, a
Dešim oji an amanhã's oi, po nós a laidai Dešim oji Pa ingy (ŠRAV 182). 63
exemplozdyje būd a džiu anks y oji in en a dijamas anks ų Kalėdų a ba Velykų
y ą yks ančios pi mosios pamaldos, 64 – me onimiškai a ojama skai a -
džio o ma dešim oji „10- ą sekmadienį po š . Velykų š enčiami K is aus ši dies
a laidai“.
2.3. Pažin inės socialinės e d ės alocação c i é io é o ien y ui a ibuí el aço de i idade.
O ien y as in oduzijamo leksema, ma cinčia pessoas comunidade, cole i o,
susi ienijimen o (Kuzne so 2012: 99102). A es a cogni i ina espaço não exis em
ca ac e ís icos dimensionais sinais. Nos ex os analisados encon a am loka i inių
cons uções com leksem: šeima, alka, a laidai, eselia, es u ės, s o ai, šliūbas,
laido u ės, pa izanai48. Do o al cap u ada 8 loka y inės inesy o e 12 loka y inių ilia i o
cons uções, po exemplo: (65) didelėj šeimoj gy enau (ŠRAV 57); (66) pa da inė u guos
kokiuos (ŠRAV 75); (67) qual coisa saída o, e alką az, e alkon ai, eu a i dis ei, u a mim
i ás (ŠRAV 69); (68) já a možna49 aqui em ocês s o uosan ažiuo (ŠRAV 171). Nos ex os
analisados, o aspec o socialino mui as ezes se elaciona com ou as espaços cogni inas.
Tokia conhein iniai espaços pe eiga ac ualizada em di e en es con ex os usando leksemą
casai. Loka y inės cons uções com ela pode ma ca ė i an o a localização em alpykloje
ísica (ž . 67 p.), an o e a p esença da unidade social amília composição, po exemplo: (69)
isso ainda pelo menos indica, qual bonzi me gio ė já [y a], isso es a bonzi, isso po plyšį
ex ac uks, e a es e ainda acon ece á50 e pasogos (ŠRAV 171). Nes e exemplozdy,
a ualizada pe eiga cogni i as espaços sociais e ísicas.
F equen emen e con ex os, onde o espaço social se in e põe com espaços de e en os e empo,
pa yzdžiui: (70) a laiduosan jau būda o, o be nai, ai a laiduosan, ai gi daba kai
a jau a laidai a bū a jau ši ai Palūšėj Lau ynas51, a jau g ei bus, ai būda o gi
isų kaimų be nai gi, ai isi an d i ačių ažiuoja gi jau ši ai a laiduosan (ŠRAV 82).
47 De imedia o.
48 F equência des es leksemų depu ado es no ex o analisado: a laiduosan 4, pa izanuos 3,
es u ėsan 3, seimoj 2, alkon 2. Po um зафиксирована: laido u ėse, s o uosan, šliūban, alkosu,
eselioj, eselion.
49 Galima.
50 A sidžiaugs; p isisa ins.
51 Š . Lau yno a laidai.

S aipsniai / A icles 169
Loka y inių inesy o i ilia y o kons ukcijų seman inė aiška
šiau ės y ų aukš aičių ilniškių pa a mėje
2.4. Pažin inei socialinei a espaço mui o p óxima é o espaço es adoos. À espaça social
ca ac e iza-se o aço de i idade, i. e. o ien y as de e se exp esso leksemás,
ma cinhas pessoas cole i o, e ao espaço de es ado mais impo an e é o aspec o de
mudança de es ado (Kuzne so 2012: 103). As dimensões dos con pyklos nes e espaço
cogni i inho ealmen e nãoexis em, po ém exp essando ajec o a e o ien y o
elações são usados semelhan es modelos es u u ais, como e desc e endo o espaço
ísico em alguma es ado ou condição a qual en enkama, em que es ado (plg. espaço
kamba į; bū i kamba yje). Taigi pažin inės būsenos e d ės p ojekcija kalboje y a
pa em a koncep ualiąja me a o a.
