S aipsniai / A icles 153
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
Di ecciones de in es igaciones cien í icas:
dialec ología, a mių mo ología y semán ica, kogni y inė semán ica
LOKATYVINI INESYVO IR
ILIATYVO KONSTRUKCIJ
SEMANTIN RAIŠKA ŠIAURS
ERIT AUKŠTAIČI VILNIŠKI
PATARMJE
Seman ic Exp ession o Loca i e Inessi e and
Illa i e Cons uc ions in he No heas e n
Aukš ai ian Subdialec o Vilnius
ANOTACIÓN el
A ículo basado en mé odos cogni y inės semán ica se analiza no es y ų aukš aičių ilniškių
pa a mės loka i inių inesy o y ilia i o kons ukcijų seman inė aiška. Ti iamosios
cons ucciones aspek u seman iniu abo danadas dis ingi iendo po ellas įnominijamo
cognin ines isina, sucesiones, socialina y es adosenas espacios. Jų aiška ac ualizándose po
p o o ipinos, nep o o ipinos y pe eiginos casos a osenes. Apibend inan e aluado
loca i inių inesy o y ilia i o cons ucciones seman ines aiškos elación. ESMINIAI VODŽIAI:
y ų aukš aičiai ilniškiai, loka y inė inesy o kons ukcija, loka y inė ilia y o kons ukcija,
pažin inė e d ė, p o o ipinė a osena, nep o o ipinė a osena.
ANNOTATION
Based on he me hods o cogni i e seman ics, he a icle analyzes he seman ic
sion o loca i e inessi e and illa i e cons uc ions in he No heas e n Aukš ai ian Subdi-
alec o Vilnius. The cons uc ions in ques ion a e discussed in e ms o seman ics by dis-
exp es inguishing he cogni i e physical, e en , social and s a e spaces deno ed by hem.
Thei exp ession is ac ualized h ough p o o ypical, non-p o o ypical and ansi ional cases o
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ
154 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII usage. The a icle ends wi h he e alua ion o he a io
o seman ic exp ession o loca i e inessi e and illa i e cons uc ions.
KEYWORDS: Eas e n Aukš ai ian subdialec o Vilnius, loca i e inessi e
cons uc ion, loca i e illa i e cons uc ion, cogni i e space, p o o ypical
usage, non-p o o ypical usage.
1.INVADINS NOTABAS
Úl imas décadasmecios de las lenguas li uanas los es udios de a menes apčiai
mue e hacia adelan e: cons an emen e mul iplica šnek ų one ikos, onologías,
mo ologías desc ipų, a minių eks ų i žodynų. Abundi y nocues amen e
y ėjams a idžiau panag inė i kalbinius eiškinius, ku ie iki šiol likda o y imų
accesible ma e ial a mių pe mi e pe i e ía.
P e menkiau i ų p iski ini y lenguas de Li uania a mėse se u ilizan ie ininkai
inesy o e ilia y o linksniai. Has a šiol analizados his ó icas pos pozicinos ica ios
asuma ai y sus uncionamien os (Zinke ičius 1966: 200203; 1980: 253263; 1982: 2138; 2006:
96; 145146). En la li e a u a dialec ológica minima inesy o y ilia i o o mas de
neu alización (Zinke ičius 1966: mé odos de mo ología u is ialios ales mo i os
200–202; LKA III: 50–55; 76; LKTCH: 82). Remdamasis s uk ū iniais i na-
de neu alización así como condiciones de sus o mación son examinados Albe as
Rosinas (1995: 7475; 2005: 251252). Sus le an ados supues os undamen o apa eció
pa ienios insj algos po inesy o e ilia i o elaciones su os aukš aičių
(Leskauskai ė 2012: 8190) y y ų aukš aičių ilniškių šnek ose
(Ka dely ė-G ine ičienė 2009: 557566; 2014). Exis e un o o abajo, des inado a
a menes ica ios one ikai (Bace ičiū ė, Rinkauskienė 2007: 411; 2008: 229237; 2009:
7188) y semán ica (Pe kely ė 2010; Ragaišienė 2012;
Ka dely ė-G ine ičienė 2014).
1.1. Subs ancia, obje i o y e os del es udio
Imp in adas eas e n aukš aičių ilniškių pa a mės ma e iales no hay mucho.
De paja os pun os apascados de escaso olumen ansc ibidos ex os se
p esen a en los ex os de Aukš aičių a mių (Ma ke ičienė 1999: 110162), LKTCH
(111 122), en el lib o pa a escuelas Ry ų aukš aičiai ilniškiai (Ka delis,
Ka dely ė-G ine ičienė 2010), Joli os U bana ičienės monog a ijoje (2010: 324352).
A ículos A icles 155 /
Loka y inių inesy o i ilia y o kons ukcijų seman inė aiška
šiau ės y ų aukš aičių ilniškių pa a mėje
Des aci ia Mielagėnų apylinkių eks ai (Ka delis 2006), donde a miniai ex ai
es án del conc e e aus a ealo.