Analizuo oje šiau ės y ų aukš aičių ilniškių medžiagoje būsenos e d ę
ísico: en a em p o o ipicamen e į a dija loka y inės inesy o e ilia y o
kons ukcijos su leksys em: bu liokėj52, pliene53, pažin in, sme in, belais54. Do o al
encon ados 7 loka y inės inesy o e 4 ilia i o kons ukcijos, po exemplo: (71) na isso
a i eža pinigų p ik u ėję55 bu liokys ėj, isso en ão dienąnak h ough him [ge ia]
(ŠRAV 162); (72) o a da po a es a a esse Ju gis e da a acas, e sme in e papjo ė
(ŠRAV 90). Būsenas espaço ca ac e iza e conhei inių espaços pe eiga: (72) e como já
pliene oi ês anos i mão (ŠRAV 55); (73) anas pa eko lenkam belais ėn (ŠRAV 79) es a
na nelais ėje elaciona-se não só com a mudança de es ado (do li e humano em
belais į), mas ambém com izine ( izinė bu imo nelais ėje ie a), empo (nelais
namėje am ik ą laiko a pą) espaços. Pažin inių es ados e in e sajos de espaços de
empo mais cla amen e ilus uoja loka y inė cons ução com nume a džiu, po
exemplo, (75) Čičelio a uoš ė da ana e ago a é i a, ana já šim e boba (ŠRAV 196)56.
Visų ap a ųjų pažin inių e d ių – izinės, į ykių, socialinės i būsenos – pe-
eigą apibend in ai galima pa aizduo i pažin inių e d ių modeliu (ž . 5 pa .).
Pun y inas linhas ma cam loka y inas inesy o e ilia y o cons uções in odu i am
zonas de pe eigos dos conhecin inos espaços. Es e modelo indica, que
siomis kons ukcijomis į a dijamos pažin inės e d ės analizuo oje šiau ės y ų
i iamoaukš aičių ilniškių ma é iaje es ei amen e ligajas. Seman inei loca i ines
cons uções aiškai ca ac e ís icos não só do espaço, mas e do empo sinais.
52 T abalhos na Rússia.
53 Nelais ėje.
54 Mi in.
55 Po ea bia.
56 À cogni ina es ase de espaço a ibui ena loca i ena cons uções com me a o icamen e usados
lecksemos em memó ia (e ilkų minha memó ia es a a (ŠRAV 98)) e lembin y (somen e lembin y
u ėda au, já quê paskaičiau, que ceka a, o neužmi šiu (ŠRAV 177)). Jos ma ca localização não ago a
exis en escias, e no passado exis is a ussem espa inês scenes.
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ
170 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII
5 PAV. No d eas e n aukš aičių ilniškių ex os зафиксируемых локативных inesy o и
ilia i o конструций познантных пространств модельis
3. IŠVADOS
1. Nos analisados ex os dos ilniškios de al os do No des e, o modelo de
loca i ões inesy o e ilia i o cons uções seman inas aiškos é ealizá el
ke u ias pažin ines e d es: izinę, į ykių, socialinę i būsenos.
a a és 2. Loka y inių inesy o e ilia i o cons uções seman inė aiška
p oduk y iausiai ak ualizowana į a dijan lokalizację pažin inėje izinėje
e d ėje. Į ykių, socialinė e es adosenos espaços in es igamosiomis
cons uções į a dijamas ečiau. Loka y inės inesy o cons ucções
nãoimamen e dominam in oduzindo pyną localinę signi icado con endo
conhecida ísica espaço, e loka y inės ilia i o kons ukcijas abs ac esne
acon ecimen os e social espaço. 3. Šiau inės y ų aukš aičių ilniškių pa a mės
eks ų analiza odo, jog loka y inėmis inesy o i ilia y o kons ukcjami
į a dijamos poznin inės e d ės nė a izoliuo os ienas nuo ki ų, . i. seman inės
aiškos modelis a skleidžia pažin inių e d ių pe eigą. Ti iamosias cons uções
in oduziamaia localização em espaço ísico ca ac e ís icos não só
seman íneos ma cado es de luga . Fisική ajec o a de es adia elaciona-se
com ce as com ce as peculia idades do seu modo e mui o equen emen e
com o aspec o de empo. Pe eiga i in em yskėja, quando loka y inėse cons uções usadas polisemines leksemas.
A igos A icles / 171
Loka y inių inesy o i ilia y o kons ukcijų seman inė aiška
šiau ės y ų aukš aičių ilniškių pa a mėje
4. Pode aze -se p essupos ão de que loka y inių inesy o ou ilia i o kons ukções
( aipém e conc e os jose a oja s leksemų) seman ina aišką (i
eqünumą) lemia kogni y inis pa eikėjo po encialas. E d ines scenes
į a dijanços aiškos meios escolha depende de pa eikėjo desen ol idas ema,
con ando a ojamų açõesmažodžių dinamismo ou s a iškumo sinais.
Po an o, a pa i de ce os ex os quan os não é p opósi o decidi , que de
uma ou ou a leksema loca i as são usados a amen e ou em ge al não ojam.
Se a na a i a não eque , digamos, ilia i o ( alamos sob e s a inius ações ou
p ocessos), des e di e ido nesse con ex o não se á, po ém isso não
signi ica, que ele não ojamos em ge al.
LITERATŪRA E CHALTINIAI
Bace ičiū ė Rima, Rinkauskienė Regina 2007: De ido y ų aukš aičių u eniškių
inesy o e ilia y o galūnių p iegaidžių (Ekspe imen inis y imas). Homem e pala a:
Didac inė ling is ika 9(1), 411.
Bace ičiū ė Rima, Rinkauskienė Regina 2008: Ry ų aukš aičių u eniškių inesy o i ilia y o
p iegaidės: audicinis y imas. Bal is ica 43(2), 229237. Bace ičiū ė Rima, Rinkauskienė Regina 2009:
Audicinis expe imen as dialek ologijoje: p os e con as ( y ų aukš aičių u eniškių ie ininkų
p iegaidžių y imas). Gussos e seus aspec os de pesquisa: me odologia e p á ica The sound and
aspec s o i s esea ch: me hodology and p ac ice, 7188. / Vilnius: Ins i u o das línguas Li uãs.
E ans Vy yan 2007: A Glossa y o Cogni i e Linguis ics. Edinbu gh: Edinbu gh
Uni e si y P ess L d.
Fónagy I an 1957: Übe den Ve lau des Lau wandels. Ac a Linguis ica Academiae
Scien ia um Hunga icae 6, 173–278.
Fónagy I an 1967: Va ia ion und Lau wandel. Ansä ze zu eine dynamischen Pho-
ne ik. – Phonologie de Gegenwa . Wiene sla is isches Jah buch, E gänzungsband 6,
100–123.
F awley William 1992: Linguis ic Seman ics. New Je sey: Law ence E lbaum
Associa esm Inc.
Ka delis Vy au as 2006: Mielagėnų apylinkių eks ai. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as.
Ka delis Vy au as, Ka dely ė-G ine ičienė Dai a 2010: Ry ų aukš aičiai
ilniškiai. Vilnius: Ins i u o das línguas Li uãs.
Ka dely ėG ine ičienė Dai a 2009: De ido inesy o e ilia y o elações y ų
aukš aičių ilniškių šnek os. P oblemas de his ó ia da língua e dialec ologia 2, 557566.
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ
Ac a Linguis ica Li huanica LXXII 172
Ka dely ėG ine ičienė Dai a 2014: Loka y inių inesy o e ilia y o cons ucções semân ica e
elações y ų aukš aičių ilniškių pa a mėje. Do a o disse ação. Vilnius: Ins i u o das
línguas Li uãs.
Kö ecses Zol an 2002: Me apho : A P ac ical In oduc ion. New Yo k: Ox o d
Uni e si y P ess.
Kuzne so N. Kuzneцов Николай 2012: Пространственная семантика местных
падежей коми языка (когнитивный анализ). Ta u: Uno e si y o Ta u
P ess.
Lako G. Lako Дж. 2004: Женщины, огонь и опасные предметы. Moscou:
Языки славянкой культуры.
Lako G., Johnson M. Lako Дж., Johnson M. 2007: Me á o as,
pelos quais nós i emos. Moscou: URSS.
Langacke Ronald W. 1987: Founda ions o Cogni i e G amma . Vol. 1: Theo e ical
P e equisi es. S an o d: S an o d Uni e si y P ess. Langacke Ronald W. 1991:
Cogni i e linguis ics esea ch: Concep , Image, and Symbol. The Cogni i e Basis o
G amma . New Yo k-Be lin: Ra zlow-D uck. Langacke Ronald W. 2008: Cogni i e
G amma : A Basic In oduc ion. Ox o d: Ox o d Uni e si y P ess.
Leskauskai ė As a 2012: F equência de consumo de Daik a a džių g ama á ios
ca ego ias me idionais pie ų aukš aičių šnek os. Úl imas pesquisas de línguas e
cul u as. Vilnius: Associação de pesquisado es de diálogo eu opeu de línguas e
cul u as, 8190. LKA III Mo kūnas Kazys 1991: A las da língua Li uânia 3. Mo ologia. Vilnius:
Lógico.