Pa a es e a ículo se ecopila ma e ial de la mayo uen e de ilniškių pa a mės
has a aho a publicada lib o No e y ų aukš aičiai ilniškiai (Ka delis,
Ka dely ė-G ine ičienė, Na ickai ė, S ungy ė 2006; aquí ŠRAV)1. En ella se
p esen a ansc ibidos ex os de 17 no es e ilniškių plo o de asen amien os:
Bėčinų, Bėčiõnių, Didžiãsalio, Ga bnų, Dndų, Vaišninų, Žydẽlių (Palšės pa apija),
Sẽnojo Dugėlškio, Kininų, Kjiškės, P isiegnės, Smilgniškės, Šiškinų, Ving iūlų
(Daugėlškio pa apija), Na šnų, Rimkų (Vdiškių pa apija). Knygoje publicuojamas 21
adicionales ada més ep esen an es de, nacusių has a 1940 m., papasacado
ex o.
Nag inėjando en a mís icos ex os za icuo as inesy o e ilia i o o mas
explicó, que es as es eudamen e elaciona se con pasakyme consumamais
eiksmajodžiais. Nocoai p ecisamen e eiksmajodis, y no icenzo humo nis lemb a
e d inės scenos seman icą (especialmen e icininkų neu alizaciones y
concu uojancias a osena casos). Po lo an o analizando la exp esión local
aleg nie is in es igadas no sólo inesy o y ilia i o o mas, pe o al menos mínima
localizació ma ca in i cons ucción, se llama loka y ine inesy o o loka y ine ilia i
kons ukcija. Es una unidad lingüís ica, consis iendo de luga ma cincio linksnio y
él apildancias, pa ikslinancias y espa ines scenos p oyección en el habla
o mojan es componen es de (plačiau é. Ka dely ė-G ine ičienė 2014: 2224).
Išnag inėjus ŠRAV ex os, encon os 309 loka y inės inesy o y 271 loka y inė
ilia y o kons ukcija (ž . 1 pa ). inė aiška en es e a ículo se desc ibe basado
1 PAV. Loka y inių inesy o i ilia y o kons ukcijų kiekybinis san ykis Šiau ės y ų
aukš aičių ilniškių eks uose
ŠRAV eks uose as ų loka y inių inesy o i ilia y o kons ukcijų seman-
en mé odos cogni y inės semán ica ca ego izaciones y p o o ipos eo ías.
Análisis obje i o o ma modelo, 1 Knyga eIazis a con kompak ine plokš ele.
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ
156 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII mos an e, qué medios se ealiza seman inė
i iamųjų kons ukcijų aiška.
Obje i os del es udio:
• išnag inė i baig inę šiau ės y ų aukš aičių ilniškių eks ų im į i e-
mian is cogni i y inės semán ica mé odos encon as loca i ines
cons ucciones dislocs y i en seman icamen e mo i ados espacios cogni i os;
• elabo a loca i íns inesy o y ilia i cons ucciones modelo de los
espacios conocin ines;
• calcula y e alua loca i ín inesy o e ilia i o cons ucciones
seman ís icas aiškos elación.
1.2. Asunciones eó icas
Analizándose loca i as cons ucciones inesy o e ilia i o ing esadas a escenas
espaciales en es e a ículo adhí ense disposiciones, que en la lengua exis e
idealizada ep esen ación de la eal ísica espacio men alinis espaciais modelis (an.
men al model o space). Es o es el modelo de si uaciones eales o hipo e icas que se
encuen a en la imaginación humana, e pé en e concep ualizaciones y
pensamien o. Desde el mundo ísico el signi icado se aslada a abs ac os
(F awley 1992: 205 ). cada men alis modelo del espacio iene su p opia es uc u a
in e na. Localización ma cinchos linksnių seman inė espacio cons a de di e en es
espacios cogni i os (an. cogni i e domain). Pažin ine espa e se llama los semán icos
unidades ca ac e izan e con ex o (Lako 2004: 19 ; Langacke 1991: 3).
Cogni iniais mé odos basada a a la análisis seman ina con ex o es i in
impo an e. Las unidades lingüís icas no pueden se in e p e adas sin ene en
cuen a a la encyclopedica semán ica (an. encyclopedic seman ics), a la cual en
con ex os ep esen a encyclopedicas žinios (an. encyclopedic in o ma ion)
ex aling is ines pa e del conocimien o, ealizándose pe lingu is inius une as
(E ans 2007: 72). Con ex as y enciclopedías conocimien os son muy impo an es
desc ibiendo y in es igando escenas espa ines. Es os ac o es de inen la misma
leksema a oseną en di e en es cons ucciones o dichosos y deciden la aiška semán ica de la unidad in es iga i a.
Pažin ines espacios unien es elaciones pueden se de a iada complejidad.
Cogni y inė semán ica del lenguaje o ece a in es igado la posibilidad de
de aliza seman inio desc ipá an o, cuan o él en ese momen o iene o puede
Kiek iena pažin inė inesy o i ilia y o e d ė apima konk ečių panašiais se-
ob ene conocimien os sob e desc ibida lingbinį eiškinį. man ís icos
signosimin i os de si uaciones, en las cuales es os aleg nios se consumen, pluoš us.
In es iamąsias cons ucciones discipendiendo en conocin ines espacios, emiamasi
p o o ipinas, nep o o ipinas y pe eiginas a osenas c i e ios. Cogni y ines
A ículos 157 A icles /
Loka y inių inesy o i ilia y o kons ukcijų seman inė aiška
šiau ės y ų aukš aičių ilniškių pa a mėje
a s o ai laikosi požiū io, kad kalbos ka ego iją suda o jos eikšmių isuma, a-
semán icas čiau signi icanzas no hay iguala e és. Ellos analizándose se guía de la
eo ía de p o o ipos (an. p o o ype heo y) p incipios, según los cuales odas las
ca ego ías ienen es uc u as in e nas, compues as de cen o y pe i e ia2. El
p o o ipo es el mejo , más cla o ejemplo, los miemb os de la ca ego ía e alon,
según él se puede econoce oda la ca ego ía (Lako 2004: 6271; 375; Langacke 1987:
159). No an consis en emen e y cla amen e ac ualizándose signi icms
moduliaciones, algunas eces apa eciendo sólo en especiales con ex os, se
conside an nep o o ipís icas. Pažin ines espacios į a dijanciados p o o ipís icos
y nep o o ipís icos a osenos ejemplos en ecuen as pe sipina a ias
cognin ines espacios y así o ma cognin ines espacios pe eigas.
Ti oje ma e ial en loka y inėmis inesy o y ilia y o cons ucciones į a diyamas
e d inės scenas. Jas desc ibe la elación asime inis en e dos de es as scenas
pa icipan es ajec o es y o ien y o. Es os son los p incipales, más no ables, o
emels os, pa icipan es de la escena e d inesa. T ajek o ius indica cualquie ipo
de mo imien o o acción ( izinį o abs acc os), es adecuado an o s a inius, como
dinaminias elaciones a nomb a . O ien y as indica eso a donde mue e o donde es á
localizado ajec o ius (Langacke 1987: 217220)3. Como ya mencionado, al habla
p oyec aba idealizuada ep esen ación del espacio. E d inia ajec o io y
o ien y o elaciones, como y del pensamien o humano p ocežmogaus pensamien o
sai, ne e ai y a me a o iški a ba me onimiški. Todėl kogni y inės k yp ies a -
s o ai seman inės analizės objek u laiko koncep ualiąją me a o ą (an. concep ual
me apho ) i koncep ualiąją me onimiją (an. concep ual me onimy). Jos a skleidžia
es uc u as, de la gene al expe iencia humana ascendien e enómeno del
pensamien o kalbinius e leindžius, ealizuoja y explica el p oceso de pensamien o
įsakminimą kalba (Lako , Johnson 2007: 27 ; 63 ).
2. PAINTŽINI ERDVI ANALIZ iné aiška se ealiza a a és de cua o ambas cons uciones
ŠRAV eks uose as ų loka y inių inesy o i ilia y o kons ukcijų seman-
in es igamoseas comunes espacios cogni i os: i in gausiai ep esen ada ísica (277 loka y inės 2
P o o ipų eo ías comienzo se elaciona con Eleono os Rosch (1978: 2748) y o os ep esen an es
de psicología cogni i y inės abajos. E. Rosch p o o ipo concep o consolidado in es igando
es é icas de la pe cepción humana ca ego ías pe cepción de colo es. 3 O ien y o
ca ac e ís icas la complildo dimensionali anpyklos señas. Teniendo en cuen a a ellos, loka i es
inesy o y ilia i o cons ucciones puede in adi de es, dos, uno y nulinių dimensiones o ien y us, o
anpyklas (Langacke 1987: 150151; 248; Ka dely ė-G ine ičienė 2014: 2729).

DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ
158 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII
inesy o i 234 ilia y o kons ukcijos) i mažiau p oduk y ias į ykių (17 loka-
y inių inesy o y 25 ilia i o kons ukcijos), social (8 loka y inės inesy o y 12
ilia i o kons ukcijų) y es adosenas (7 loka y inės inesy o y 4 ilia i o
kons ukcijos) (ž . Fig. 2).
2 PAV. Loka y inėmis inesy o y ilia i o cons ucciones in ie íamonos espacios
cogni inos cuan i a i o elación en los ex os de los ilniškių del no e y ų
aukš aičių Toliau a ículo loka y inėmis inesy o y ilia i o cons ucciones
in ie íamonos espacios cogni inos más de alladamen e.
2.1. Pažin inė izinė e d ė
P o o ipiškai loka y inėmis inesy o i ilia y o kons ukcijomis į a dijamas
ajek o iaus bu imas a judėjimas e d ėje su okiamas kaip jo i izinės alpy-
klos, o o ien y o, elaciónis. Physical spaces alpikla iene di e sos opologicos
a ibu os pasiimin į isinio egioną, donde es á ó al cual mue e ajec o ius (plg.
F awley 1992: 254255).
P o o ípicos ejemplos de espacio ísico, ealizables loka y inėmis inesy o
cons ucciones, se pueden conside a escenas espaciales, donde o ien y as es á
en cie a ima ėje isinėje alpykloje (ž . 3 ig.). P o o ipine loka i ines ilia i os
cons ucciones a osena se puede conside a yomiinadosas escenas espa ines,
donde ajek o ius él mismo mue e ó es kieno aunque alpinado á cie a ima é
ū inę alpyklą. Ilia y u señalima una dinaminesa schemas PRADINIS
TAŠKASKELIASGALINIS TAŠKAS pa es GALINIS TAŠKAS (plg. Langacke 2008: 32; éase
igu a 4).