LKTCH Leskauskai ė As a, Bace ičiū ė Rima, I anauskienė Aud a, T umpa Edmundas
2004: Li u ias das línguas a mių ch es oma ija. Vilnius: Ins i u o das línguas Li uãs.
LKŽe Dicioná io da língua Li uânica, a ian e ele ônico, edac o ias colegia: Ge ūda
Nak inienė ( y . ed.), Jonas Paulauskas, Ri u ė Pe okienė, Vy au as Vi kauskas,
lan a Zaba skai ė. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. P ieiga in e ne e: www.lkz.l .
JoMa ke ičienė Žane a 1999: Aukš aičių a mių eks ai 1. Vilnius: Vilniaus uni e si á ia
edi o a.
Pe kely ė Jus ina 2010: Locos aiška no no des e aukš aičių ilniškių pa a mėje
(ilia y o, p ielinksnių in, un seman ika i san ykiai). T abalho Magis o. Vilnius: Vilniaus
uni e sidade.
S aipsniai / A icles 173
Loka y inių inesy o i ilia y o kons ukcijų seman inė aiška
šiau ės y ų aukš aičių ilniškių pa a mėje
Ragaišienė Vilija 2012: Vie ininkų i p ielinksnių kons ukcijų semân ica e elações
ašy iniame 1977 m. T e ečiaus šnek os šal inyje. Ap esen ação num seminá io cien í ico
Ta mių leksikos i one ica pokyčiai. Vilnius: Ins i u o das línguas Li uãs. Rosch Eleono a
1978: P inciples o Ca ego iza ion. Cogni ion and Ca ego iza ion, Rosinas Albe as 1995:
27–48.
Bal ų kalbų į a džiai: mo ologijos aida. Vilnius: Vilniaus uni e si á ia edi o a.
Rosinas Albe as 2005: Da po causa adesy o de o igem escla eimo. Bal is ica 40(2),
177181. ŠRAV Ka delis Vy au as, Ka dely ė-G ine ičienė Dai a, Na ickai ė Agnė,
S ungy ė Inga 2006: No e y ų aukš aičiai ilniškiai. Vilnius: Mokslo e enciklopedijas
ins i u o de publicação.
U bana ičienė Joli a 2010: S i kų šnek os onologinė sis ema: ocalizmo e p ozodija.
Vilnius: Ins i u o das línguas Li uãs.
Vainik Ene 1995: Ees i keelee äliskohakääne e seman ika. Talinas. Zinke ičius
Zigmas 1966: Li u ians dialek ologija. Vilnius: Mokslas. Zinke ičius Zigmas 1980:
Li u ias linguagem his ó ica g ama ica 1. Vilnius: Mokslas. Zinke ičius Zigmas
1982: Li u ians kabos pos poziciniai ie ininkai. Bal is ica
18(1), 21–38.
Zinke ičius Zigmas 2006: O igem das a mian Li uãs. Vilnius: Ins i u o das línguas Li uãs.
Seman ic Exp ession o Loca i e Inessi e and
Illa i e Cons uc ions in he No heas e n
Aukš ai ian Subdialec o Vilnius
SUMARY
Based on he me hods o cogni i e seman ics ca ego iza ion and p o o ype heo y, he
a icle desc ibes he loca i e inessi e and illa i e cons uc ions in he No heas e n
Aukš ai ian Subdialec o Vilnius. The aim o he analysis is o c ea e a model showing examples
he means used o ealize he seman ic exp ession o he cons uc ions in ques ion. The
a e di ided in o seman ically-g ounded cogni i e spaces. The desc ip ion o he la e is based
on he ac ualiza ion o p o o ypical, non-p o o ypical and ansi ional cases o usage ealized
by loca i e cons uc ions.

DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ
174 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII
The s udy shows ha in he ma e ial unde analysis bo h loca i e inessi e and illa i e
cons uc ions a e used o deno e ou cogni i e spaces: especially commonly ep esen ed
physical space, less ac i e e en , social and s a e spaces. Realized in ce ain con ex s, hey
a e no isola ed om one ano he ; hey in e ac and c ea e ansi ional zones. A análise o
he ex s also en ails an assump ion ha he seman ic exp ession o loca i e inessi e o
illa i e cons uc ions (as well as speci ic lexemes used in hem) is de e mined by he cogni i e
po en ial o he speake .
Į eik a 2014 m. ou ub o 26 d.
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius
d.ka dely e@ho mail.l