A ículos A icles 159 /
Loka y inių inesy o i ilia y o kons ukcijų seman inė aiška
šiau ės y ų aukš aičių ilniškių pa a mėje
3 PAV. P o o ipína loka i ines inesy o cons ucciones ísica en el espacio
schema4 4 PAV. P o o ipís ica loka i ines ilia i o cons ucciones en ísica
Kadangi nag inė oje šiau ės y ų aukš aičių ilniškių medžiagoje gausu pa-
espa emen e schema5 žin inę isinu espaciu į a dijančių loka i inių inesy o y
ilia i o cons ucciones, ellas se di i s on en smulkesnius seman inius ipos. Jüe
asignación base es anpyklos paski is o pobūdis. Excluidos es dominanojan es
ipos seman inos: localización pa alpose, alpose y geog á icos y landsha o
egiones. Ras a y pa oenios, a es os ipos seman ínicos no clasi icados casos6.
2.1.1. Nemenkas pluoš as ejemplos con loka y inėmis inesy o y ilia y o
cons ucciones analizuo as en no es eas e n aukš aičių ilniškių ex os į a dija
lokalizaciju pa alpose. De odo as os 46 loka y inės inesy o y 55 loka y inės
ilia y o cons ucciones.
Localizacia pa alpose es una de p o o ipines ealizaciones de espacio ísico kalpą.
boje, nu odančių, jog ajek o ius y a a ba juda į am ik ą užda ą ima ę pa al-
Analizado en el ma e ial de los ilniškios de al u as del no es e localización en
ecalpa p o o ipicamen e į a dijama loka y inėmis cons ucciones con leksemų
pi kia, 4 TR ajek o ius, OR o ien y as.
5 SP posición del obse ado .
6 Más de alladas cogni i a de la dis ibución de espacio ísico po ipos seman icos éase.
Ka dely ė-G ine ičienė 2014: 3594.
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ
160 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII pi is, kluonas, k au u ė, ligoninė ie ininkais7,
po ejemplo: (1) es o a unoj pi kioj8 sábado, domingo, en onces o oj en pi kioj
mucha ju en ud [susi enka] (ŠRAV 53); (2) nueino pi kion y digo, mama, mis a elių no hay,
yo bijau ei eško (ŠRAV 56); (3) p o oca y linus izmina gi pi y; (4) y issikuli gi naudą10
esa ya como, susi eji kluonuosan (ŠRAV 193); (5) aho a odo ayais k au u ėj
comp ipsi (ŠRAV 52); (6) el cu a omó po la mano ella, na i hospi alina a shi aip, y
nu edé ella hospi alinėn (ŠRAV
161).
Nop o o ipios casos de localización en las habi aciones in as ación en el
ma e ial analizado se ealizan como me oniminė aiška: (7) una palydėjo lig
aba dyklos a ų Vilniuj, San a išky, y uuda (ŠRAV 180). Nep o o ipiné
in es iga i os cons ucciones a osená ac ualizúa y concu uojan i loka i os
a osena. Es e concep o se desc ibe un lingübinis eiškinys, cuando
pa alelamen e se u ilizan dos di e en es la misma lingbinį eiškinį į a dijančios
aiškos p iemonės y ninguna de ellas no es á aki aizdžiai y aujan i (plg. Fónagy
123; 1967: 100–123; plačiau ž . Ka dely ė-G ine ičienė 2014: 104–119). Anali-
zuo a šiau ės y ų aukš aičių ilniškių medžiaga odo, kad nep o o ipinė a o-
1957: 100 sena ealizábase inesy o e ilia i o o mas concu iendo compuños:
• į a dis (IL)11 + daik a a dis (IN), po ejemplo: (8) pe o allí p i eš a a los
usos isokių žmonių an name, mucho ya p i eš a, ya sabes, isokių
gy en ojų (ŠRAV 147); (9) na gi a un name gi enai ya ienan name gi sueinam a
shi aip jo imas gi enai i šokam (ŠRAV 152);
• į a dis (IL) + daik a a dis (IL) + būsenos eiksmažodis, po ejemplo, (10) y
namai g ažūs, y odo allí ue, es uosan namuosan y apode ado con su amilia
(ŠRAV 59);
7 Aquí y adelan e se indica, cuán as eces en el ma e ial analizado pa a o i conc e os leksemų inesy o y
ilia i o aleg niai, зафиксировать локативних конструкциях. Localizacion enpasa en los ex os in es igados
se usa on con la siguien e ecuencia: pi kioj 5, pi y 5, 4, pi kion 3, pi in 3, kluone 3, klua anonan 3,
malūnan 3, k čion 3, name 3, c kčioj 2, gamyklon 2, kalonin 2, kalėjėjėjėjėj 2, p iemen 2, i u ėj 2, eci 2;
ecipio po as a: bankan, ceche, o e, o an, gamykloj, ge an, kal ėj, kalbonijoj, klub uan, kon o ,
k au u , k au , a u, hospi al, hospi al, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu,
namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu, namu,
namu, namu, namu, namu, namu. 8 En los ejemplos p esen ados loka i es inesy o y ilia i o cons ucciones
son pab auk os.
9
Po con eniencia sakea los ejemplos e minales se p esen an eesc ibi as bend inés lengua
esc i osimis, y no ansc ibui .
10 Ja us.
11 T umpinys IN deno a inesī u, y IL ilia ī u.
A ículos A icles 161 /
Loka y inių inesy o i ilia y o kons ukcijų seman inė aiška
šiau ės y ų aukš aičių ilniškių pa a mėje
• į a dis (IL) + daik a a dis (IN) + me onimija, pa yzdžiui: (11) mane a e-
žė ši an De in an o an; es o ši an De in am o e yo neilgai sédėjau, pa kokį
mėnesėlių (ŠRAV 57).
Seman inį alpų po ipį į a dijančios loka y inės inesy o y ilia i o konsjančiuose
ukcijos žymi i pažin inių e d ių pe eigą. Ji i in yški kon eks uose, pasako-
sob e mokyklą12. E d inės nuo odas mokykloj y mokyklon no es e aukš aičių ilniškių
ex os in oduce a dija y edi icio o localpa, donde se lle a a cabo sh e ėjiška así
como didác ica ac i idad, y a cie o iempo en eą en idiéndose p oceso de
ap endizaje. Po consiguien e loka i adas inesy o y ilia i o cons ucciones con
ealizuojama pažin inių izinės, į ykių i laiko e d ių pe eiga, pa yzdžiui: (12)
leksema mokykla na a i mokyklon nuėjo gi shi a ya, cuán he e gi mokės aš ya gi no sé,
žino (ŠRAV 79); (13) allí la escuela es aba y allí en luga , mokykloj shi oj, allí en luga
i da om, i da om, nak uida om13 (ŠRAV 65).
Pažin inių e d ių pe eigą mues a y loka y inės kons ukcijos con leksemos d a e,
d a an. E d inės scenos con es os leksemos ma ca an o localizacin en los hijas
imnominados, an o y p esencia en cie a socializada san a koje, po lo que en echas
in e pina conocin inas isina y socialina espacios, po ejemplo: (14) na es o aho a
Do oko as shi as pama é, allí d a e izdjū ęs [y a á bol] (ŠRAV 202); (15) despues a ya
en galą ya es o e a ya ce aban las pue as, que d a an ya esi ie pa apijiečiai
ne aikščio ų (ŠRAV 203).
2.1.2. A los anpyklos de espacio ísicas asignanni de di e sos amaño y ū io imačiai obje os, los
cuales desc end in ai se pueden nomb a alpones. P o o ipicamen e ales ecipien es en el
ma e ial analizado son comple amen e ce ados, pe o iene uno mobilią ibą-sieną (dėžė, pečius,
bo eliukas, calde as, agonas y k .14). Los ajec o es ambién se localizan en anques, en las que
no cuen an ninguna de una (o a ias) on e a-ba e as ísicas (bliūduosan, duobėj, duonakepėn,
g io iuosan, kašikan, lineikoj15, pies oj, puodelin, pas aunykan16, spa iednyčion, ska a don17,
ežiman). Tales a 12 Analizuados ex os en con leksema escuela encon has a 16 loca i inos ilia i o
y 4 inesy o cons ucciones. Es as leksemos ica ios ecuencia á de e minan lo que que casi cada
pa eikido cuen a sob e los iempos de escuela y condiciones de ap endizaje. Vis an na jimą
leksemos escuela ie ininkai a menudo ca ojami, a eces incluso en cada sen encia, po lo que
loka i inių cons ucciones con es a leksema gausu.
13 Nak oda ome.
14 Es os leksemų sus i uido es ni eles en la sus ancia analizada: pečiun 8, bo eliuke 3, ka ilan 3,
šuliny 2, agone 2, ašalinėj 1, agonuosan 1, a iliukan 1, dėžėn 1, lai an 1.
15 En un lige o, he moso ca uaje.
16 Ap e an plo an, ski an animales pa a pasigany i.
17 Kep u ėn.
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ
168 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII
(ŠRAV 170); (64) dice, como p abudai, až ozo47 ll i, kap aš aho a Dešim ojon nueisiu;
llo é; o yo nomenu; o yo con oda la men e llo eé, kap á Dešim ojon, a Dešim oji an
mañanajos ue, po nos a laidai Dešim oji Pa ingy (ŠRAV 182). 63 ejemzdyje
būd a džiu anks y oji in ie ijamas anks ų Kalėdų a ba Velykų
y ą yks ančios pi mosios pamaldos, 64 – me onimiškai a ojama skai a -
džio o ma dešim oji „10- ą sekmadienį po š . Velykų š enčiami K is aus ši dies
a laidai“.
2.3. Pažin inės socialines espacio de asignación c i e io es o ien y ui a ibuible signo de
i uma. O ien y as ing esiamos leksema, señalinčia comunidad de pe sonas, colec i í ,
susi ienijimien o (Kuzne so 2012: 99102). A es a cogni i a espacio no hay ca ac e ís icos
dimensionali señas. En los ex os analizados se encon a on loka y inių cons ucciones
con leksemos: šeima, alka, a laidai, eselia, es u ės, s o ai, šliūbas, laido u ės,
pa izanai48. De o al se egis ó 8 loca y inės inesy o y 12 loca y inių ilia i o
cons ucciones, po ejemplo: (65) didelėj šeimoj gy enau (ŠRAV 57); (66) pa da inė u guos
kokiuos (ŠRAV 75); (67) qué cosa salióda, y alką hace, y alkon a, yo a i bajé, ú a mí
end ás (ŠRAV 69); (68) ya a možna49 aquí con us ed s o uosan ažiuo (ŠRAV 171). En los
ex os analizados el aspec o socialino a menudo se elaciona con o as espacios
cognin inas. Tokia pe eiga de conocin inos espacios ac ualizábase en dis in os con ex os
usando leksemą casai. Loka y inės cons ucciones con ella puede ma ca ė i an o
localizamien o en la alpykloje ísica (ž . 67 p.), an o y p esencia de la unidad social amilia
composición, po ejemplo: (69) es o aún al menos indica, cuál bonji me gio é ya [y a], es es a
bonji, es a a és plyšį izsi auks, y a es o es o aún a si iešys50 y pasogos (ŠRAV 171). En
es e ejemplojdy se ac ualizada cogni i os social y ísicas espacios pe eiga.
F ecuen emen e con ex os, donde socialinė espacio se in e pone con espacios de e en os y iempo,
pa yzdžiui: (70) a laiduosan jau būda o, o be nai, ai a laiduosan, ai gi daba kai
a jau a laidai a bū a jau ši ai Palūšėj Lau ynas51, a jau g ei bus, ai būda o gi
isų kaimų be nai gi, ai isi an d i ačių ažiuoja gi jau ši ai a laiduosan (ŠRAV 82).
47 De inmedia o.
48 Sių leksemų ie ininkų ecuencias en el ex o analizado: a laiduosan 4, pa izanuos 3, es u ėsan
3, seimoj 2, alkon 2. Po uno зафиксирована: laido u ėse, s o uosan, šliūban, alkosu, eselioj,
eselion.
49 Galima.
50 A sidžiaugs; p isisi ins.
51 Š . Lau yno a laidai.

S aipsniai / A icles 169
Loka y inių inesy o i ilia y o kons ukcijų seman inė aiška
šiau ės y ų aukš aičių ilniškių pa a mėje
2.4. Pajin ina al espacio social muy ce cana es el espacio del es ado. A la espacio
socialina le ca ac e iza el signo de i eza, i. i. o ien y as debe se exp esado
leksemas, ma cinan es a pe sonas colec i as, y al espacio del es ado más impo an e
es el aspec o del cambio de es ado (Kuzne so 2012: 103). Las dimensiones de los
con enpyklos en es a cogni i a espaciena ealmen e noexis e, sin emba go
exp esando ajec o a y o ien y o elaciones se u ilizan simila es modelos
es uc u ales, como y desc ibiendo ísica espacia en alguna que sea es ado o
kamba į; bū i kamba yje). Taigi pažin inės būsenos e d ės p ojekcija kalboje y a
pa em a koncep ualiąja me a o a.
Analizuo oje šiau ės y ų aukš aičių ilniškių medžiagoje būsenos e d ę
condición la pa encama, en la cual es a (plg. ísica espacia: en a en
p o o ipicamen e į a dija loka y inės inesy o y ilia y o kons ukcijos su leksys em:
bu liokėj52, pliene53,pažin in, sme in, belais54. Del o al encon os 7 loka y inės
inesy o y 4 ilia i o kons ukcijos, po ejemplo: (71) na es o a si eža dena ja
p ik u ėję55 bu liokys ėj, es en onces dienąnak pe él [ge ia] (ŠRAV 162); (72) ue a
de las pue as pa aba es e Ju gis e dané cuchillos, y sme in y papjo ė (ŠRAV 90).
Būsenos espacio es ca ac e ís ico y conocin inių espacios pe eiga: (72) o como ya
pliene ue es años he mano (ŠRAV 55); (73) anas pa eko lenkam belais ėn (ŠRAV 79)
es a en nelais ėje se elaciona no sólo con el cambio de es ado (desde lib e humano
en belais į), sino ambién con izine ( izinė bu o nelis ėje ie a), iempo (nelais namėje
am ik ą laiko a pą) espaciosos. Pažin inių es adosos y in e spacios de iempo su
elación más cla amen e ilus uoja loka y inė kons ukcija con nume a džiu, po
Visų ap a ųjų pažin inių e d ių – izinės, į ykių, socialinės i būsenos – pe-
eigą apibend in ai galima pa aizduo i pažin inių e d ių modeliu (ž . 5 pa .).
ejemplo, (75) Čičelio a uoš ė da ana y aho a es i a, ana ya šim e boba (ŠRAV 196)56.
Punk y inas líneas ma can loka y inėmis inesy o y ilia y o cons ucciones
siomis kons ukcijomis į a dijamos pažin inės e d ės analizuo oje šiau ės y ų
į a diyamos conocin inių e d ių pe eigos zonas. Es e modelo mues a que que
i iamoaukš aičių ilniškių ma e iajo iene es echamen e unión. Seman inea loca i ines cons ucciones aiškai ca ac e ís icos no sólo del espacio, sino y signos del iempo.
52 T abajos en Rusia.
53 Nelais ėje.
54 Mi in.
55 Ganeske bia.
56 Al espacio de es ado cogni ina a ibuible loca i ena cons ucciones con me apho icamen e usados
leksemos memo ia (o ilkų mi memo ia en e a (ŠRAV 98)) y memin y ( ik a min y u ėda au, ya qué
paskaičiau, qué ceka a, o neužmi šiu (ŠRAV 177)). Jos ma ca localizació no aho a exis en es en, y
pasado exis is a usi en e d inėse escenas.
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ
170 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII
5 PAV. No d eas e n aukš aičių ilniškių ex os za iksuo ų loka y inių inesy o y ilia i o
kons ukcijų pažin inių e d ių modelis
3. IŠVADOS
1. En los analizados ex os de los ilniškios de al os del no des e loca i inos
inesy o e ilia i o cons ucciones seman ines aiškos modelo se ealizuojis a
ke u ias pažin ines e d es: izinę, į ykių, socialinę i būsenos.
a és 2. Loka y inių inesy o y ilia i o cons ucciones seman inė aiška
p oduk i iausiai ac ualizándose į a dijan localizację pažin inėje izinėje
e d ėje. Į ykių, socialinė y es adosenos espacios in es igamosiomis
cons ucciones į a dijamas ečiau. Loka y inės inesy o cons ucciones
débilmen e dominan in oduciendo pyną localinę signi icado que iene conocida
ísica espacio, y loka y inės ilia i o cons ucciones abs ac esne
acon ecimien os y socialina espacios. 3. Šiau inės y ų aukš aičių ilniškių
pa a mės eks ų analizė mues a, que loka i ėmis inesy o y ilia y o
cons ucciones į a dijamas cognin ines espacios no isoliuo os una de o as, i. i.
seman ines aiškos modelis e ela pe eigą cognin ines espacios. Ti iamosias
cons ucciones in ie íama localizacion en ísica espaciada ca ac e ís icos
no solo seman inos ma cado es de luga . Fisική ajec o a de la ubicación se
elaciona con cie os con cie as peculia idades de su modo y muy a menudo con
el aspec o de iempo. Pe eiga i in es yckėja, cuando loka y inėse cons ucciones u ilizadas poliseminas leksemas.
A ículos A icles / 171
Loka y inių inesy o i ilia y o kons ukcijų seman inė aiška
šiau ės y ų aukš aičių ilniškių pa a mėje
4. Se puede hace asunción, que loka y inių inesy o o ilia i o cons ucciones
( an bien y conc e os jose a oja s leksemų) seman ina aišką (i
ecunumą) lemia kogni y inis pa eikėjo po encialas. E d ines scenes
į a dijancios aiškos medios elección depende de pa eikėjo desa olladas
ema, na ando a ojamų eiksmažodžių dinamismo o s a iškumo señami.
Po lo an o de cie os ex os cuános no hay p opósi o juzga , que de una u
o a leksema loca i as se usan a amen e o en gene al no ne a ojami. Si la
na ación no equie e, digamos, ilia i o (hablamos sob e s a inius acciones o
p ocesos), des e di e ido en al con ex o no hab á, pe o es o no signi ica,
que él no ojamo en gene al.
LITERATŪRA Y ŠALTINIAI
Bace ičiū ė Rima, Rinkauskienė Regina 2007: Debido y ų aukš aičių u eniškių
inesy o y ilia y o galūnių p iegaidžių (Ekspe imen inis y imas). Homb e y palab a:
Didac ina lingüís ica 9(1), 411.
Bace ičiū ė Rima, Rinkauskienė Regina 2008: Ry ų aukš aičių u eniškių inesy o i ilia y o
p iegaidės: audicinis y imas. Bal is ica 43(2), 229237. Bace ičiū ė Rima, Rinkauskienė Regina 2009:
Audicinis expe imen as dialek ologijoje: en ajas y des en ajas ( y ų aukš aičių u eniškių
ie ininkų p iegaidžių y imas). Gundas y sus aspec os de in es igación: me odología y
p ác ica The sound and aspec s o i s esea ch: me hodology and p ac ice, 7188. Vilnius:
Lie u ių kalbos ins i u o. E ans Vy yan 2007: A Glossa y o Cogni i e Linguis ics. Edinbu gh:
Edinbu gh:
Uni e si y P ess L d.
Fónagy I an 1957: Übe den Ve lau des Lau wandels. Ac a Linguis ica Academiae
Scien ia um Hunga icae 6, 173–278.
Fónagy I an 1967: Va ia ion und Lau wandel. Ansä ze zu eine dynamischen Pho-
ne ik. – Phonologie de Gegenwa . Wiene sla is isches Jah buch, E gänzungsband 6,
100–123.
F awley William 1992: Linguis ic Seman ics. New Je sey: Law ence E lbaum
Associa esm Inc.
Ka delis Vy au as 2006: Mielagėnų apylinkių eks ai. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as.
Ka delis Vy au as, Ka dely ė-G ine ičienė Dai a 2010: Ry ų aukš aičiai
ilniškiai. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o.
Ka dely ėG ine ičienė Dai a 2009: Debido inesy o y ilia y o elaciones y ų
aukš aičių ilniškių šnek os. P oblemas de his o ia de la lengua y dialec ología 2, 557566.
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ
Ac a Linguis ica Li huanica LXXII 172
Ka dely ėG ine ičienė Dai a 2014: Loka y inių inesy o y ilia y o cons ucciones semán ica y
elaciones y ų aukš aičių ilniškių pa a mėje. Dic a o dise ación. Vilnius: Lie u ių kalbos
ins i u o.
Kö ecses Zol an 2002: Me apho : A P ac ical In oduc ion. New Yo k: Ox o d
Uni e si y P ess.
Kuzne so N. Kuznezo o Nikolai 2012: P oстранственная семантика местных
падежей коми языка (когнитивный анализ). Ta u: Uno e si y o Ta u
P ess.
Lako G. Lako Дж. 2004: Женщины, огонь и опасные предметы. Moscú:
Языки славянкой культуры.
Lako G., Johnson M. Lako Дж., Johnson M. 2007: Me a o as,
po los que noso os i imos. Moscú: URSS.
Langacke Ronald W. 1987: Founda ions o Cogni i e G amma . Vol. 1: Theo e ical
P e equisi es. S an o d: S an o d Uni e si y P ess. Langacke Ronald W. 1991:
Cogni i e linguis ics esea ch: Concep , Image, and Symbol. The Cogni i e Basis o
G amma . (La base cogni i a de la g amá ica) New Yo k-Be lin: Ra zlow-D uck.
Langacke Ronald W. 2008: Cogni i e G amma : A Basic In oduc ion. Ox o d: Ox o d
Uni e si y P ess.
Leskauskai ė As a 2012: F ecuencias de consumo de ca ego ías g ama icales
Daik a a džių en las šnek os del su . Úl imas in es igaciones de lenguas y cul u as.
Vilnius: Asociación de in es igado es de diálogo eu opeo de lenguas y cul u as, 8190.
LKA III Mo kūnas Kazys 1991: A las de la lengua Lie u ių 3. Mo ología. Vilnius:
La ciencia.
LKTCH Leskauskai ė As a, Bace ičiū ė Rima, I anauskienė Aud a, T umpa Edmundas
2004: Lie u os kalbos a mių ch es oma ija. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o. LKŽe
Dic iona y o he Li huanian language, elec onic a ian , edac o ios kolegija:
Ge ūda Nak inienė ( y . ed.), Jonas Paulauskas, Ri u ė Pe okienė, Vy au as
lan a Zaba skai ė. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. P ieiga in e ne e: www.lkz.l .
Vi kauskas, JoMa ke ičienė Žane a 1999: Aukš aičių a mių eks ai 1. Vilnius: Vilniaus
uni e si yk publicka.
Pe kely ė Jus ina 2010: Vie os aiška no es e aukš aičių ilniškių pa a mėje
(ilia y o, p ielinksnių in, un semán ica y elaciones). T abajo Magis o. Vilnius: Vilniaus
uni e sidad.
S aipsniai / A icles 173
Loka y inių inesy o i ilia y o kons ukcijų seman inė aiška
šiau ės y ų aukš aičių ilniškių pa a mėje
Ragaišienė Vilija 2012: Vie ininkų y p ielinksnių cons ucciones semán ica y elaciones
ašy iniame 1977 m. T e ečiaus šnek os šal inyje. P ensa en el semina io cien í ico
Ta mių lexicos y one icos cambios. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o. Rosch Eleono a 1978:
P inciples o Ca ego iza ion. Cogni ion and Ca ego iza ion, Rosinas Albe as 1995: Bal ų
27–48.
kalbų į a džiai: mo ologijos aida. Vilnius: Vilniaus uni e si yk publicka.
Rosinas Albe as 2005: Da po el adesy o o igen acla imo. Bal is ica 40(2), 177181.
ŠRAV Ka delis Vy au as, Ka dely ė-G ine ičienė Dai a, Na ickai ė Agnė, S ungy ė
Inga 2006: No e y ų aukš aičiai ilniškiai. Vilnius: Mokslo y enciklopedías ins i u o
de publicación.
U bana ičienė Joli a 2010: S i kų šnek os onologinė sis ema: ocalizmo y p ozodija.
Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o.
Vainik Ene 1995: Ees i keelee äliskohakääne e semán ica. Talinas. Zinke ičius
Zigmas 1966: Lie u os dialek ologija. Vilnius: Mokslas. Zinke ičius Zigmas 1980:
Li u ias lengua his ó ica g ama ica 1. Vilnius: Mokslas. Zinke ičius Zigmas 1982:
Lie u ių kabos pos poziciniai ie ininkai. Bal is ica
18(1), 21–38.
Zinke ičius Zigmas 2006: Li u ias a mian o igen. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o.
Seman ic Exp ession o Loca i e Inessi e and
Illa i e Cons uc ions in he No heas e n
Aukš ai ian Subdialec o Vilnius
SUMARY
Based on he me hods o cogni i e seman ics ca ego iza ion and p o o ype heo y, he
a icle desc ibes he loca i e inessi e and illa i e cons uc ions in he No heas e n
Aukš ai ian Subdialec o Vilnius. The aim o he analysis is o c ea e a model showing examples
he means used o ealize he seman ic exp ession o he cons uc ions in ques ion. The
a e di ided in o seman ically-g ounded cogni i e spaces. The desc ip ion o he la e is based
on he ac ualiza ion o p o o ypical, non-p o o ypical and ansi ional cases o usage ealized
by loca i e cons uc ions.

DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ
174 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII
The s udy shows ha in he ma e ial unde analysis bo h loca i e inessi e and illa i e
cons uc ions a e used o deno e ou cogni i e spaces: especially commonly ep esen ed
physical space, less ac i e e en , social and s a e spaces. Realized in ce ain con ex s, hey
a e no isola ed om one ano he ; hey in e ac and c ea e ansi ional zones. El analysis o
he ex s also en ails an assump ion ha he seman ic exp ession o loca i e inessi e o
illa i e cons uc ions (as well as speci ic lexemes used in hem) is de e mined by he cogni i e
po en ial o he speake .
Į eik a 2014 m. oc ub e 26 d.
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius
d.ka dely e@ho mail.l